Adhyaya 6

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦ ਤੀਜਾ ਯੁਗਾਂਤ ਫਿਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਦਹਕਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः

ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾੜ ਸੁੱਟਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਭ ਭਸਮ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 3

ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्

ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਂਘਨ ਬਣ ਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਡੁਬੋਣ ਲੱਗਾ—ਘੋਰ ਕਾਲਾ, ਕਾਲੇ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜਸਵੀ ਆਯੁਧ ਹੋਣ।

Verse 4

प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲਿਆ।

Verse 5

ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे

ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੇਵਲ ਵਾਯੁ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 6

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ: “ਅਧਿਆਇ”।

Verse 7

तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਅਚਾਨਕ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਰ ਵੇਖਿਆ—ਸੁਵਰਨ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਨੀਲਕੰਠ, ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਚੰਦਰ-ਸਮ ਕਲਗੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 8

ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः

ਫਿਰ ਉਹ ਮੋਰ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਚਲਣ ਲੱਗਾ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖੀ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ—ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 9

शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श

ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੋਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਲ ਮਥਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਵਾਹ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 10

स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਝੂਲਦੀ ਵੇਖਿਆ। ਮਯੂਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਿ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?”

Verse 11

देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्

ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉਸ ਨਦੀ-ਸਰੋਵਰ ਸਮਾਨ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਦਮਾਖ਼ੀ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ?”

Verse 12

नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता

ਨਰਮਦਾ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵ! ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਫਿਰ ਰਚ—ਰਾਤ (ਸ਼ਰਵਰੀ) ਦਾ ਕ్షਯ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।”

Verse 13

एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਝੰਝੋੜਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ, ਉਸ ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟ ਨਿਕਲੇ।

Verse 14

तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्

ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਜਨਮੇ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰ ਉਹੀ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਭਟਕਦੀ—ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 15

ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः

ਤਦੋਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦਿਸਿਆ—ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਬਲਵਾਨ ਬਲਦ ਵਾਂਗ।

Verse 16

त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ

ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਕੂਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ। ਫਿਰ ਉਸ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਤੋਂ ਉਹ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 17

त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले

ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਕੂਟੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ—ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਤਾਰਣਹਾਰ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ (ਸ਼ਿਖਰ) ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 18

तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः

ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਸ਼ਿਖਰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਰਵਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 19

चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਗੇ (ਉਦਭਿਜ), ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਜੀਵ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 20

एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਯੂਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਨਰ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।

Verse 21

ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्

ਫਿਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ।”

Verse 22

एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ ਹੈਂ, ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਉੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਹੈਂ।

Verse 23

यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः

ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਮਸਤਕ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ—ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗੇ—ਤੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 24

त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਔਖਧੀ, ਉਪਚਾਰ ਬਣੇਂਗੀ।

Verse 25

एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा

ਦੇਵ ਨੇ ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਮਹਾਵਿਕਰਮਾ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।

Verse 26

ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता

਋ਕ੍ਸ਼ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਚੰਦਰਮੌਲੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਉਫਾਨੀ ਧਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 27

महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ਼ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਭਰੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਹਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਹੀ।

Verse 28

तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः

ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਅਗਰ ਤੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਸ਼ੋਣਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਉਹ ਬੂੰਦਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 29

सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः

ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ-ਦਾਤਾ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ।

Verse 30

शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा

ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ—ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਾਸਕ—ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਮਹਤੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ।

Verse 31

सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਸਪਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਾਇਆ ਮਹਾਕਾਯ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਹਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਗਗਜਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ—ਹਿਲਾਈ ਤੇ ਮਥੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 32

कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा

ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਲ-ਕਲੁਸ਼ਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸੁਰਸਾ’—ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਦੇਵਤਾਮਈ ਰਸ ਵਾਲੀ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਅਭਯ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता

ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਉਹ ਦਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿਚ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਦਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕੀ।

Verse 34

कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता

ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਰੋਹੀਤਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਧਾਰਾ ਮੰਦ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮੰਦਾਕਿਨੀ’—ਸੌਮ੍ਯ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਸੁਰਗਸਮ ਨਦੀ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚੀਰ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਹਾਰ্ণਵਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਹਾਸਾਗਰ-ਸਮਾਨੀ।

Verse 36

विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला

ਉਸ ਦੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭੀੜ ਸੀ।

Verse 37

भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा

ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਗਰਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਕੇ ਘੁਮਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 38

प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੇਵਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਘੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 39

विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਪਾਪਾ’—ਪਾਪ-ਨਾਸਿਨੀ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਮੈਲ ਦੇ ਢੇਰ—ਵਿਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਦੇ ਇਕੱਠ—ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी

ਜੋ ਸਦਾ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀ ਘੁੱਟਨ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨੀ ਨਾਲ ਛੁਡਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਿਪਾਸ਼ਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ।

Verse 41

नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा

ਉਹ ‘ਨਰਮਦਾ’, ‘ਵਿਮਲਾਂਭਾ’ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ‘ਵਿਮਲੇੰਦੁ-ਸ਼ੁਭਾਨਨਾ’ (ਨਿਰਮਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ) ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ’ ਹੈ।

Verse 42

विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਮਲਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 43

क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत

ਜਦ ਉਹ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕਰਭਾ’ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੰਜਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।

Verse 44

रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी

‘ਰੰਜਨ’ (ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਨ/ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣ) ਤੋਂ ਧਾਤੁ-ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ‘ਰੰਜਨਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਘਾਹ, ਲਤਾਵਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਤਿਰਛੇ ਜੀਵ, ਪੰਛੀ ਵੀ—ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਾਯੁਵਾਹਿਨੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਵਨ ਦੁਆਰਾ ਵਹਾਈ/ਪਵਨ ਨਾਲ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ।

Verse 45

एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।