
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਵਰਾਹ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾਏ; ਇਹ ਸਰਬ-ਪਾਪ-ਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਜਗੱਧਾਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਧਾਰਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਧਰਾਣੀਧਰ/ਵਰਾਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਮੰਗਲ-ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਵਰਤ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ/ਕਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੀਮਾ-ਨਿਯਮ ਹਨ ਕਿ ਪਾਪਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲ, ਸਪਰਸ਼, ਸਾਹ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੌਚ ਫੈਲਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਾਹ ਦੇ ਮੁਖ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਠਿਨ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੱਪ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰਲਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ: ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹਾਂਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤ ਜੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ, ਤਾਂ ਖ਼ਸ਼ਰ-ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र उत्तरे नर्मदातटे । सर्वपापहरं तीर्थं वाराहं नाम नामतः
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ, ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਾਓ; ਉੱਥੇ ‘ਵਾਰਾਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्र देवो जगद्धाता वाराहं रूपमास्थितः । स्थितो लोकहितार्थाय संसारार्णवतारकः
ਉੱਥੇ ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ ਦੇਵ ਨੇ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਠਹਿਰਿਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ।
Verse 3
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्धरणीधरम् । गन्धमाल्यविशेषैश्च जयशब्दादिमङ्गलैः
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਧਰਣੀਧਰ (ਵਾਰਾਹ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਰਪੇ, ਅਤੇ ‘ਜੈ’ ਆਦਿ ਮੰਗਲ-ਧੁਨੀਆਂ ਕਰੇ—
Verse 4
उपवासपरो भूत्वा द्वादश्यां नृपसत्तम । वृषलाः पापकर्माणस्तथैवान्धपिशाचिनः
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕਾਂ, ਪਾਪਕਰਮੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਧ ਪਿਸ਼ਾਚੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਤਾਮਸਿਕ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।
Verse 5
आलापाद्गात्रसंपर्कान्निःश्वासात्सहभोजनात् । पापं संक्रमते यस्मात्तस्मात्तान् परिवर्जयेत्
ਗੱਲਬਾਤ, ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼, ਸਾਂਝੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸੰਕ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या यथाशक्त्या यथाविधि । रात्रौ जागरणं कार्यं कथायां तत्र भारत
ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
प्रभाते विमले स्नात्वा तत्र तीर्थे जगद्गुरुम् । ये पश्यन्ति जितक्रोधास्ते मुक्ताः सर्वपातकैः
ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਉਹ ਓਥੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
यथा तु दृष्ट्वा भुजगाः सुपर्णं नश्यन्ति मुक्त्वा विषमुग्रतेजः । नश्यन्ति पापानि तथैव शीघ्रं दृष्ट्वा मुखं शूकररूपिणस्तु
ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੂਕਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੁਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
नभोगतं नश्यति चान्धकारं दृष्ट्वा रविं देववरं तथैव । नश्यन्ति पापानि सुदुस्तराणि दृष्ट्वा मुखं पार्थ धराधरस्य
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਧਰਾਧਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਮੁਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਪਾਪ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने । नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
ਜਿਸ ਦੀ ਜਨਾਰਦਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? “ਨਮੋ ਨਾਰਾਯਣਾਯ” ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 11
एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਇਕੋ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 12
ध्यायमाना महात्मानो रूपं नारायणं हरेः । ये त्यजन्ति स्वकं देहं तत्र तीर्थे जितेन्द्रियाः
ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਰਾਯਣ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ,
Verse 13
ते गच्छन्त्यमलं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् । क्षराक्षरविनिर्मुक्तं तद्विष्णोः परमं पदम्
ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 132
अध्याय
ਅਧਿਆਇ (ਅਧਿਆਇ-ਸਿਰਲੇਖ): ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਧਿਆਇ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।