Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:

Verse 2

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਯ): ਅਧਿਆਇ-ਸਿਰਲੇਖ।

Verse 3

विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्

ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 4

एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह

ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨਾਮਕ ਨੂੰ।

Verse 5

रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः

ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰੀਕਸ਼ਿਤ ਰਾਜਾ ਯਜ੍ਞ-ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਦੀਖਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 6

संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने

ਜਦੋਂ ਹਵਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ; ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—

Verse 7

वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਧਰਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਜਦੋਂ ਐਸੇ ਬਚਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ—

Verse 8

यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति । विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु

ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੁਲਪਤੀ, ਇਹ ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ—“ਦਾਨ ਦਿਓ; ਭੋਜਨ ਕਰੋ!” ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਸਿਕ ਲੋਕ ਆਨੰਦ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਤਸਵੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਰਚੇ।

Verse 9

एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ—ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸਭਾ ਵਰਗਾ ਸੀ—ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

जनमेजय उवाच । द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 11

ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम् । चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 12

कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਪਾਰਥ ਕਿਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ?

Verse 13

केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः । चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम

ਹੇ ਤਾਤ! ਉਹ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰੇ? ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ; ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।

Verse 14

वैशंपायन उवाच

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:

Verse 15

कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ । नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्

ਹੇ ਭੂਨਾਥ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਕਵੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ।

Verse 16

पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे

ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਪੰਜੇ ਪਾਂਡਵ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਕਾਮ੍ਯਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ…

Verse 17

प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः । विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः

ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉੱਦਾਲਕ ਸੀ; ਫਿਰ ਮਹਾਮਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਵਿਭਾਂਡਕ ਅਤੇ ਮੁਰੂ ਵੀ—ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ।

Verse 18

पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਲੋਮਸ਼, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 19

ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः

ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਸੀ—ਚੰਪਕ, ਕਰਨਕਾਰ, ਪੁੰਨਾਗ ਅਤੇ ਨਾਗਕੇਸਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 20

बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः

ਉਹ ਬਕੁਲ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਅਤੇ ਦਾਢਿਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਅਰਜੁਨ, ਬਿਲ੍ਵ, ਪਾਟਲ ਅਤੇ ਕੇਤਕ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 21

कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा

ਉਹ ਅਰਣ੍ਯ ਕਦੰਬ, ਆਮ ਅਤੇ ਮਧੂਕ ਦੇ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਨੀਮ, ਜੰਬੀਰ (ਸਿਤ੍ਰੋਂ) ਅਤੇ ਤਿੰਦੂਕ ਨਾਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰੀਅਲ, ਕਪਿੱਥ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਪਨਸ (ਕਠਲ) ਦੇ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 22

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा

ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਵਨ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵ੍ਰਿਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛਿਤਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾਨਾ ਵੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਪੁਸ਼ਪਿਤ ਤੇ ਫਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਂਤਿਮਾਨ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੈਤਰਰਥ ਉਪਵਨ।

Verse 23

जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ; ਸ਼ੁੱਧ ਸਫ਼ੈਦ ਉਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਸਫ਼ੈਦ ਤੇ ਅਰੁਣ ਵਰਣ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਛਾਇਆ ਸੀ।

Verse 24

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः

ਉਹ ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਆਦਿ ਤੇ ਕੋਇਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 25

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः

ਉਥੇ ਸਿੰਹ, ਵਿਆਘ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਗਜ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਵਾਲੇ ਮਹਿਸ; ਅਤੇ ਕੁਰੰਗ, ਚਿਤ੍ਰਕ ਮ੍ਰਿਗ ਤੇ ਸ਼ਸ਼ (ਖਰਗੋਸ਼) ਵੀ।

Verse 26

गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः

ਉਹ ਅਰਣ੍ਯ ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਖਡਗ ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਗੋਮਾਯੂ (ਸਿਆਲ) ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੰਗ ਤੇ ਮੱਲਕ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਸੀ।

Verse 27

तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्

ਉਹ ਕੋਇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਜੀਵੰ ਜੀਵਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 28

दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्

ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਸੱਤਵਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਮਣੀਯ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕਾਂਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਸੀ।

Verse 29

सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ

ਉੱਥੇ ਕੁਰੰਗ ਮ੍ਰਿਗ ਸਿੰਹਣੀ ਦੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਤੇ ਚੂਹਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ, ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਚਾਟਦੇ ਸਨ।

Verse 30

पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः

ਉਸ ਰਮਣੀਯ ਵਿਪਿਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਹ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਭੋਗੀ ਸਰਪ ਅਤੇ ਕਲਾਪੀ ਮੋਰ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ—ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਨੰਦਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 31

मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः

ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਨਵਜਾਤ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 32

कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः

ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਲੀਂਨ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ—ਸੱਤਵ-ਸੰਪੰਨ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ, ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ।

Verse 33

ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः । केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः

ਕਈ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਕਈ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਤਪ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਕਈ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 34

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे

ਕਈ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਹੋਰ ਸੂਰਜ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ। ਕਈ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਆਹਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰਦੇ।

Verse 35

द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः

ਕਈ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦੇ; ਹੋਰ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ। ਕਈ ਹਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼-ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੈਵਾਲ ਤੇ ਜਲ-ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ।

Verse 36

पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः । अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः

ਕਈਆਂ ਨੇ ਪਿਣਿਆਕ (ਤੇਲ-ਖਲੀ) ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ; ਕਈ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲੇ, ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਮਾਨ ਕੇ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 37

एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਦ ਧਰਮ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 38

दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः

ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨਿਵਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 39

भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨੇਤਰ ਉਠਾਏ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?”

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः

ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੇਵਕ ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਧਰਮਰਾਜ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ।”

Verse 41

तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः । तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸਾਦਰ ਕਹੇ: “ਆ, ਆ ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ।” ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੂੰਘ ਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 42

उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः

ਜਦ ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਅਨਾਜ, ਫਲ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 43

पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯੋਗ੍ਯ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ…

Verse 44

पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम

ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ: “ਭਗਵਨ, ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਦੀਰਘਾਯੁ ਹੋ।”

Verse 45

सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च

“ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਓ—ਕਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 46

न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ? ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ?

Verse 47

तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता

ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ? ਕਿਹੜੀ ਸਦਾ ਪੁਣ੍ਯ-ਜਲ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ?

Verse 48

एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਾਹ ਵਾਹ, ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਓਹੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 50

सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਇਹ ਪੁਣ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁਣ੍ਯ-ਫਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁਣ।

Verse 51

अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਇਹ ਕਰੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 52

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਵੇ, ਚੋਰੀ ਕਰੇ ਜਾਂ ਗੋ-ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ—ਉਹ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा

ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਵਤੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਦੇਵਿਕਾ, ਸਿੰਧੁ ਅਤੇ ਸਾਲਕੁਟੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 54

सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਯੂ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਾ, ਮਹੀ (ਚਰਮਿਲਾ ਸਮੇਤ), ਪੁੰਨਮਈ ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

Verse 55

पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः

ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਧਰਮਨਦੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 56

किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸੱਤਮ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਰ-ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 57

सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा

ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਲਯ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਨਰਮਦਾ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਨਰਮਦਾ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਪਰਮ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 58

तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 59

एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ

ਇਹ ਦੇਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।