Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਭਾਗ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹੜਾ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਵਾਪਰਿਆ?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਨਰਮਦਾ-ਤੀਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਉੱਠਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

ਫਿਰ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸਨਾਤਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਸਤੁਤਿਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

ਹੇ ਜਗੱਦੇਵ! ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ; ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਲਯ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਸ਼ੈਵੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵੀ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ।

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਇਹ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭੇਦ ਦਿੱਤੇ; ਭੂਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਅੰਡ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਉਹ ਪਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ, ਅਜਨਮ ਸ਼ੈਵ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼; ਨਾ ਅੱਗ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ-ਤਲ।

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ; ਨਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਭੇਦ।

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਲੋਕਪਾਲ ਹਨ, ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ।

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਦ’ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ‘ਸ਼ੈਵ ਪਦ’ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸੇ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਖ੍ਯ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਦਿ-ਮੋਖਸ਼ ਗਾ ਕੇ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇਕ-ਰੂਪ, ਕੋਈ ਅਨੇਕ-ਰੂਪ, ਕੋਈ ਅਰੂਪ ਆਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਦਿ, ਪਰਮ, ‘ਅਵ੍ਯਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਅਖੰਡ ਹੈ।

Verse 14

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ — (ਅਧਿਆਇ-ਸੂਚਕ)।

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

ਫਿਰ ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਮਹਾਭਾਗਾ ਧੰਨਿਆ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ, ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਕੇਵਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ।

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ‘ਭਗ’ ਅਤੇ ‘ਲਿੰਗ’ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵਿਆਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਭੂਰ, ਭੁਵਰ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ‘ਭਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

‘ਵਿਸ਼ਨ’—ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ—ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ‘ਭਗ’ ਨਾਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਦੀ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਡੀ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕ-ਰਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਏਕਤਵ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਖੜੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ।”

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

“ਇਹ ਕੋਮਲ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ।”

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਭਿਆਨਕ ਰੌਦ੍ਰ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਤੂੰ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਭੱਖ ਲੈ।

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਾਂਗਾ ਅਤੇ ਡੁਬੋ ਦਿਆਂਗਾ; ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਵਾਂਗਾ।

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਮਾਂ ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਨੂੰ ਭੱਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ?

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਧੂਰਜਟੀ—ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਓਂ ਹੁੰ ਫਟ्—ਤੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾ!”—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ।

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

ਉਸ ‘ਹੁੰਕਾਰ’ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਤੰਬ ਅਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ—ਉਸੇ ਪਲ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਾਂਗ।

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

‘ਹੁੰ’ ਉਚਾਰਦੀ ਹੋਈ ਮਹਾਨ ਗੱਜਣਾਂ ਨਾਲ, ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਰੌਦ੍ਰਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ—ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ।

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਕਰ, ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ; ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰੌਦ੍ਰਾ—ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਜਲੀ-ਅਗਨਿ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਸੁੱਕੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ; ਉਹ ਵਿਆਘ੍ਰ-ਚਰਮ ਦਾ ਅੰਬਰ ਧਾਰਦੀ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਦੀ ਸੀ।

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਬਿਛੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ।

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕ ਉਠੇ; ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦਾ ਇਕੋ ਕੁੰਡਲ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਦੰਡ ਉੱਚਾ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਤੇ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

ਉਹ ਮਹਾ-ਰੌਦ੍ਰੀ, ਜਗਤ-ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੂਪ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਗਈ; ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਠ ਚਾਟਦੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਫੂਤਕਾਰ ਛੱਡਦੀ ਰਹੀ।

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

ਮੂੰਹ ਫਾੜ ਕੇ ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਭਰੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਉਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਗਈ; ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਉੱਛਲਦੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਸਾਹ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ, ਫੁੱਟਦੀ ਹਾਸੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ; ਚਿਹਰਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਰਗੀਆਂ। ‘ਕਿਲਕਿਲਾ’ ਦੀ ਉੱਠਦੀ ਚੀਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

ਉੱਥੇ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਡਿੱਗੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ‘ਹਾ ਹਾ’ ‘ਹੈ ਹੈ’ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਧੜਾਮ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਗੱਜਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਤੇ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਵੀ ਉੱਠੀਆਂ।

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

ਤਦੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਲਣ-ਅਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪ ਗਿਆ; ਦੌੜਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ, ਜਲਦੇ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਢੱਕ ਗਈ।

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

ਚਟ-ਚਟ ਦੀਆਂ ਕੜਕਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਰੌਦ੍ਰ ਦਾ ਉਹ ਉਤਸਵ ਉੱਠਿਆ—ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਚਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੱਬ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸਮਾਨ ਗੱਜਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

ਵਹਿੰਦੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਦੇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਤੇ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਹਾਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਡਸ਼ੀਲਾ ਚੰਡੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੋ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ।

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ—ਕੁਝ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ।

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

ਉਹ ਦੇਵੀ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਸੀ—ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ।

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੁੜ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਚੌਂਸਠ ਸਵਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੌ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਟਾਹਾਸ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦੀ ਰਹੀ।

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਭਾ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਮੀ; ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਦੇਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਅਨੇਕ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਮੁਖਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਹਰਣ ਵਾਲੀ।

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭਿਆਨਕ ਆਯੁਧ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਗਣ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਨਾਸ ਹੋ ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਕਦੇ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਹਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਦਲ ਵਿਨਾਇਕਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਧੇ; ਅਤਿ ਮਹਾਰੌਦ੍ਰ, ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ-ਨੁਕੀਲੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ ਕੁੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਧ ਗਏ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ, ਦਸ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ ਅਪਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਖ—ਨਿਰਦਈ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਕਰਕਸ਼—ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੀਆਂ, ਸੱਤ-ਦਵੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਦੇ ਟੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ; ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰ ਗਏ।

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

ਹਿਮਵਾਨ, ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸਧ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਿਰਿ—ਸਭ ਕੰਬ ਉਠੇ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਆਸਨ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੱਤ-ਦਵੀਪ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਰਬਤ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿੱਖ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਏ; ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਰ ਗਈਆਂ।

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਦੇਵਤੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਿਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੀਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਿਆਨਕ, ਬਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਹਿੱਲ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਤੋरण ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ; ਉਹ ਥਾਂ ਵਾਲਾਂ, ਸੁੱਕੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ—ਚੱਲ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਚਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘੁਟ ਗਏ ਸਨ; ਹਰ ਪਾਸੇ 'ਹਾਏ! ਹਾਏ!' ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਹੋ ਗਿਆ—ਬਿਨਾ ਸ਼ਰਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੇ।