Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः । क्रीडते ह्युमया सार्द्धं नारदस्तत्र चागतः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਓਥੇ ਹੀ ਨਾਰਦ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 2

प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा

ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਦੋਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 3

गतोऽहं स्वामिनिर्देशाद्यत्र तद्बाणमन्दिरम् । दृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत्

“ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬਾਣ ਦਾ ਮਹਲ ਸੀ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।”

Verse 4

तत्र भार्यासहस्राणि दृष्ट्वा बाणस्य धीमतः । यथायोग्यं यथाकाममागतः क्षोभ्य तत्पुरम्

ਉੱਥੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਾਣ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਖਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 5

नारदस्य वचः श्रुत्वा साधु साध्विति पूजयन् । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि

ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮਣ ਬਾਰੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ।

Verse 6

करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम

“ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਚੱਕਰ ਮਹਾਂਵੇਗ ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਥਾਮਿਆ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 7

स च मे भक्तिनिरतो बाणो लोके च विश्रुतः । भारती च मया दत्ता ब्राह्मणानां विशेषतः

“ਉਹ ਬਾਣ ਮੇਰਾ ਭਗਤਿ-ਨਿਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ—ਵਾਣੀ ਦੀ ਕਲਾ—ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ।”

Verse 8

एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः । चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यं प्रति जनेश्वरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਨਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 9

ततोऽसौ मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम् । विष्णुं सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोचनः

ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਰੂਪ ਧਿਆਇਆ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੋਰ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਬਾਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਿਆ।

Verse 10

फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । सुपर्णं पुङ्खयोर्मध्ये जवे वायुं प्रकल्प्य च

ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲੰਤੇ ਦੇਵ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਾਣ ਦਾ ਫਲ ਬਣਾਇਆ; ਪੰਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਸਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 11

रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ । अक्षे सुरेश्वरं देवमग्रकील्यां धनाधिपम्

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਰਥ ਬਣਾਕੇ, ਜੂਏ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ ਬਿਠਾਏ; ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਗੇਲੇ ਕੀਲ ਉੱਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 12

यमं तु दक्षिणे पार्श्वे वामे कालं सुदारुणम् । आदित्यचन्द्रौ चक्रे तु गन्धर्वानारकादिषु

ਯਮ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਨੂੰ; ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 13

यन्तारं च सुरज्येष्ठं वेदान्कृत्वा हयोत्तमान् । खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाकरोत्

ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਜੇਠੇ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਬਣਾਇਆ; ਖਲੀਨ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਘੜਿਆ, ਅਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਰੂਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

कृत्वा प्रतोदमोंकारं मुखग्राह्यं महेश्वरः । धातारं चाग्रतः कृत्वा विधातारं च पृष्ठतः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪ੍ਰਤੋਦ ਨੂੰ ‘ਓਂਕਾਰ’ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਧਾਰਨ ਯੋਗ ਸੀ; ਅਤੇ ਧਾਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ, ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 15

मारुतात्सर्वतो दिग्भ्य ऊर्ध्वयन्त्रे तथैव च । महोरगपिशाचांश्च सिद्धविद्याधरांस्तथा

ਪਵਨਾਂ ਤੋਂ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਯੰਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 16

गणांश्च भूतसङ्घांश्च सर्वे सर्वाङ्गसंधिषु । युगमध्ये स्थितो मेरुर्युगस्याधो महागिरिः

ਉਸ ਨੇ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਹਰ ਜੋੜ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸੰਘਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ। ਜੂਏ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸੀ।

Verse 17

सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने

ਯੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪ ਟਿਕਾਏ ਗਏ; ਸ਼ਮ੍ਯੇ ਉੱਤੇ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸਨ।

Verse 18

सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

ਉਸ ਨੇ ਰਥ ਦੇ ਧਵਜੇ ਉੱਤੇ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ; ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਦਮ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਬਣੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਥ ਨੂੰ ਦੇਵਮਯ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ (ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ)।

Verse 19

संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । बद्धा परिकरं गाढं जटाजूटं नियम्य च

ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ-ਧਜਿਆ, ਕਵਚਧਾਰੀ ਤੇ ਖਡਗਧਾਰੀ ਸੀ; ਗੋਧਾ-ਚਮੜੇ ਦੀ ਅੰਗੁਲੀ-ਰੱਖਿਆ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰਿਕਰ ਕੱਸਿਆ ਅਤੇ ਜਟਾਜੂਟ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।

Verse 20

सज्जं कृत्वा धनुर्दिव्यं योजयित्वा रथोत्तमम् । रथमध्ये स्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर

ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਰਥ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਚਮਕ ਉਠਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।

Verse 21

धनुषः शब्दनादेनाकम्पयच्च जगत्त्रयम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं निभृतं संस्थितो हरः

ਉਸ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਹਰ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਆ।

Verse 22

निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंरक्तलोचनः । ध्यात्वा तं परमं मन्त्रमात्मानं च निरुध्य सः

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ (ਸ਼ਿਵ) ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਿਆ।

Verse 23

मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानि तु

ਫਿਰ ਨਗਰ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਬਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ (ਨਗਰ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 24

ततः कालनिमेषार्धं दृष्ट्वैक्यं त्रिपुरस्य च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन ततस्तान्यवसादयत्

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਪਲਕ-ਝਪਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਤਿੰਨ ਗੰਢਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

ततो लोका भयत्रस्तास्त्रिपुरे भरतोत्तम । सर्वासुरविनाशाय कालरूपा भयावहाः

ਫਿਰ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।

Verse 26

अट्टहासान् प्रमुञ्चन्ति कष्टरूपा नरास्तदा । निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्ति लिपिकर्मसु

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਠੋਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਟਹਾਸ ਛੱਡਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਕਾਂ ਝਪਕਾਉਂਦੇ ਤੇ ਨਾ ਝਪਕਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 27

निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्

ਮਰਤ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਪੰਦ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਵੀ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਕਦੇ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਸਨ।

Verse 28

रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे । पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम्

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਕੀਚੜੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇਲੀਆ ਅਭਿਅੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਅਮੰਗਲ ਦਰਸ਼ਨ ਸਨ।

Verse 29

पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਧਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੀ ਸਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਆਂਧੀ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ‘ਸੰਵਰਤਕ’ ਪਵਨ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 30

गृहानुन्मूलयामास वृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाः सनिर्घाता उल्कापाताः सहस्रशः

ਉਸ ਨੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਗੱਜਣ ਸਮੇਤ ਭੂਚਾਲ ਆਏ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ—ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ।

Verse 31

रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु । अग्निकुण्डेषु विप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः

ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਣਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਗਨਿਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਉੱਠੀ।

Verse 32

ज्वलते धूमसंयुक्तो विस्फुलिङ्गकणैः सह । कुंजरा विमदा जातास्तुरगाः सत्त्ववर्जिताः

ਉਹ ਅਗਨੀ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭੜਕਦੀ ਰਹੀ। ਹਾਥੀ ਮਦ-ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਬਲ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ।

Verse 33

अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च

ਜੋ ਵਾਜੇ ਨਹੀਂ ਵਜਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧੁੱਜਾਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛਤਰ ਵੀ ਢਹਿ ਗਏ।

Verse 34

ज्वलति पादपास्तत्र पर्णानि च सभं ततः । सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारसमन्वितम्

ਉੱਥੇ ਰੁੱਖ ਜਲ ਉਠੇ, ਪੱਤੇ ਵੀ ਧਧਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਥਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ, ‘ਹਾਇ! ਹਾਇ!’ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।

Verse 35

उद्यानानि विचित्राणि प्रबभञ्ज प्रभञ्जनः । तेन संप्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः

ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਉਪਵਨ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਦਿੱਤੇ; ਉਸ ਦੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਜੀਭਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰ ਕੇ ਧਧਕਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 36

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो गृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्च सर्वैश्च प्रवृत्तो हव्यवाहनः

ਚੌਫੇਰੇ ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ—ਅਤੇ ਘਰ ਵੀ—ਸਭ ਘੇਰ ਲਏ ਗਏ; ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਫੈਲ ਪਈ।

Verse 37

सर्वं किंशुकपर्णाभं प्रज्वलच्चैव दृश्यते । गृहाद्गृहं तदा गन्तुं नैव धूमेन शक्यते

ਸਭ ਕੁਝ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਲਾਲ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ; ਧੂੰਏਂ ਕਰਕੇ ਤਦ ਘਰ ਤੋਂ ਘਰ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਾ ਰਿਹਾ।

Verse 38

हरकोपाग्निनिर्दग्धाः क्रन्दन्ते त्रिपुरे जनाः । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं परम्

ਹਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨਗਰੀ ਸੜਦੀ ਰਹੀ।

Verse 39

पतन्ति शिखराग्राणि विशीर्णानि सहस्रशः । पावको धूमसंपृक्तो दह्यमानः समन्ततः

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਬੁਰਜਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੱਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜਨ ਲੱਗੀ।

Verse 40

नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति । देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्टालकेषु च

ਨੱਚਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਜੰਗਲਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਬੁਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 41

प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः

ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 42

दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्वितम् । सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਲੋਕ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਘਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਸਭ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 43

केचिद्भोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे । अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः

ਕੁਝ ਲੋਕ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸਨ, ਕੁਝ ਪੀਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨਾਚ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਸਨ।

Verse 44

अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनशिखार्दिताः । दह्यमाना नृपश्रेष्ठ सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः

ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਅਗਨਿ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਉਹ ਸੜਦੇ ਰਹੇ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਭੇ ਅਚੇਤ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਦੇ ਸਨ।

Verse 45

अथान्ये दानवास्तत्र दह्यन्तेऽग्निविमोहिताः । न शक्ताश्चान्यतो गन्तुं धूमेनाकुलिताननाः । हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यो हेमपङ्कजाः

ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਦਾਨਵ ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੜਦੇ ਰਹੇ। ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਮੁਖ ਭਰ ਆਏ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਰਹੇ। ਹੰਸ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਲਿਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਸਨ।

Verse 46

दह्यन्ते विविधास्तत्र वाप्यः कूपाश्च भारत । दृश्यन्तेऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णावसुयोजनाः

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਾਲਾਬ ਤੇ ਕੂਏਂ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਹੋਏ ਰਾਜ-ਉਦਿਆਨ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸਰੋਵਰ-ਧਾਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ—ਅਮਲਾਨ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ, ਕਈ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ।

Verse 47

गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नशोभिताः । दृश्यन्तेऽनलसंदग्धा विशीर्णा धरणीतले

ਉੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਏ ਸਨ।

Verse 48

नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम

ਜਦੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਨਰ-ਨਾਰੀ, ਬਾਲਕ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਨਿਰਦਈ ਅਗਨਿ ਭੜਕਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ‘ਹਾਇ! ਹਾਇ!’ ਦਾ ਮਹਾਂ ਰੋਲਾ ਉੱਠਿਆ। ਪਰ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 49

क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना । काचित्सुप्ता विशालाक्षी हारावलिविभूषिता । धूमेनाकुलिता दीना न्यपतद्धव्यवाहने

ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 50

काचित्तस्मिन्पुरे दीप्ते पुत्रस्नेहानुलालसा । पुत्रमालिङ्गते गाढं दह्यते त्रिपुरेऽग्निना

ਉਸ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਤਰਸਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ।

Verse 51

काचित्कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता । भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि

ਇੱਕ ਨਾਰੀ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਨੀਲਮ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 52

काचिदादित्यवर्णाभा प्रसुप्ता तु प्रियोपरि । अग्निज्वालाहता गाढं कंठमालिङ्गते नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਰੀ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਸੀ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 53

मेधवर्णा परा नारी चलत्कनकमेखला । श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले

ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ, ਗੋਰੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਹਿਲਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਧਾਰੇ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪਰਲਾ ਦੁਪੱਟਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 54

काचित्कुन्देन्दुवर्णाभा नीलरत्नविभूषिता । शिरसा प्राञ्जलिर्भूत्वा विज्ञापयति पावकम्

ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਧਵਲ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਨੀਲਮ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 55

कस्याश्चिज्ज्वलते वस्त्रं केशाः कस्याश्च भारत । ज्वलज्ज्वलनसङ्काशैर्हेमभाण्डैस्त्रसंहित च

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੁੰਨੀ-ਵਸਤ੍ਰ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੇਸ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਗਨੀ ਵਰਗੇ ਭਭਕਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਤੜਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 56

काचित्प्रभूतदुःखार्ता विललाप वराङ्गना । भस्मीभूतं पतिं दृष्ट्वा क्रन्दन्ती कुररी यथा

ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਭਸਮ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਰੋਈ।

Verse 57

आलिङ्ग्य गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्धनि । काचिच्च बहुदुःखार्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि

ਉਸ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੀਖ ਕੇ ਰੋ ਪਈ।

Verse 58

भस्मसाच्च कृतं दृष्ट्वा क्रन्दते कुररी यथा । मातरं पितरं काचिद्दृष्ट्वा विगतचेतनम्

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਸਮ ਬਣਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਰੋਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

वेपते पतिता भूमौ खेदिता वडवा यथा । इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमाना वराङ्गना

ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ। ਦੂਜੀ ਉੱਤਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜੀ।

Verse 60

नापश्यद्बालमुत्सङ्गे विपरीतमुखी स्थिता । कुम्भिलस्य गृहं दग्धं पतितं धरणीतले

ਉਲਟੇ ਮੂੰਹ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੀ। ਕੁੰਭਿਲਾ ਦਾ ਘਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਢਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 61

कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य बकस्य च । विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि

“(ਅੱਗ) ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਹਕ ਅਤੇ ਬਕ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਰੂਪ-ਨਯਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੜਕ ਉੱਠੀ।”

Verse 62

शुम्भो डिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लादश्चासुरोत्तमः । दण्डपाणिर्विपाणिश्च सिंहवक्त्रस्तथानघ

“(ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਡਿੰਭ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੌਦ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ—ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ; ਦੰਡਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਪਾਣੀ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿੰਹਵਕਤ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ।”

Verse 63

दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस्तथैव च । बाणभ्राता च बाणश्च क्रव्यादव्याघ्रवक्त्रकौ

“ਅਤੇ (ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਦੁੰਦੁਭ ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਾਦ ਦੇ, ਡਿੰਡੀ ਅਤੇ ਮੁੰਡੀ ਦੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਬਾਣ ਦੇ ਆਪਣੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ ਤੇ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਵਕਤ੍ਰ ਦੇ (ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗ ਭੜਕੀ)।”

Verse 64

एवमन्येऽपि ये केचिद्दानवा बलदर्पिताः । तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलते निर्दयो नृप । दह्यमानाः स्त्रियस्तात विलपन्ति गृहे गृहे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੋ ਕੋਈ ਦਾਨਵ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿਰਦਈ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਸੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 65

करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गताः शिवम् । यदि वैरं सुरारेश्च पुरुषोपरिपावक

ਕਰੁਣਾ ਭਰੇ ਅੱਖਰ ਬੋਲਦੀਆਂ, ਆਸਰਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਗਈਆਂ। ‘ਜੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਹੈ, ਹੇ ਅੱਗ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ…’

Verse 66

स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः । अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्ते कोपः स्त्रियं प्रति

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਕੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਘਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੋਇਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ? ਤੂੰ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਹੈਂ; ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?

Verse 67

किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वथा स्त्रियः । किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः

ਕੀ ਤੂੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹਨ, ਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ? ਪਰ ਹੇ ਅੱਗ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ‘ਗੁਣ’ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਦੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜਦੀ ਹੈਂ?

Verse 68

न कारुण्यं त्वया किंचिद्दाक्षिण्यं च स्त्रियं प्रति । दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्

ਤੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾ ਰਤਾ ਭਰ ਕਰੁਣਾ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦਇਆਲੁਤਾ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਂ ਮਲੇਛ ਵੀ ਦਇਆ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 69

म्लेच्छानामपि च म्लेच्छो दुर्निवार्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत

ਮਲੇਛਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ‘ਮਲੇਛ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬੇਸੁੱਧ ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ...

Verse 70

ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः । एवं दृष्ट्वा ततो बाणो दह्यमान उवाच ह

ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਪਾਵਕ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਧਕ ਉਠਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਣ, ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਿਆ।

Verse 71

अवज्ञाय विनष्टोऽहं पापात्मा हरमञ्जसा । मया पापेन मूर्खेण ये लोका नाशिता ध्रुवम्

ਹਰ ਨੂੰ ਅਵਗਿਆ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ, ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ, ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਪਾਪੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋਏ।

Verse 72

गोब्राह्मणा हता नित्यमिह लोके परत्र च । नाशितान्यन्नपानानि मठारामाश्रमास्तथा

ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਹੀ ਪੀੜਤ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਠ, ਬਾਗ਼ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ।

Verse 73

ऋषीणामाश्रमाश्चैव देवारामा गणालयाः । तेन पापेन मे ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ, ਦੇਵ-ਉਦਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਆਲਯ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਸੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਤਪ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਬਲ ਵੀ ਧੁੰਸ ਗਿਆ।

Verse 74

किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च

ਮੈਂ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਰਾਜ ਨਾਲ ਕੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਤਹਪੁਰ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਲੈਣਾ?

Verse 75

वरं शङ्करपादौ च शरणं यामि मूढधीः । न माता न पिता चैव न बन्धुर्नापरो जनः

ਭਲਾ ਇਹੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਮਾਤਾ, ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਬੰਧੂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਨ ਸੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 76

मुक्त्वा चैव महेशानं परमार्तिहरं परम् । आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते

ਮਹੇਸ਼ਾਨ—ਸਰਵੋਤਮ ਦੁੱਖਹਰ—ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਪਰਮ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

अहं पुनः समस्तैश्च दह्यामि सह साधुभिः । एवमुक्त्वा शिवं लिङ्गं कृत्वा तन्मस्तकोपरि

‘ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ, ਸਭਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੜਾਂਗਾ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ।

Verse 78

निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर्मुहुः

ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ; ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 79

हरं गद्गदया वाचा स्तुवन्वै शरणं ययौ । त्वत्कोपानलनिर्दग्धो यदि वध्योऽस्मि शङ्कर

ਗਦਗਦਾਈ ਹੋਈ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ: “ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਜੇ ਤੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਮੈਂ ਵਧ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।”

Verse 80

त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिङ्गं प्रणश्यतु । अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यातं भक्त्या मया विभो

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਮੇਰਾ ਲਿੰਗ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੂਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਭੋ।

Verse 81

प्राणादिष्टतमं देव तस्माद्रक्षितुमर्हसि । यदि तेऽहमनुग्राह्यो वध्यो वा सुरसत्तम

ਹੇ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ—ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰੇਂ ਜਾਂ ਵਧ ਕਰੇਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 82

प्रतिजन्म महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे । पशुकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । स्वकर्मणा महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਪਸ਼ੂਆਂ, ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਅਚਲ ਰਹੇ।

Verse 83

एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः । स्तोत्रेण देवदेवेशं छन्दयामास भारत

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣ—ਭਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 84

बाण उवाच । शिव शङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । कुसुमायुधदेहविनाशंकर प्रमदाप्रियकामक देव नमः

ਬਾਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਕਰ, ਸਰਵਹਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਯ ਤੇ ਆਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵ! ਕুসੁਮ-ਬਾਣਧਾਰੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕਾਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 85

जय पार्वतीश परमार्थसार जय विरचितभीमभुजङ्गहार । जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र

ਜੈ ਹੋ ਪਾਰਵਤੀਪਤੀ, ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਸਾਰ; ਜੈ ਹੋ ਭਿਆਨਕ ਭੁਜੰਗ ਨੂੰ ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਜੈ ਹੋ ਨਿਰਮਲ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ; ਜੈ ਹੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਮੂਲ, ਜਗਤ ਦਾ ਇਕੋ ਆਧਾਰ-ਪਾਤ੍ਰ।

Verse 86

जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविघृतपिनाकचाप । जय विषमनयनपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग

ਜੈ ਹੋ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਪਿਲ ਜਟਾ-ਕਲਾਪ ਵਾਲੇ; ਜੈ ਹੋ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ। ਜੈ ਹੋ ਵਿਸ਼ਮ-ਨੈਨ (ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਸਭ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਜੈ ਹੋ ਸ਼ੰਕਰ, ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

Verse 87

जय भीमरूप खट्वाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त । जय सुखरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दग्धसार

ਜੈ ਹੋ ਭੀਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖਟਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ੇਖਰ, ਜਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ, ਜੈ ਹੋ। ਜੈ ਹੋ ਸੁਖ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਦੇਵਲੋਕ ਦਾ ਸਾਰ; ਜੈ ਹੋ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਸਾਰ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

जय कीर्तनीय जगतां पवित्र जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र । जय विरचितनरकङ्कालमाल अघासुरदेहकङ्कालकाल

ਜੈ ਹੋ ਜਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਰਤਨਯੋਗ, ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਜੈ ਹੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਅੰਕ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਧਨੀ। ਜੈ ਹੋ ਨਰਕ ਦੇ ਕੰਗਾਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਹੇ ਕਾਲ! ਪਾਪੀ ਦੇਹ ਦੇ ਕੰਗਾਲ (ਅਘਾਸੁਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੈ ਹੋ।

Verse 89

जय नीलकंठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन । जय सिद्धसुरासुरविनतचरण जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण

ਜੈ ਹੋ ਨੀਲਕੰਠ! ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੈ ਹੋ; ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਜੈ ਹੋ—ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੈ ਹੋ ਰੁਦ੍ਰ! ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 90

जय गिरिश सुरेश्वरमाननीय जय सूक्ष्मरूप संचितनीय । जय दग्धत्रिपुर विश्वसत्त्व जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व

ਜੈ ਹੋ ਗਿਰਿਸ਼! ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਯੋਗ; ਜੈ ਹੋ ਸੁਖਮ-ਸਰੂਪ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਯੋਗ। ਜੈ ਹੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰਦਾਹਕ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸੱਤ ਦਾ ਆਧਾਰ; ਜੈ ਹੋ—ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਤੱਤ-ਸਰੂਪ।

Verse 91

जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुषमहार्णवघोरतार । जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख

ਜੈ ਹੋ—ਤੂੰ ਅਵਬੋਧ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤਾਰਨ ਵਾਲਾ; ਕਲਿ ਦੀ ਮੈਲ ਦੇ ਮਹਾ-ਅਰਣਵ ਰੂਪੀ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਜੈ ਹੋ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਗਣੇਸ਼! ਨਮਸਕਾਰ—ਹਯ, ਵਾਨਰ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਅਤੇ ਗਜੇੰਦਰ-ਮੁਖ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ।

Verse 92

अतिह्रस्वस्थूलसुदीर्घतम उपलब्धिर्न शक्यते ते ह्यमरैः । प्रणतोऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर

ਅਤਿ ਛੋਟਾ, ਸਥੂਲ, ਅਤਿ ਦੀਰਘ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ—ਤੇਰਾ ਸਰੂਪ ਅਮਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਿਰੰਜਨ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੈ ਹੋ ਸਾਂਬ! ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕਾਂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

अप्राप्य त्वां किमत्यन्तमुच्छ्रयी न विनाशयेत् । अतिप्रमाथि च तदा तपो महत्सुदारुणम्

ਤੇਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਹੜੀ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਉਡਾਣ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਲਈ ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾਨ, ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verse 94

न पुत्रबान्धवा दारा न समस्तः सुहृज्जनः । सङ्कटेऽभ्युपगच्छन्ति व्रजन्तमेकगामिनम्

ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ-ਸੱਜਣ—ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੌਤ ਦੇ ਇਕੋ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।

Verse 95

यदेव कर्म कैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम् । तदेव सार्थवत्तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः

ਜੋ ਕਰਮ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਕੀਤੇ—ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸੱਚਾ ਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਰਥਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 96

निर्धनस्यैव चरतो न भयं विद्यते क्वचित् । धनीभयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्

ਜੋ ਧਨ ਰਹਿਤ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਭੀ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਧਨੀ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਧਨ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ।

Verse 97

लुब्धाः पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः । श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्य तत्

ਲੋਭੀ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ, (ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ)।

Verse 98

त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः । इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते

ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਜਗੰਨਾਥ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼, ਹੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 99

त्वं क्षितिर्वरुणश्चैव पवनस्त्वं हुताशनः । त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोम एव च

ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਵਰੁਣ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਵਨ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਅਗਨੀ (ਹੁਤਾਸ਼ਨ) ਹੈਂ। ਤੂੰ ਦੀਕਸ਼ਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਵੀ; ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸੋਮ ਵੀ ਹੈਂ।

Verse 100

त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेव च । त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा

ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਧਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ (ਵਿੱਤੇਸ਼) ਹੈਂ; ਤੂੰ ਯਮ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭਾਸਵਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 101

एतद्बाणकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । क्रोधं मुक्त्वा प्रसन्नात्मा तदा वचनमब्रवीत्

ਬਾਣ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 102

ईश्वर उवाच । न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव । सौवर्णे भवने तिष्ठ मम पार्श्वेऽथवा पुनः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਡਰ ਨਾ—ਡਰ ਨਾ, ਹੇ ਦਾਨਵ! ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ। ਸੁਵਰਨ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪਾਸ ਰਹਿ।”

Verse 103

पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्च बान्धवैः सह भार्यया । अद्यप्रभृति वत्स त्वमवध्यः सर्वशत्रुषु

“ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ, ਪਰਪੋਤਿਆਂ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ—ਹੇ ਵਤਸ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੂੰ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚ ਅਵਧ੍ਯ ਰਹੇਂਗਾ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇ।”

Verse 104

मार्कण्डेय उवाच । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पूजितः ससुरासुरैः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਸਵਰਗ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 105

अक्षयश्चाव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम् । ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा

“ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਹੁ; ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸ।” ਤਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਪਤਸ਼ਿਖ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 106

तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं देवेन शम्भुना । ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले

ਉਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 107

अर्धेन प्रस्थितादूर्ध्वं तस्य ज्वाला दिवं गताः । हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः

ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉੱਠਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ “ਹਾਏ! ਹਾਏ!” ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੁਕਾਰ ਉਠਾਈ।

Verse 108

दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः । एकं तु पतितं तत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम्

ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ—ਸਿੱਧਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ—ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਖੰਡ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 109

द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके । प्रज्वलत्पतितं तत्र तेन ज्वालेश्वरं स्मृतम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੂਜਾ ਖੰਡ ਅਮਰਕੰਟਕ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ‘ਜ੍ਵਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 110

दग्धे तु त्रिपुरे राजन्पतिते खण्ड उत्तमे । रुद्रो देवः स्थितस्तत्र ज्वालामालानिवारकः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਗਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਖੰਡ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇ—ਜੋ ਜ੍ਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਘੇਰਦੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 111

हाहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयं मूर्तिर्महेशानुमावृषभसंयुतः

ਵਿਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ—ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ (ਨੰਦੀ) ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ।

Verse 112

मनसापि स्मरेद्यस्तु भक्त्या ह्यमरकण्टकम् । चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः

ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਮਰਕੰਟਕ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 113

अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद्भरतसत्तम । अस्मान्नित्यं भवेद्राजन्सर्वपापक्षयंकरः

ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਬਤ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਗਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 114

नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः । नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिरावृतः

ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਵੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 115

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो मृगयूथैरलंकृतः । श्वापदानां च घोषेण नित्यं प्रमुदितोऽभवत्

ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 116

ब्रह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैर्ह्यमरैश्च सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते

ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਅਮਰ ਦੇਵਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 117

पतनं कुरुते योऽस्मिन्पर्वतेऽमरकण्टके । क्रीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 118

ऐन्द्रं वाह्नं च कौबेरं वायव्यं याम्यमेव च । नैरृत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च

ਇੰਦਰ ਦਾ ਲੋਕ, ਅਗਨੀ ਦਾ, ਕੁਬੇਰ ਦਾ, ਵਾਯੂ ਦਾ ਅਤੇ ਯਮ ਦਾ; ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਾ, ਵਰੁਣ ਦਾ, ਸੋਮ ਦਾ ਅਤੇ ਸੂਰਯ ਦਾ ਵੀ—

Verse 119

ब्राह्मं च पदमक्लिष्टं वैष्णवं तदनन्तरम् । उमारुद्रं महाभाग ऐश्वरं तदनन्तरम्

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਧਾਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਲੋਕ; ਫਿਰ ਉਮਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਲੋਕ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਸ਼ਵਰ ਧਾਮ।

Verse 120

परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम् । तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः

ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਖਮ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋਤਿ। ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 121

युधिष्ठिर उवाच । कोऽप्यत्र विधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व संशयोऽस्ति महामुने

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੀ ਇੱਥੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।

Verse 122

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन । यत्कृत्वा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਪਾਂਡੂ-ਨੰਦਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 123

कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्वं जप्त्वा लक्षं दशैव तु । शाकयावकभुक्चैव शुचिस्त्रिषवणो नृप

ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਕੇ; ਸਾਗ-ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਜੌ ਦੇ ਯਵਾਗੂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਿਤ ਕਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ—

Verse 124

त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम् । दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्

ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ—ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਜਪ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਹੋਮ ਕਰਵਾਏ।

Verse 125

लक्षवारं जपेद्देवं गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् । रात्रौ स्वप्ने तदा पश्येद्विमानस्थं ततः क्षिपेत्

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਨਾਸੀਨ ਵੇਖੇ; ਤਦੋਂ ਪਤਨ ਕਰੇ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦੇਵੇ)।

Verse 126

अनेनैव विधानेन आत्मानं यस्तु निक्षिपेत् । स्वर्गलोकमनुप्राप्य क्रीडते त्रिदशैः सह

ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰੇ (ਪਤਨ ਕਰੇ), ਉਹ ਸੁਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथैव च । मुक्त्वा मनोरमान्भोगांस्तदा गच्छेन्महीतलम्

ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਹ ਕਰੋੜ (ਸਾਲਾਂ) ਤੱਕ—ਮਨੋਹਰ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 128

पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਛਤਰ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ (ਪੂਰਾ ਸਦੀ) ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।

Verse 129

ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਜ੍ਵਾਲੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਵ-ਨਿਰਮਿਤ ਜ੍ਵਾਲਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 130

निर्वाप्य तद्बाणपुरं रेवया सह संगता । तत्र स्नात्वा महाराज विधिना मन्त्रसंयुतः

ਉਸ ਬਾਣਪੁਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ—

Verse 131

तिलसंमिश्रतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । पिण्डदानेन च पित्ःन् पैण्डरीकफलं लभेत्

ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੈੰਡਰੀਕ’ ਨਾਮਕ ਫਲ-ਸਮ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 132

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

अमराणां शतैश्चैव सेवितो ह्यमरेश्वरः । तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान्

ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਋ਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਯ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹਨ।

Verse 134

समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्यमरकण्टकम् । रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्

ਅਮਰਕੰਟਕ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਇਹ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਹੈ।

Verse 135

तस्य पर्वतराजस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः

ਉਸ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜੋ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਨੋ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਲਈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 136

वाचिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत् । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਾਇਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਹਨ, ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 137

अमरेश्वरपार्श्वे च तीर्थं शक्रेश्वरं नृप । तपस्तप्त्वा पुरा तत्र शक्रेण स्थापितं किल

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 138

कुशावर्तं नाम तीर्थं ब्रह्मणा च कृतं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं हंसतीर्थं तथा परम्

ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਹੰਸਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ।

Verse 139

अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा । कावेर्याः पूर्वभागे च तीर्थं वै मातृकेश्वरम्

ਉੱਥੇ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਭੀ; ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 140

एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ । संसेवनस्नानदानैः पापसङ्घहराणि च

ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸਮਾਨ, ਇਹ ਤੀਰਥ ਰੇਵਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 141

भृगुतुङ्गे महाराज प्रसिद्धो भैरवः शिवः । तस्य याम्यविभागे च तीर्थं वै चपलेश्वरम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭੈਰਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਪਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ।

Verse 142

एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे । तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग्यात्राफलं भवेत् । अदृष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੇਵਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨਾ ਪੂਜੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।