Adhyaya 1

Verse 1

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਲਿਖਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 2

ॐ नमः श्रीपुरुषोत्तमाय । ॐ नमः श्रीनर्मदायै । ॐ नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः । ॐ मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् । सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्

ਓਂ—ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਂ—ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਰੀ, ਹਰ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ; ਵਿਆਸ, ਵਾਲਮੀਕਿ, ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਗੁਰੂ, ਗੌ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ—ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਗੰਡ-ਸਥਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਮਦ-ਰਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਚ-ਯੁਗਲ ਤੋਂ ਧੁਲਿਆ ਕੇਸਰ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਪਿੰਗਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਟਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਮਕਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੰਸ ਤਰੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਕਦੇ ਹਨ।

Verse 3

उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा । देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्

ਜਿਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਤਟ ਪੁੰਨ੍ਯ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੰਦਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਦੁਰਿਤ ਨੂੰ ਹਰ ਲਵੇ।

Verse 4

नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम् । सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾਸ ਕਰੇ। ਹੇ ਸਰਵ-ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ! ਤੇਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਤੱਤ ਹੀ ਪੁੰਨ੍ਯ-ਜਲ ਨਰਮਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 5

तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा । मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा

ਮੇਰੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਰੇਵਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਪੁਲਿਨਾਂ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਲੋਚਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਨਿਗਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 6

नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਨਰੋੱਤਮ ਨਰ ਨੂੰ ਵੀ; ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜੈ-ਘੋਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते । शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात्

ਨੈਮਿਸ਼ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 8

मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम् । पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि

ਹੇ ਸੂਤ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਪੁੰਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਕਤਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੈਂ।

Verse 9

अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे । बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕਵੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 10

श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया । तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਦੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੀਜੀ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਨਦੀ—ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।

Verse 11

तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम् । वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्

ਉਸ ਵੇਦ-ਗਰਭਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਦੀ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ।

Verse 12

कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा । तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे

ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੈ? ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਜੋ ਜੋ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 13

सूत उवाच । साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम् । चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਲਪਤੇ, ਤੂੰ ਨਰਮਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ।

Verse 14

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः । अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः

ਵੇਦਾਂ, ਉਪਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ (ਵਿਆਸ) ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨਕ ਬਣਿਆ।

Verse 15

तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम् । येषामभिव्याहरणादभिवृद्धिर्वृषायुषोः

ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਕਤੀਭਾਵ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 16

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਕ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਇਕ-ਅੱਖਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम् । यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोऽंशो माहेश्वरो मतः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता । शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या

ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਰਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ।

Verse 19

तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये । पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਮੁੱਖ ਹਨ। ‘ਪੁਰਾਣ ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ ਹੈ’—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन । कतमः स हि धर्मोऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्

ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਿੱਥੇ?

Verse 21

अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते । वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः

ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ (ਸੱਚਮੁੱਚ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਵੇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 22

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा

ਵੇਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਵੇਦ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् । यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल

ਪੁਰਾਣ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਸਹਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्

ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीदस्मिन् कल्पान्तरे मुने

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਪਰ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁਰਾਣ ਸੀ।

Verse 26

त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् । स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः

ਉਸ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 27

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः

ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਣ ਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕੀਤਾ।

Verse 28

व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा

ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਦਾ ਅੱਠ ਲੱਖ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

ਉਸ ਨੂੰ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਸ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम् । पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम

ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੱਖ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ/ਅੰਸ਼ਾਂ) ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹਾਂਗਾ—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 31

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ—ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ—ਇਹ ਪੰਜ ਲੱਛਣ ਹੀ ‘ਪੁਰਾਣ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्

ਉਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੰਹਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਨੇਕ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 33

पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते । तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया

ਪਾਦਮ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕਾਂ) ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜਾ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ’ ਨਾਮਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਈ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।

Verse 34

चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् । शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया

ਚੌਥਾ ਵਾਯੂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਵਾਯਵੀਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਸ਼ੈਵ’ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक । चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा

ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਪੁਰਾਣ, ਪੰਜਵਾਂ, ਚਾਰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 36

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् । मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्

ਉਹ (ਪੁਰਾਣ) ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਛੇਵਾਂ ਪ੍ਰਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 37

आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश । अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः

ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤਵਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਅੱਠਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 38

नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया

ਨੌਵਾਂ ਭਾਗਵਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यमिहोच्यते । लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया

ਦਸਵਾਂ ਬ੍ਰਹ્મਵੈਵਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਗਿਆਰਵਾਂ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਸ਼ਲੋਕ) ਹੈ।

Verse 40

भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੰਗਵ! ਉਹ ਲਿੰਗ-ਪੁਰਾਣ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।

Verse 41

विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर । तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्

ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਕਾਂਦ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 42

ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम् । संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा

ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਚੌਦਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੁਲਪਤੀ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ।

Verse 43

कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम् । दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ

ਕੌਰਮ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਂਖ੍ਯਪਤੇ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਤਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਦੱਸੀ ਗਈ।

Verse 44

मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् । तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर

ਹੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜੋ ਮਾਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।

Verse 45

गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्

ਗਾਰੁਡ ਪੁਰਾਣ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 46

तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम् । तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा

ਉਹ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ) ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਪੁਰਾਣ ਵੀ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਹੇ ਹਨ।

Verse 47

इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्

ਇਹ ਉੱਤਮ ਸੌਰ (ਉਪਪੁਰਾਣ) ਬ੍ਰਹਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 48

आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता । सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने

ਪਹਿਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਚਾਰੀ; ਦੂਜੀ ਸੂਰਯ ਨੇ ਕਹੀ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਇਹ ‘ਸਨਤਕੁਮਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 49

द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते । शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्

ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ (ਉਪਪੁਰਾਣ) ਨਾਰਸਿੰਹ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਕੇਯ ਹੈ—ਇਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮਤ ਹੈ।

Verse 50

बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा । दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा

ਚੌਥਾ ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਦੌਰਵਾਸਸ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा । कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्

ਭਵਿੱਖ੍ਯ (ਪੁਰਾਣ) ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਪਿਲ, ਮਾਨਵ, ਅਤੇ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਭੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ।

Verse 52

ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्

“(ਇਹ ਹਨ) ਬ੍ਰਹਮਾਣ੍ਡ, ਵਾਰੁਣ, ਅਤੇ ਦੋ ਕਾਲਿਕਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰ, ਸਾਮ੍ਬ, ਸੌਰ, ਅਤੇ ਸਰਵਾਰਥ-ਸੰਚਯ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 53

पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् । एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्

“(ਅਗਲੇ ਹਨ) ਪਾਰਾਸ਼ਰ, ਭਾਗਵਤ, ਅਤੇ ਕੌਰ੍ਮ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਠਾਰਾਂ। ਇਹ ਉਪਪੁਰਾਣ ਮੈਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਹਨ।”

Verse 54

पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च । सोऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्

“ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਨ ਉਪਰਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।”