
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ‘ਦੇਵਸ਼ਿਲਾ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅਖੰਡ/ਅਖ਼ਯ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ, ਰਤਨ-ਮੋਤੀ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਇੱਕ ਰਿਚਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਮਾਤਰ ਜਪ ਵੀ ਵੇਦਿਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਪੁੰਨ ਕੋਟਿ-ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨੀਤੀ—ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੇਵਾ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਵਿਗਾੜ ਨਰਕ ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ/ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਨਿਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਨਿੱਤ ਜਪਣ ਯੋਗ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਦਾਇਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् । तत्र देवशिला रम्या स्वयं देवैर्विनिर्मिता
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਵਿਮਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ ‘ਦੇਵ-ਸ਼ਿਲਾ’ ਹੈ।
Verse 2
तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप । स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य चान्तो न विद्यते
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਸੀਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । कानि दानानि विप्रेन्द्र शस्तानि धरणीतले । यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 4
श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकमेव च । भूमिदानं च गोदानं मोचयत्पशुभान्नरम्
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ, ਮਣੀ ਤੇ ਮੋਤੀ, ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ—ਇਹ ਦਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्कुरुते प्राणसंक्षयम् । रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदा भूतसम्प्लवम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापक्षयंकरीम् । तत्र स्नात्वार्चयेद्देवं तेजोराशिं दिवाकरम्
ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਿਵਾਕਰ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 7
ऋचमेकां जपेत्साम्नः सामवेदफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य जपनादृग्वेदस्य तथैव च
ਸਾਮਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕ ਹੀ ਰਿਚਾ ਜਪ ਲਏ ਤਾਂ ਸਾਮਵੇਦ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अक्षरं वा जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
ਜਾਂ ਦਿਵਾਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਇਕ ਅੱਖਰ ਵੀ ਜਪੇ। ਆਦਿਤ੍ਯਹ੍ਰਦਯ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕਿਲਬਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा विधिना जपेद्द्विजान् । तस्य कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ/ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਟਿਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 10
अनाशकेनाग्निगत्या जले वा देहपातनात् । तस्मिंस्तीर्थे मृतो यस्तु स याति परमां गतिम्
ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम । विहितं कर्म कुर्वाणः स गच्छेत्परमां गतिम्
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇ, ਵੈਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 12
युधिष्ठिर उवाच । व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं ज्ञात्वा वर्णा द्विजोत्तम । पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते केन तत्साधनं वद
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦਵਿਜੋੱਤਮ! ਜਦੋਂ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰੋਗ, ਸੱਤਵ-ਖ਼ਯ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਦੀ ਘਟਾਓ) ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਵਿਧੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 13
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः । ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणांस्त्यजल्लभति सद्गतिम्
ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿਲ-ਜਲ ਪੀਂਦਾ, ਤਿਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਨਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
सङ्ग्रामे सद्गतिं तात क्षत्रियो निधने लभेत् । तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानो लभेदिति
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮਯੁਕਤ ਸੁਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 15
व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः । आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गतिं लभेत्
ਰੋਗ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ—ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਸੁਗਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत् । जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत्
ਵੈਸ਼੍ਯ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁਭ-ਭਾਗ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
शूद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम् । विमुच्य नान्यथा पापः पतते नरके ध्रुवम्
ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ, ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अथवा प्रणवाशक्तो द्विजेभ्यो गुरवे तथा । पञ्चाग्नौ शोषयेद्देहमापृच्छ्य द्विजसत्तमान्
ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭੀ ਭਕਤੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਸੁਕਾ ਦੇਵੇ।
Verse 19
शान्तदान्तजितक्रोधाञ्छास्त्रयुक्तान् विचक्षणान् । तेषां चैवोपदेशेन करीषाग्निं प्रसाधयेत्
ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੀਸਾ-ਅਗਨੀ (ਗੋਬਰ ਦੀ ਅੱਗ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 20
एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः । पतन्ति नरके घोरे यथान्धो गिरिगह्वरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਮੂਰਖ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਪਹਾੜੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।
Verse 21
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तन्ते कामचारतः । कृमियोनिं प्रपद्यन्ते तेषां पिण्डो न च क्रिया
ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ।
Verse 22
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविनः । अष्टाविंशतिर्वै कोट्यो नरकाणां युधिष्ठिर
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
प्रत्येकं वा पतन्त्येते मग्ना नरकसागरे । दुर्लभं मानुषं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨਰਕ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तल्लब्ध्वा मदमात्सर्यं यो वै त्यजति मानवः । संनियम्य सदात्मानं ज्ञानचक्षुर्नरो हि सः
ਉਹ (ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਗਿਆਨ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਨਰ ਹੈ।
Verse 25
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲਈ—ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਲਾਕਾ ਨਾਲ (ਉਹ ਹਨੇਰਾ) ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ञेयो जात्यन्ध एव सः । एतत्ते कथितं सर्वं यत्पृष्टं नृपसत्तम
ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲੀ, ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 27
तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਬਚਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਲਈ ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।
Verse 28
तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना
ਉਹ (ਨਰਮਦਾ) ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ—ਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ—ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ, ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ।
Verse 29
लोकानां च हितार्थाय महापुण्यावतारिता । मानसं वाचिकं पापं स्नानान्नश्यति कर्मजम्
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਅਵਤਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰਮਜ ਮਨਸਿਕ ਤੇ ਵਾਚਿਕ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता तेन पुण्यतमा हि सा । प्रातरुत्थाय यो नित्यं भूमिमाक्रम्य भक्तितः
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਨੀਤ ਹੈ। ਜੋ ਨਿੱਤ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰਦਾ ਹੈ…
Verse 31
एतन्मन्त्रं जपेत्तात स्नानस्य लभते फलम् । नमः पुण्यजले देवि नमः सागरगामिनि
ਹੇ ਤਾਤ, ਜੋ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ ਪੁਣ੍ਯ-ਜਲ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ।
Verse 32
नमोऽस्तु पापनिर्मोचे नमो देवि वरानने
ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ-ਨਿਰਮੋਚਿਨੀ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ।
Verse 33
नमोऽस्तु ते ऋषिवरसङ्घसेविते नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते । नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि
ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਸ੍ਰਿਤ ਹੋਈ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਕ੍ਰਿਤਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸਦਾ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਵਨੀ।
Verse 43
। अध्याय
॥ ਅਧਿਆਇ ॥ (ਅਧਿਆਇ-ਸੂਚਕ/ਸਮਾਪਤੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ)