
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ‘ਕਰਕਟੇਸ਼ਵਰ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਵੱਲ ਅਟੱਲ, ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ‘ਅਕਸ਼ੈ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ, ਧਰਮਾਚਰਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਕਰਤਵ੍ਯ ਇਕੋ ਤੀਰਥਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र ततो गच्छेत्कर्कटेश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम्
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਕਰਕਟੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇ—ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 2
तत्र स्नात्वा विधानेन यस्तु पूजयते शिवम् । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्
ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਨਿਵਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया । न तद्वर्णयितुं शक्यं संक्षेपेण वदाम्यतः
ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्किंचित्कर्म शुभाशुभम् । हर्षान्मदान्महाराज तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰੇ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹਰਖ ਤੋਂ ਜਾਂ ਬੇਖ਼ਬਰੀ (ਪ੍ਰਮਾਦ) ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਫਲ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा वालखिल्या मरीचयः । रमन्तेऽद्यापि लोकेषु स्वेच्छया कुरुनन्दन
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ ਕੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਅਤੇ ਮਰੀਚਿ-ਗਣ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
तत्रस्थास्तन्न जानन्ति नराज्ञानबहिष्कृताः । शरीरस्थमिवात्मानमक्षयं ज्योतिरव्ययम्
ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਤਮਾ—ਅਕਸ਼ਯ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤਿ—ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ।
Verse 7
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ देवी नारायणी पुरा । अद्यापि तपते घोरं तपो यावत्किलार्बुदम्
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਅਰਬੁਦ ਜਿਤਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਗ੍ਰ ਤਪਸਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 8
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः
ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਆਦਿ ਪੂਰਵਜ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 137
। अध्याय
ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ — ਇੱਥੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ।