Adhyaya 139
ਅਧਿਆਇ 139 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯਾਤਰਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੋਮਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਜਪ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਰਿਗ-ਯਜੁਰ-ਸਾਮ ਵੇਦ ਪਾਠ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ, ਅਧਵਰ੍ਯੁ, ਛਾਂਦੋਗ ਆਦਿ ਵੇਦਵੇਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ-ਸਮਾਪਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਦੁਕਾ/ਚੱਪਲ, ਛਤਰੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕੰਬਲ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ‘ਕੋਟੀ’ ਪੁੰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ-ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਵੇਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਜਾ ਕੇ ਸੋਮ ਦਾ ਪਰਿਚਾਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सोमतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा नक्षत्रपथमास्थितः
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਸੋਮਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਓ—ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 2
तत्र तीर्थे तु यः स्नायादाचम्य विधिपूर्वकम् । कृतजाप्यो रविं ध्यायेत्तस्य पुण्यफलं शृणु
ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ, ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
Verse 3
ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां सामवेदेन भारत । जपतो यत्फलं प्रोक्तं गायत्र्या चात्र तत्फलम्
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेच्छुचिः । तेन सम्यग्विधानेन कोटिर्भवति भोजिता
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਰੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 5
पादुकोपानहौ छत्रं वस्त्रकम्बलवाजिनः । यो दत्ते विप्रमुख्याय तस्य तत्कोटिसंमितम्
ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪਾਦੁਕਾ ਜਾਂ ਜੁੱਤੇ, ਛਤਰੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕੰਬਲ ਜਾਂ ਘੋੜਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सहस्रं तु सहस्राणामनृचां यस्तु भोजयेत् । एकस्य मन्त्रयुक्तस्य कलां नार्हति षोडशीम्
ਜੇ ਕੋਈ ਰਿਗਵੇਦ ਪਾਠ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੁਕਤ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 7
एवं तु भोजयेत्तत्र बह्वृचं वेदपारगम् । शाखान्तर्गमथाध्वर्युं छन्दोगं वा समाप्तिगम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਬਹੁਵ੍ਰਿਚ—ਵੇਦ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਰਿਗਵੇਦੀ ਵਿਦਵਾਨ—ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸ਼ਾਖਾ ਵਾਲੇ ਅਧਵਰਯੂ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਛਾਂਦੋਗ (ਸਾਮਵੇਦੀ) ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 8
अग्निहोत्रसहस्रस्य यत्फलं प्राप्यते बुधैः । समं तद्वेदविदुषा तीर्थे सोमस्य तत्फलम्
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸੋਮ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਹੈ।
Verse 9
भोजयेद्यः शतं तेषां सहस्रं लभते नरः । एकस्य योगयुक्तस्य तत्फलं कवयो विदुः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੌ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਵੀ-ਮੁਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਇਕ ਜਣੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 10
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्रतत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੀ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਮਹਾਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्तौ च व्यतीपाते योगी भोज्यो विशेषतः
ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੇ, ਅਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਯੋਗ ਦੇ ਦਿਨ—ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਵਜੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
संन्यासं कुरुते यस्तु तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । विमानेन महाभागाः स याति त्रिदिवं नरः
ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सोमस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते
ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 139
। अध्याय
ਅਧਿਆਇ (ਇਹ ਲੇਖ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ)।