Adhyaya 5

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਸਮੂਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਹੈ, ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 2

अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी

ਅਹੋ! ਇਹ ਨਰਮਦਾ ਭਗਵਤੀ ਧੰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਅਜਨਮੀ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 3

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜਦ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੀ; ਇਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਮਰੀ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 4

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव

ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਲਪ ਹਨ ਜੋ ਤੂੰ ਗਿਣਾਏ ਹਨ—ਉਹ ਸੱਤ ਜੋ ਕਲਪ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ? ਜੇ ਇਹ ਦੇਵੀ ਮਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੰਗਵ, ਇਹ ਭੇਦ ਦੱਸ।

Verse 5

अध्याय

“ਅਧਿਆਇ”—ਇਹ ਅਧਿਆਇ/ਭਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਛੰਦਬੱਧ ਸ਼ਲੋਕ ਨਹੀਂ।

Verse 6

कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः

ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Verse 7

कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता

ਜਦੋਂ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਇਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਦੇਵੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 8

अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्

ਉਹ ਅੰਜਨਾ ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

Verse 9

त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्

ਉਹ ਤ੍ਰਿਕੂਟਾ ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਲੁਵਾਹਿਨੀ (ਰੇਤ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਕਿਉਂ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਭੇਦ ਸਮਝਾਓ।

Verse 10

कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च

ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਰੋੜ ਨਦੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ? ਅਤੇ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?

Verse 11

विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते

ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਵੰਡੀਂ ਹੋਈ’ (ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ) ਹੈ? ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ?

Verse 12

केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः

ਉਹ ਸਰਿਤਾ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੱਸੋ ਜਿੱਥੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਨਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 13

यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते

ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਰਚੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ (ਵਿਸਤਾਰ) ਕਿੰਨਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ?

Verse 14

कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਮਲੇੱਛਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਭਰ ਗਿਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਣਨ—ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਪਿਆਰੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 16

वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा

ਮੈਂ ਇਹ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ।

Verse 17

मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् । पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च

ਹੇ ਤਾਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮਾਯੂਰ’ ਆਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕੌਰਮ੍ਯ’। ਫਿਰ ‘ਪੁਰ’, ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’, ‘ਮਾਤ੍ਸ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਿਰਦ’ ਨਾਮਕ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।

Verse 18

वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्

ਮੈਂ ‘ਵਰਾਹ’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਪਰਮ ‘ਵੈਸ਼੍ਣਵ’ ਵੀ। ‘ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਆਕਾਂਕ੍ਸ਼’ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਪਾਠ ਵੀ।

Verse 19

पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः

ਉਹ ‘ਪਦ੍ਮ’ ਅਤੇ ‘ਤਾਮਸ’ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੰਵਰ੍ਤ’ ਤੇ ‘ਉਦ੍ਵਰ੍ਤ’ ਦੀ ਵੀ; ਅਤੇ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ’ ਨਾਮਕ ਪਾਠ—ਇਉਂ ਪੁਰਾਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵੇਦ-ਚਿੰਤਕ ਆਚਾਰ੍ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਿਆ।

Verse 21

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्

ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਪੁਰਾਣ-ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ। ਸੱਤ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਹ ਨਦੀ (ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ) ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

Verse 22

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ—ਅਪ੍ਰਗਟ, ਬੇਲੱਛਣ; ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 23

तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

ਫਿਰ ਉਸ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼—ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ—ਉੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਚਲਿਆ; ਸਨਾਤਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵੀ।

Verse 24

स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਨੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ—ਵਿਰਾਟ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਪੁਰੁਸ਼—ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 25

स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਭਿੰਨ ਹੈ।

Verse 26

क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्

ਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਰਾਟ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਨੇ ਬੀਜ-ਸਹਿਤ ਸੁਵਰਨਮਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ।

Verse 27

तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्

ਉਸ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪੁਰਖ ਚਤੁਰਮੁਖ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਰਚਿਆ।

Verse 28

सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्

ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਤਿਰਯਕ ਜੀਵ—ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ—ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਪਜੇ: ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ, ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਅੰਡਾ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੂਰਵ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਉਮਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्

ਹਰਖ ਤੋਂ ਉਮਾ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਕਨਿਆ ਜਨਮੀ। ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉਮਾ ਜਨਮੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ।

Verse 31

स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर

ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਨਿਆ ਜਨਮੀ, ਕਮਲ-ਨੈਣੀ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਿਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਭਵ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਹੋਇਆ।

Verse 32

सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा

ਉਹ ਦੇਵਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਫਿਰੀ। ਤਦ ਉਹ ਅਤੁਲ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੋਹਨੀ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣੀ।

Verse 33

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ?” ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਖੋਜਦੇ ਫਿਰੇ।

Verse 34

हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ।

Verse 35

मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः

ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਉਹ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁੱਤਮ ਸੀ। ਤਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

Verse 36

वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः

ਕਾਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ—ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 37

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः

ਜੋ ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹੀ ਇਸ ਕੁੰਵਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ।

Verse 38

ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਉਸ ਕੁੰਵਾਰੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਵਾਂਗਾ।’

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्

ਸਭ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹ ਕੁੰਵਾਰੀ ਅਚਾਨਕ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ—ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਖੜੀ ਹੋਈ।

Verse 40

जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 41

धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्

ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੜੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ—ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਯੋਜਨਾਂ ਦੂਰ ਖੜੀ ਦਿੱਸੀ।

Verse 42

तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च

ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਦਿੱਖ ਪੈਂਦੀ ਸੀ—ਅੱਗੇ ਵੀ, ਪਿੱਛੇ ਵੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 43

तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा

ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਭਟਕਾਇਆ ਸੀ।

Verse 44

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः

ਪਰ ਉਹ ਕੁਮਾਰੀ—ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਅਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਦ ਦੇਵ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਿਆ।

Verse 45

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा

ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਗਣ ਤਾਲਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਤੇ ਟਕਰ ਨਾਲ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ ਕੁਮਾਰੀ ਦਿੱਖੀ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ।

Verse 46

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਲਾਜ ਤੇ ਭਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਤਦ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ।

Verse 47

नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਣਾਂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਂਗੀ—ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਨਰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 48

स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਸ ਰਚਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਦੀ ਨਰਮਦਾ ਕਹੀ ਗਈ—ਸ਼ਿਵਾ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਤੇ ਅਤਿ-ਸ਼ੀਤਲ ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ।

Verse 49

सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता

ਜਦੋਂ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਵਚਨ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਨਰਮਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 50

ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः

ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਸ਼ੀਲਵਤੀ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 51

ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्

ਫਿਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇਵੀ, ਫੇਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦੀ, ਰਿਕ੍ਸ਼ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 52

एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਮਾਤਸ੍ਯ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਸਮਝੋ।