Adhyaya 138
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਇੱਕ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੌਤਮ ਕੋਲ ਨਿਮਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੱਜਤ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਗਏ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ। ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੌਤਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ‘ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਵਾਲਾ ਦਾਗ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ‘ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨਰਮਦਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਮਨ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੈਵ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र शक्रतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभागो देवराजः शतक्रतुः
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ, ਹੇ ਪਾਂਡੁ-ਪੁੱਤਰ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੋ; ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਰਾਜ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 2
गौतमेन पुरा शप्तं ज्ञात्वा देवाः सुरेश्वरम् । ब्रह्माद्या देवताः सर्व ऋषयश्च तपोधनाः
ਗੌਤਮ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 3
गौतमं प्रार्थयामासुर्वाक्यैः सानुनयैः शुभैः । गतराज्यं गतश्रीकं शक्रं प्रति मुनीश्वर
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਭ, ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ—ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵੀ ਲੁੱਟ ਗਈ।”
Verse 4
इन्द्रेन रहितं राज्यं न कश्चित्कामयेद्द्विज । देवो वा मानवो वापि एतत्ते विदितं प्रभो
“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ—ਦੇਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਵਿਦਿਤ ਹੈ।”
Verse 5
तस्य त्वं भगयुक्तस्य दयां कुरु द्विजोत्तम । गतश्चादर्शनं शक्रो दूषितः स्वेन पाप्मना
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਉਸ ਭਾਗ-ਵਿਧਾਤਾ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 6
देवानां वचनं श्रुत्वा गौतमो वेदवित्तमः । तथेति कृत्वा शक्रस्य वरं दातुं प्रचक्रमे
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੇਦ-ਵਿੱਤਮ ਗੌਤਮ ਨੇ ‘ਤਥੇਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।
Verse 7
एतद्भगसहस्रं तु पुरा जातं शतक्रतो । तल्लोचनसहस्रं तु मत्प्रसादाद्भविष्यति
ਹੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ‘ਲਾਜ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਬਣੇ ਸਨ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰ’ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
Verse 8
एवमुक्तः सहस्राक्षः प्रणम्य मुनिसत्तमम् । ब्राह्मणांस्तान्महाभागान्नर्मदां प्रत्यगात्ततः
ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਨਰਮਦਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 9
स्नात्वा स विमले तोये संस्थाप्य त्रिपुरान्तकम् । जगाम त्रिदशावासं पूज्यमानोऽप्सरोगणैः
ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਦਾ ਸਥਾਪਨ-ਪੂਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 10
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । परदाराभिगमनान्मुच्यते पातकान्नरः
ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮਲ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ।
Verse 138
। अध्याय
ਅਧਿਆਇ — ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।