
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—‘ਕੋਟੀ-ਗੁਣ’ ਹੋ ਕੇ, ਅਰਥਾਤ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਟੀਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਲਈ ਪੂਰਵ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਦੁਰਲਭ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ‘ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਦੇਵਾਦਿਦੇਵੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਭੂਗੋਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰਣੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਲ-ਮਹਿਮਾ, ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਫਲ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कोटीश्वरं परम् । यत्र स्नानं च दानं च सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕੋਟਿਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ये तथामलाः । कोटितीर्थे परां सिद्धिं सम्प्राप्ता भुवि दुर्लभाम्
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਕੋਟੀਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 3
स्थापितश्च महादेवस्तत्र कोटीश्वरो नृप । तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् । क्रियते तन्नृपश्रेष्ठ सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕੋਟੀ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्र दक्षिणमार्गस्था ये केचिन्मुनिसत्तमाः । सिद्धा मृताः पदं यान्ति पितृलोकं ध्रुवं हि ते
ਉੱਥੇ ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੋ ਕੋਈ ਮੁਨਿਸੱਤਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਉਪਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਧ੍ਰੁਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुंगवाः । देवलोकं गताः पूर्वमिति शास्त्रस्य निश्चयः
ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਜੋ ਅਗ੍ਰਗਣ ਮुनਿਪੁੰਗਵ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।