Adhyaya 84

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਉਚਾਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕੈਲਾਸ ‘ਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ (ਸਕੰਦ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 2

ईश्वर उवाच । पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्

ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸਕੰਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਚੌਦਾਂ ਕਰੋੜ ਸੰਖਿਆ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋਈ।

Verse 3

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक

ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਉੱਠਿਆ।

Verse 4

ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः

ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਵੀ ਅਯੋਧਿਆ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉਤਸਵ ਰਚਾਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 5

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा

ਜਦ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਕਰ ਕੇ, ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਹੋਇਆ ਹਨੁਮਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਹੀ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 6

ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा

ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਕਪਿ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਨੰਦੀ ਨੇ, ਪਾਪ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਇਆ।

Verse 7

तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ (ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ): “ਹੇ ਨੰਦੀ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਅੰਬਿਕਾ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?”

Verse 8

नन्द्युवाच । त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति

ਨੰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕਪੀ-ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਤੇਰਾ ਅਵਤਰਨ ਹੋਇਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਭੋਗ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 9

हनुमानुवाच । किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः

ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨੰਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ ਮਾਰੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਸਨ।”

Verse 10

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

ਤਦ ਉਸ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਤਸੁਕ ਹਰੇ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਝਾਤ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਭਾਗੀ, ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਕਪੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲੇ।

Verse 11

ईश्वर उवाच । गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर

ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕਪੇ! ਗੰਗਾ, ਗਿਆ, ਰੇਵਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ—ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕਰ।”

Verse 12

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਨਰ! ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ।

Verse 13

तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे

“ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 14

जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਰਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

Verse 15

विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਈਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 16

कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः

ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: “ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 17

कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा

ਉਸ ਤੋਂ ਕਪਿਤੀਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪ ਟਿਕੇ; ਹਨੂਮੰਤੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।

Verse 18

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ।

Verse 19

तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः । यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्

ਉੱਥੇ ਅਸਥੀਆਂ ਤੱਕ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕੋਟਿਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्

ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੀ ਰਾਮ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅਯੋਧਿਆ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਖ਼ੈਰੀ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 21

श्रीराम उवाच । कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੀ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 22

तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੇ ਚੌਵੀ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 23

ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁਭ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਵੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 24

स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ

ਤਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਰੇਵਾ-ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤ੍ਯ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭਰਾਵਾਂ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 25

ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਥੇ ਆਏ। ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 26

मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्

ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ‘ਕਲਾਕੁੰਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 27

कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्

ਉਹ ਲਿੰਗ ਤਦੋਂ ‘ਕੁੰਭੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਭੀ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 28

ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः

ਫਿਰ ਦੇਵ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਚੌਵੀਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਿਸ਼ਪਾਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 29

यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा

“ਜਦੋਂ ਪੰਗੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ/ਗੁਰੂ) ਕੰਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ (ਗੁਰੂ) ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਓਹੀ ਸਮਾਂ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਤਰਾ-ਕਾਲ ਹੈ”—ਇਉਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਇਆ।

Verse 30

यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्

ਜਿਵੇਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख

ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਕੁੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਸ਼ਣਮੁਖ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਸੁਣ।

Verse 32

यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेन पित्ःणामक्षया गतिः

ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਰੋਮਕੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਗਤੀ (ਲਾਭ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 33

पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਮਰਤ ਲੋਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा

ਨਿਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਧਨ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 35

सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् । तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਿੰਹ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਸਕੰਦ! ਕੁੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्

ਜੋ ਕੁੰਭਸ਼ੰਭੂ—ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ।

Verse 37

यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्

ਜਿਵੇਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਹੋਈ—ਚੌਵੀਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਕਰਨੀ ਹੈ।

Verse 38

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः । तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके

ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਰੇਵਾ–ਕੁੰਭੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा

ਉੱਥੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵੀ।

Verse 40

यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਰੇਵਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਸਕੰਦ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਧੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਹੋਣ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

Verse 43

एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।

Verse 44

तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्

ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਉਹ ਰਾਮ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 45

सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀਤਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ, ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਕੁਟੁੰਬ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 46

पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्

ਪੁਰਾਤਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਸਕੰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्

ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्

ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ, ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ ਉਹ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੈ—ਜੋ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਹਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 49

तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्

ਇਸ ਲਈ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੂੰਭੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ।

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਛੇ-ਮੁਖੀ ਸਕੰਦ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗਿਰੀਸ਼ਸ੍ਰਵੰਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀਸ਼ਾਗ੍ਰ੍ਯ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ ਨਾਮਕ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

Verse 84

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।