Adhyaya 155

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੁੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉੱਤਰੀ ਨਰਮਦਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ।

Verse 2

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਤੱਤਵਤಃ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਸਭ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति

ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ—ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਹੈ।

Verse 7

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च । कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्

ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕੈਲਾਸ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਸੀ; ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् । तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् । वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः

ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਗਿਰਿਜਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਵਾਯੁ-ਭੋਜੀ, ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 9

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः । प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 10

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਨਰਮਦਾ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ।

Verse 12

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਸਭ ਪੇਯਾਂ ਵਿਚ ਜਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਨੀਂਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਰਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।

Verse 13

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਜਿਵੇਂ ਸਨਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਭੀ ਲਲਾਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਹੈ।

Verse 14

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

ਜਿਵੇਂ ਸਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਰਮਦਾ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਹੈ।

Verse 15

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा । प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਿਵੇਂ ਚਤੁਸ਼ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਭੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਲ-ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।

Verse 16

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी । शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते

ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਆਦਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਸ਼ੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਅਤੁੱਲ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਚ ਔਖਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 18

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप । मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੋ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਹਾ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

Verse 19

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् । बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः

ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਹੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ?

Verse 20

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् । योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्

ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਇਕ ਅੰਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰੇ—

Verse 21

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः

ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 22

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः । चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਇਕ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਚਾਣਕ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉੱਠਿਆ; ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः । शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਵਰ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚਾਣਕ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?

Verse 24

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले । तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

ਉਹ ਤੀਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 25

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च । चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੋਦਨ ਦਾ ਪੌਤਰਾ ਸੀ। ਚਾਣਕ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 26

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः । वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः

ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸੀ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਠੱਗਿਆ ਨਾ ਗਿਆ; ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ ਅਚਾਨਕ ਦੋ ਧੂਰਤ ਕਾਂਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा । पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੋ ਕਾਂਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ? ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਧੀਗਰਭ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?”

Verse 28

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम

“ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਠੱਗਿਆ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀਊਂਦਾ ਨਾ ਰਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਅਤਿ ਤੀਬਰ ਹੈ।”

Verse 29

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ । प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਦੋਵੇਂ ਕਾਂਵੇਂ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮਧਾਮ (ਮੌਤ) ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 30

वायसावूचतुः । सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ । मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

ਦੋਵੇਂ ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਸੁੰਦ ਅਤੇ ਉਪਸੁੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਨ, ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ—ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਣ ਹੈ।”

Verse 31

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद । निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्

“ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਨਿਯਤ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਾਨਦਾਤਾ, ਤੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ—ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ ਜਾਂ ਨਾ—ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗੇ।”

Verse 32

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् । मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਕਰੋ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ। ਤਦ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗੇ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ।

Verse 33

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः । नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्

ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਾਣਕ੍ਯ—ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—(ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ): “ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ; ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਹੋਵੇ।”

Verse 34

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ । प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਜਾਣੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਭੇਜਦਾ ਹਾਂ; ਦੇਖ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵੋਗੇ।

Verse 35

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ । शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਾਂ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਏ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਏ। ਤੇਜ਼ ਉਡਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 36

राजोवाच । तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः । यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: “ਉੱਥੇ ਧਰਮਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਜੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਯਮ—ਮਹਾਨ ਸੰਯਮਨ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛੇ…”

Verse 37

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ । मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्

ਉਸਨੂੰ ਕਹੋ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਤਕ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੇ, ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣਾ।

Verse 38

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना

ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਚਾਣਕ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਦਵਾਦਸ਼ਾਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् । क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ । धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ

ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯਮ ਦੇ ਸਦਨ ਨੂੰ ਗਏ। ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਉਹ ਨਿਡਰ ਕਾਂ ਵੇਖੇ, ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ ਅਤੇ ਉਹ ਧਿੱਠੇ ਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕੜੀ ਨਿਗਾਹ ਵੀ ਰੱਖੀ।

Verse 40

यम उवाच । कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ । वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया

ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਹੇ ਕਾਂਵੋ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਡਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਦੇ, ਦੱਸੋ।

Verse 41

काकावूचतुः । इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः

ਕਾਂਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਚਾਣਕ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਦਵਾਦਸ਼ਾਹ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 42

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः । चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਸਦਾ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ, ਕਲੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 43

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम

ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 44

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह । अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः

ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਥੇ ਚਾਣਕ੍ਯ ਹੈ—ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਗਤੀ ਹੋਈ।

Verse 45

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः

ਤਦ ਧਰਮਰਾਜ (ਯਮ) ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਹ ਧਰਮਪਾਲ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਕਰਮਜ ਗਤੀ—ਜਾਣਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ—ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 46

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः । शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा

ਫਿਰ ਧਰਮ—ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸੁਣ ਰਹੇ ਧਰਮਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੇਘਾਂ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜਦਾਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 47

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले । अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ

ਪਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਜੋ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਅੰਡਿਆਂ ਜਾਂ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਜੀਵ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 48

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया

ਉਹ ਤੀਰਥ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।

Verse 49

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले । शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्

ਜੋ ਨਰ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् । आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्

ਯਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਕਾਂ—ਤੀਬਰ ਉਡਾਣ ਵਾਲੇ—ਹੇ ਪਾਰਥ, ਯਮਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਆਏ।

Verse 51

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ

ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ—ਉਹ ਦੋ ਦਾਨਵ ਜੋ ਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 52

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् । पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्

ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚਲੇ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਅਨੇਕ ਜਨਮ-ਯੋਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਏ।

Verse 53

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् । अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्

ਉਹ ਨਗਰ ਕਾਮਗਾਮੀ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੀ, ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ; ਸੁਵਰਨ ਦੀਆਂ ਪਰਕੋਟਾਂ ਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਨੇਕ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਚਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 54

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् । उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्

ਚੌਮੁਹਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੌਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ।

Verse 55

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् । सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्

ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਸਿੰਘਾਂ, ਵਿਆਘਰਾਂ ਅਤੇ ਗਜਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ, ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ।

Verse 56

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् । शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्

ਨਰ-ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਿੱਤ ਚੱਲਦੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਸ਼ੰਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਤੇ ਬਾਂਸੁਰੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਰਸਭਰਿਆ।

Verse 57

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् । गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया

ਯਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਭੀ ਉਹ ਥਾਂ ਦੂਜੇ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਯਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 58

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः

ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਉਥੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੱਕ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਯ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦਿਸੇ।

Verse 59

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्

ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਬਲਵਾਨ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਉਦਰ ਵਾਲਾ; ਮਹਾਨ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ—ਵੱਡੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੀ।

Verse 60

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ—ਕਲੀ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਅਤੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ।

Verse 61

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ

ਤਦ ਦੋ ਜਣੇ ਆਏ ਹੋਏ ਦਿਸੇ, ਜਲਦੇ ਅਗਨਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ।

Verse 62

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् । ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਰਾਤ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਯਮ—ਯਮਧਰਮ ਦਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ—ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 63

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् । उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸੁਣੋ।” ਉੱਜੈਨੀ ਵਿੱਚ ਚਾਣਕ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਸੀ।

Verse 64

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् । ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः

ਇਸ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਯਮਾਲਯ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਨੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।

Verse 65

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव । अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः

ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯਮ ਨੇ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ: “ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਚਾਣਕ੍ਯ (ਇੱਥੇ) ਨਹੀਂ ਆਇਆ।”

Verse 66

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे । शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्

“ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਡਰ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਪਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ—ਮੁਕਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

Verse 67

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਬੇਬਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਵ-ਵਸ਼, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਜੀਵ ਨਿਯਤ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः

ਜੋ ਉੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਅਨੁਚਰ, ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਏ।

Verse 69

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् । त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम

ਦੋਵੇਂ ਜਦ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਕਥਾਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਹਨ।”

Verse 70

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि । नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च

ਉਸ ਮਹਾਪਥ ਉੱਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਅਤਿ-ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦਿੱਸੇ। ਉੱਥੇ ਰੌਰਵ ਨਾਮ ਦਾ ਨਰਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰੌਰਵ ਵੀ।

Verse 71

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा

ਉੱਥੇ ਪੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਕਾਲਸੂਤਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਭੰਜਨ; ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਪੂਤਿਵਹ ਨਾਮ ਦੇ ਨਰਕ ਵੀ ਸਨ।

Verse 72

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ

ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਨਰਕ ਵੀ ਦਿਸੇ—ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਭੋਜਨ; ਦੰਸ਼ ਅਤੇ ਮਸ਼ਕ ਨਾਮਕ ਨਰਕ; ਅਤੇ ਯਮਲਪರ್ವਤਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਜੁੜਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵੀ।

Verse 73

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी । शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते । असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला

ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਲਹੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਭਯਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ, ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ; ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ-ਸ਼ਿਲਾ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 75

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा । इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः

ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਨਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਨਰਕ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੱਖਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः । वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः

ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਘੋਰ ਲੋਕ ਦਿਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਕਰਕੇ।

Verse 77

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः । पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः

ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਭਰੀ ਛਲਵਾਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਭਰਾ ਤਾਂ ਕਹਲਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸਹਾਇ, ਅਨਾਥ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 78

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे । तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉੱਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਅਧਮ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬਿਤਾ ਕੇ ਵੀ ਰੌਰਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਧੋਗਤੀ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 79

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते । देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्

ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 80

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये । ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः

ਮਹਾਰੌਰਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਦੀ ਗਤੀ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 81

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः । मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः

ਉਹ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਛਿਦੇ ਹੋਏ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੋਏ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਏ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਘਾਤਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 82

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् । तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्

ਉਹ ਪੇਸ਼ਣ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਰਕ ਨੂੰ ਵੀ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾ ਸਹਿ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕਰਮਾਨੁਸਾਰ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 83

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह

ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਲੋਕ ਲੰਗੜੇ, ਅੰਨੇ ਤੇ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

Verse 84

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके । तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः

ਮਨੁੱਖ ਕਾਲਸੂਤਰਕ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 85

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् । बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਇਥੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤਯਜ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਲੜੀ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 86

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने । तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः

ਉਹ ਅਸਥਿਭੰਜਨ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਥੇ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 87

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः । ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः

ਉਹ ਪਾਪੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਬੇ ਅਤੇ ਬੌਣੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 88

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤਾਮਿਸਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੌ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते । मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये

ਦਰਅਸਲ, ਉਹ ਲੋਕ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਉਹ ਜੋ ਝੂਠੇ ਮਾਪ, ਝੂਠੇ ਵਜ਼ਨ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 90

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः । शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः

ਉਹ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਤਾਮਿਸਰ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 91

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः । पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते

ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ - ਉਹ ਜੋ ਪੁਰਖਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਥੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 92

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः । ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः

ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਮਿਭਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 93

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

ਇੱਥੇ ਉਹ ਗੰਦੇ ਦੁਰਗੰਧ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭਾਗ੍ਯ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪਾਪੀ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ।

Verse 94

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः । पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्

ਪੂਯ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 95

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः । अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः

ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 96

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् । तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः

ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾ ਉੱਪਰ ਉੱਠੇ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च

ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕੰਜੂਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੁੱਤੀਆਂ, ਛਤਰੀ, ਬਿਸਤਰਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਪਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् । पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः

ਜਿਹੜੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਸੱਤਰ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਮੱਛਰਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਧਨ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 99

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ । या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी

ਉੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋ ਜੁੜਵਾਂ ਪਹਾੜ (ਯੁਗਮਪਰਵਤ) ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵੈਤਰਣੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ।

Verse 100

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् । असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः

ਉੱਥੇ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੂਨ ਪੀਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹੇ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਵਰਗੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ (ਅਸੀਪਤਰਵਨ) ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 101

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੀਚ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮਹਾਂਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 102

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् । ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਤਰ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ “ਸ਼ਿਲਾ-ਆਲਿੰਗਨ” ਨਾਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਲੋਹੇ ਦੀ ਭਿਆਨਕ, ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਕੈਦ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 103

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲੀ (ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਰੂਈ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਸ੍ਵ) ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਯਾਤਨਾ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 104

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः । देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः

ਜੋ ਲੋਭ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਧਨ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਜਲ, ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 105

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्

ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਧਾਂ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਐਸੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 106

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् । तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे

ਕੁਝ ਐਸੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਭੈ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 107

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया । रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः

ਉਥੇ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਦਿਸੇ; ਕੋਈ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਕੋਈ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੋਈ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਸਨ।

Verse 108

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः । गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः

ਉਥੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤਪ ਦੇ ਸੰਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸੇ—ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਤਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ।

Verse 109

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् । अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः

ਉਹ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੇਜਾਂ, ਆਸਨਾਂ, ਘਰਾਂ ਆਦਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 110

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने । अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्

ਉਥੇ ਯਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ—even ਜੇ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 111

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 112

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः

ਜੋ ਤੇਰਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ; ਜੇ ਸਮਰਥ ਹੈਂ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਚਾਣਕਯ ਦਾ ਮਨ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 113

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः । ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 114

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् । तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्

ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰਪਰਵਤ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਲਟਕਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 115

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् । आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः

ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਰੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ—ਜਾਤਵੇਦਸ—ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 116

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् । नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्

ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੂਤ੍ਰ ਕਾਲਾ-ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਸੀ, ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਮੇਘ-ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 117

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः । आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्

ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 118

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् । प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे

ਵੇਦਵੇਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।

Verse 119

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਚਾਣਕ੍ਯ ਭੂਪਤਿ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਾਂਗਾ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ।