Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਮਹੱਤਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

ਇਹ ਨਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ—ਸਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੌ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਨਿਤ ਸੇਵਾ ਖੁਦ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਦੀ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਜਾਣੀਏ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਣ ਵਾਲੀ।

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

ਇਹ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਗੰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੀ ਤਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਹੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

ਜਾਹਨਵੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਗੰਗਾ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਗੰਗਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਰੇਵਾ ਹੀ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਗੰਗਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਤ੍ਰੈਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼—ਅਤੇ ਉਥੇ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਾ ਪਾ।

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇੱਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਵੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਨ।

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼-ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗਿਣ ਸਕੇ ਕੌਣ—ਵਾਗੀਸ਼ ਵੀ ਜਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

ਰੇਵਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਜਨਮੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪਾਪ ਭੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

ਜਿਸ ਨੇ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕਰਤੱਬ ਮਾਨੋ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਗਨੀਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਮਝੋ; ਅਤੇ ਚਾਰੋ ਵੇਦ ਮਾਨੋ ਉਸ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਏ।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਨੂੰ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ—ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਵੀ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਨਿਯਮ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਲੋਕੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

ਇਸ ਅਧ੍ਰੁਵ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਕਰ; ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਣਗੇ—ਭੌਂਰੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਠਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

ਧਨ ਤੋਂ ਦਾਨ ਕੱਢ, ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯ ਕੱਢ; ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਕੱਢ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਤੋਂ ਸਾਰ—ਪਰਉਪਕਾਰ—ਉੱਧਾਰ।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

ਇਸ ਮਹਾ ਮੋਹ-ਮਯ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਅੱਗ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਇੰਧਨ; ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਡੋਈ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ—ਕਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਂਦਾ ਹੈ: ਇਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਸੰਦੇਹੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ, ਨਾ ਸੁਖ।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

ਮੰਤ੍ਰ, ਤੀਰਥ, ਦ੍ਵਿਜ, ਦੇਵਤਾ, ਦੈਵਜ੍ਞ, ਔਖਧੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ—ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਤਪ ਬਿਨਾ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਅਸਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਇੱਥੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ।

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਕਈ ਉਪਾਅ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ-ਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਕਠਿਨ ਤਪਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜਾ (ਅਤੇ ਉੱਤਮ) ਮਾਰਗ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਭ ਅਭ੍ਯੁਦਯਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ।

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

ਪਿਆਰੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ।

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਵਚਨਤਾ ਧਾਰੇ। ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਚੇ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਤ ਰਹੇ।

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਦ੍ਰੋਹ, ਛਲ-ਕਪਟ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਲਾ ਵੇਸ਼-ਵਿਹਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹੇ।

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

ਜੋ ਦੰਭ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ।

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੁਕੀਰਤੀ—ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ! ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਤ੍ਯ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਡਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਵਿਰਜਾ ਅਤੇ ਗਯਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ (ਪਿੰਡ ਪਾਤਨ) ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧਿਤ ਹੈ।

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਹੇ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਪਾਲੇ, ਅਤੇ ਖਾਰ ਤੇ ਲੂਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਹਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਵਿਸ੍ਯ-ਏਕਾਨ্ন ਜਿਹਾ ਸਾਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਪਤਿਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਚੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ।

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

ਨਿੰਦਾ-ਚਰਚਾ, ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ ਅਤੇ ਨੀਚਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਜੁੱਤੀ ਬਿਨਾ ਚਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ।

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਰਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੇਦ, ਤੀਰਥ, ਦੇਵਤਾ, ਦੈਵਜ੍ਞ, ਔਖਧੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ।

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜੋ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਰਥਵਾਦ (ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ) ਸਮਝ ਕੇ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਸੰਦੇਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਯਥੋਚਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾ।

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

ਜੋ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ-ਤਪ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਨਰਮਦਾ ਸੰਬੰਧੀ ਯਥੋਚਿਤ ਇਹ ਸੁਣੋ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੌਵੀ ਯੋਜਨ ਦੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

ਉਹ ਚੌਵੀ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹਰ ਯੋਜਨ ਤੈਅ ਕਰਨ ‘ਤੇ ‘ਪਾਦ-ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ’ (ਚੌਥਾ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

ਅਤੇ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਯੋਜਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਤੇ ਓਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁਖੇਤਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

ਦੇਵਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਭੇਦ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਫਲ ‘ਦੁੱਗਣਾ, ਪਰ ਪੌਣਾ ਘਟ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਜਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਰਣਡੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕੁਬਜਾ ਰੇਵਾ-ਉਤਪੰਨ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਫਲ ਤਿਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਮਾਪ ਠੀਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਵਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਕਿ ਫਲ ‘ਸਾਢੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ’ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਰੇਵਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਿਗੁਣਾ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਦਾ ਫਲ ਚੌਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਵੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਯੋਜਨ-ਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਹਰ ਥਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵੱਸੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਵਰੋਤਮ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

ਜੋ ਰੇਵਾ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦੰਭ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮਲਿਨਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੇਵਾ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਯੋਜਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਮਾਪ ਦੱਸੋ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੇ।

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਮੈਂ ਯੋਜਨ ਦਾ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਭੇਦ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵੀਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਵੀ।

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

ਅੱਠ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤਿਰਛੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ—ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਖੜੇ ਕਰਕੇ—ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ (ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ) ਦਾ ਮਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਤਸਤੀ (ਹੱਥ ਦਾ ਫੈਲਾਵ) ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

ਦੋ ਵਿਤਸਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹਸਤ (ਕੁਹਣੀ-ਮਾਪ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਹਸਤਾਂ ਨੂੰ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼-ਲੰਬਾਈ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਾਪ ਵਿਦਵਾਨ ਮਾਪ-ਵੇਤਾ ਜਨਾਂ ਨੇ ਦੰਡ ਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨ ਦਾ ਮਾਪ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

ਇਸ ਮਾਪ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਧਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਜਲ-ਰੂਪ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭੇਦ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਉਥੇ ਉਥੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ; ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਵੀ ਉਪੋਸ਼ਣ (ਉਪਵਾਸ) ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ।

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

ਦਿਨ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਫਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਫਲ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

ਤੀਜਾ (ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਕਤੀਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਜਪ-ਯੋਗ ਨਾਲ—ਦੇਹ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ ਰਾਤ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

ਪੰਜਵਾਂ (ਪੁਣ੍ਯ-ਪਦ) ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਕਲਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉਪਵਾਸ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣਾ—ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

ਛੇ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜਲਧਾਰਾ ਨੂੰ ‘ਕੁਲਿਆ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ‘ਛੋਟੀ ਨਦੀ’। ਚੌਵੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ‘ਮਹਾਨਦੀਆਂ’ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।