Adhyaya 111

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਸਕੰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਕੰਦ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਓ, ਅਤੇ ਇਸ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता

ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਹੋਇਆ।

Verse 4

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः

ਹੇ ਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਘੋਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਟਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 5

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका

ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿਨ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਨਾਇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 6

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਪਰਮ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ।

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ—ਉਮਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 8

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल

ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਗਦਗੁਰੂ ਕਾਮਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਛਿਤ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 9

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्

ਫਿਰ ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਹਰ ਮਹਾਨ ਮੈਥੁਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।

Verse 10

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः

ਉਹ (ਅਗਨੀ) ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਵੇਖਿਆ; ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅਗਨੀ ‘ਹਾਏ, ਹਾਏ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 11

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्

ਤਦੋਂ ਮਹਾਦੇਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲੀ। ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ: ‘ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਸੁਣ।’

Verse 12

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्

ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀ) ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਰਤੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

Verse 13

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਹੋਵੋਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਹਿਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਸਾਡਾ ਬੀਜ ਲੈ ਜਾਇਆ।

Verse 14

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये

ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰਾ ਅਗਨਿਤੇਜ ਤੂੰ ਹੀ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 15

अग्निरुवाच । तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’

Verse 16

ईश्वर उवाच । उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਜੇ ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਬੀਜ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਪੀੜ ਉੱਠੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ), ਉਸ ਅੱਗੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇ।’

Verse 17

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉੱਤਮ, ਅਮੋਘ ਬੀਜ ਨੂੰ ਹਵ੍ਯਵਾਹ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 18

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्

ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਅਸਹਿ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੱਤ ਨিক্ষੇਪ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 19

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्

ਉਸ ਤਪਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੀ ਗੰਗਾ—ਸਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਗਈ।

Verse 20

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा

ਉੱਥੇ ਜਨਮੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਦ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ।

Verse 21

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्

ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਗਰਭ-ਸਮਾਨ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਛੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ—ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਗਿਆ।

Verse 22

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा

ਪਦਮ-ਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰ, ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਯੋਗ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।

Verse 23

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः

ਛੇ ਮੁਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਣਮੁਖ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਕ੍ਰਿਤਿਕਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ‘ਕਾਰ্তਿਕੇਯ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਦਾ ਯੁਵਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਕੁਮਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ‘ਗੰਗਾਗਰਭ’ ਤੇ ‘ਅਗਨਿਜ’—ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਇਆ।

Verse 24

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਬਿਨਾ ਵਿਧਿਵਤ ਪੜ੍ਹੇ ਵੀ ਉਹ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 25

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत

ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ—ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 26

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 27

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः

ਉਹ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਜਪ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਜਪਦਾ ਰਿਹਾ; ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ—ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖਦਾ।

Verse 28

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਬੋਲੇ।

Verse 29

ईश्वर उवाच । अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ; ਗੌਰੀ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੁਰਲਭ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ।

Verse 30

षण्मुख उवाच । यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम

ਸ਼ਣਮੁਖ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਤਿ ਨਹੀਂ।

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਨਿਕਲੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ”; ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।

Verse 32

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः

ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸੂੰਘ ਕੇ (ਚੁੰਮ ਕੇ), ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 33

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਅਕਸ਼ਯ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣੇਂਗਾ।

Verse 34

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा

“ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮੋਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ਕਤਿਧਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਲਈ। ‘ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਤਮ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।”

Verse 35

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ

ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਮੋਰ-ਵਾਹਨ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 36

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਸਕੰਦ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਰਪੇ—ਉਹ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु

ਸਕੰਦ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ—ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਇਕੋ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 40

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्

ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले

ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵਸ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਕੰਦ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਧੰਨਤਾ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 111

। अध्याय

ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ — ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।