Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
अध्यायाची सुरुवात मंगलाचरणाने होऊन रेवा/नर्मदेची विस्तृत स्तुती येते. नर्मदा दुरित-नाशिनी, देव-ऋषी-मानवांना वंद्य, आणि तपस्व्यांनाही ज्याचे तट अभिलाष्य—अशी परम पावन नदी म्हणून वर्णिली आहे. यानंतर कथानक नैमिषारण्यातल्या पुराणपर संवादात प्रवेश करते. यज्ञसत्रात बसलेले शौनक सूताला विचारतात—ब्रह्मी व विष्णु-नदी नंतर ‘तिसरी’ महानदी जी रौद्री नदी रेवा आहे, ती कुठे आहे, तिचा रुद्र-संबंधित उगम कसा, आणि तिच्याशी निगडित तीर्थे कोणती. सूत प्रश्नाचे कौतुक करून श्रुती, स्मृती व पुराण ही परस्परपूरक प्रमाणे आहेत असे सांगतो; पुराणाला ‘पंचम वेद’समान महाप्रमाण मानून त्याचे पञ्चलक्षण स्पष्ट करतो. पुढे अठरा महापुराणांची नावे व श्लोकसंख्या, तसेच उपपुराणांची यादी देऊन, शेवटी श्रवण-पाठाने महान पुण्य व शुभ परलोकप्राप्तीचे फल सांगून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
दुसऱ्या अध्यायात सूत नर्मदेच्या तीर्थांचे विस्तृत माहात्म्य सांगण्यास आरंभ करतात आणि त्यांचे संपूर्ण वर्णन करणे अत्यंत कठीण आहे असे नमूद करतात. पुढे ते एक पूर्वप्रसंग सांगतात—महायज्ञाच्या सभेत राजा जनमेजयाने, द्यूतपराभवानंतर वनवासात गेलेल्या पांडवांच्या तीर्थसेवनाविषयी व्यासशिष्य वैशंपायनांना प्रश्न केला. वैशंपायन विरूपाक्ष (शिव) व व्यासांना वंदन करून कथा सांगण्याची प्रतिज्ञा करतात. पांडव द्रौपदी व ब्राह्मण सहकाऱ्यांसह अनेक तीर्थांत स्नान करत विन्ध्यप्रदेशात येतात. तेथे एक रम्य तपोवन-आश्रमाचे सविस्तर चित्रण आहे—पुष्प-फलांनी समृद्ध वन, निर्मळ जल, शांत वातावरण, आणि अहिंसक पशुपक्ष्यांचा सहवास; तपस्या व निसर्ग यांचा सुंदर समन्वय दिसतो. त्या अरण्यात मुनि मार्कंडेय शिस्तबद्ध ऋषींनी वेढलेले, विविध तपश्चर्येत मग्न दिसतात. युधिष्ठिर आदराने जवळ जाऊन विचारतो—प्रलयांमध्येही आपले अद्भुत दीर्घायुष्य कसे टिकते, आणि प्रलयकाळी कोणत्या नद्या राहतात वा नष्ट होतात. मार्कंडेय रुद्रभाषित पुराणाची स्तुती करून भक्तिभावाने श्रवण केल्याचे महान फल सांगतात, प्रमुख नद्यांची नावे देतात आणि समुद्र-नद्या कालचक्रात क्षीण होतात असे स्पष्ट करतात; परंतु नर्मदा सात कल्पांतांपर्यंतही अविनाशी राहते—अशी पुढील कथनाची प्रस्तावना येथे घडते.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
या अध्यायात युधिष्ठिर मुनी मार्कंडेयांना विचारतो की त्यांनी वारंवार पाहिलेल्या युगक्षयाच्या भयावह अवस्था कशा असतात. मार्कंडेय दुष्काळ, औषधी‑वनस्पतींचा क्षय, नद्या‑तळी‑सरोवरे आटणे आणि प्राण्यांचे उच्च लोकांकडे स्थलांतर—हे सर्व वर्णन करतात. पुढे ते पुराणपरंपरेची अधिकार‑साखळी सांगतात—शंभू → वायू → स्कंद → वसिष्ठ → पराशर → जातूकर्ण्य → अन्य ऋषी—आणि पुराणश्रवण जन्मोजन्मी साचलेली मलिनता दूर करून मुक्तिमार्गाला सहाय्यक ठरते असे प्रतिपादन करतात. त्यानंतर प्रलयदृश्य येते—बारा सूर्यांच्या दाहाने जग जळून एकच महासागर उरतो. पाण्यात भटकताना त्यांना आद्य तेजस्वी परमसत्ता दिसते; तसेच अंधाऱ्या समुद्रात दुसरा मनु आपल्या संततीसह प्रवास करताना दिसतो. भय व थकव्याने व्याकुळ झालेल्या मार्कंडेयांना एक महान मत्स्यरूप भेटते; तो महेश्वर असल्याचे कळते आणि तो त्यांना जवळ बोलावतो. समुद्रातच नदीसारखा अद्भुत प्रवाह आणि ‘अबला’ नावाची दिव्य स्त्री प्रकट होऊन, आपण ईश्वरदेहातून उत्पन्न झालो व शंकरसन्निधीशी जोडलेली नौका सुरक्षित आहे असे सांगते. मार्कंडेय मनुसह नौकेत चढून शैव स्तोत्र गातात—सद्योजात, वामदेव, भद्रकाली, रुद्र इत्यादी रूपांनी जगत्कारण शिवाचे आवाहन करतात. अखेरीस महादेव प्रसन्न होऊन वर मागण्यास सांगतात; क्षणभंगुर जगात भक्ती आणि प्रमाणिक श्रवण हेच आश्रय—हा अध्यायार्थ आहे.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
या अध्यायात संवादांची गुंफण करून रेवा़ (नर्मदा) नदीची उत्पत्ती व महिमा सांगितली आहे. मार्कंडेय त्रिकूट शिखरावर महादेवांचे दर्शन घेऊन वंदन-पूजन करतात. त्यानंतर युधिष्ठिर विचारतो—अंधकारमय विश्वसागरात फिरणारी, पद्मलोचना स्त्री कोण, जी स्वतःला रुद्रजन्मा म्हणते? मार्कंडेय सांगतात की हाच प्रश्न त्यांनी पूर्वी मनुला विचारला होता; मनु म्हणाला—उमेसह शिवाने ऋक्षशैलावर घोर तप केले आणि शिवाच्या स्वेदातून परम पुण्यवती नदी प्रकट झाली; तीच पद्मलोचना देवी रेवा़ आहे. कृतयुगात ही नदी स्त्रीरूप धारण करून रुद्राची उपासना करते व वर मागते—प्रलयातही अविनाशी राहणे, भक्तिभावाने स्नान केल्यास महापातकांचा नाश करण्याची शक्ती, ‘दक्षिण गंगा’ असा मान, तिच्या स्नानफळाचे महायज्ञादि कर्मफळाशी साम्य, आणि तिच्या तीरावर शिवाचे नित्य सान्निध्य. शिव हे वर देऊन उत्तर व दक्षिण तीरावरील निवासियांना भिन्न फल सांगतात व सर्वांसाठी उद्धारक पुण्य प्रसारित करतात. शेवटी रुद्रोत्पत्तीशी संबंधित नद्यांची/धारांची नावे व फलश्रुती—ही नावे स्मरण, पठण वा श्रवण केल्यास महान पुण्य व उत्तम परलोकगती प्राप्त होते।
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
या अध्यायात प्रश्नोत्तररूपाने तत्त्वचिंतन मांडले आहे. युधिष्ठिर ऋषिसभेसह नर्मदेच्या पावित्र्यावर विस्मित होऊन विचारतो—सात कल्पांचा क्षय झाला तरी ही देवी-नदी का नष्ट होत नाही? तो प्रलयाची रीत, जगताचे जलरूप अवस्थेत टिकणे, पुनःसृष्टी व पालन—या विश्वप्रक्रियांबद्दलही सिद्धान्त स्पष्ट करण्याची विनंती करतो. तसेच नर्मदा, रेवा इत्यादी अनेक नावांचे अर्थ व उपासनेतील कारण, आणि पुराणपंडितांकडून ‘वैष्णवी’ असा उल्लेख का होतो—हेही तो विचारतो. मार्कण्डेय महेश्वरापासून वायूमार्गे आलेल्या परंपरेचा निर्देश करून कल्पभेद सांगतो आणि सृष्टीचे संक्षिप्त चित्र देतो—आदि तमातून तत्त्वाचा उदय, हिरण्यांडाची निर्मिती आणि ब्रह्म्याचे प्राकट्य. पुढे नर्मदेची दिव्य उत्पत्ती येते: उमा-रुद्रसंबंधित तेजस्वी कन्या देव-दानवांना मोहवते; शंकर क्रीडानियम ठरवतात, ती कन्या दूरदूर तिरोभाव व पुनःप्रकट होते, आणि अखेरीस ‘नर्म’ (हास्य) व दिव्य लीलेच्या अर्थाने शंकर तिचे नामकरण ‘नर्मदा’ असे करतात. शेवटी तिला महोदधीस अर्पण करणे, पर्वतप्रदेशातून समुद्रात प्रवेश करणे, आणि विशिष्ट कल्प-चौकटीत (ब्राह्म/मात्स्य इ.) तिच्या प्राकट्याचा उल्लेख आहे।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
मार्कंडेय सांगतात की युगांतीच्या महाप्रलयात महादेव प्रथम अग्निरूप, नंतर मेघसदृश विश्वरूप धारण करून सर्व जग एकाच महासागरात बुडवितात. त्या अंधकारमय आद्यजलात शिवशक्तीच्या कार्यरूपाने तेजस्वी मयूराकार प्रकट होतो आणि त्यातूनच पुनःसृष्टीचा क्रम सुरू होतो. त्याच वेळी नर्मदा पुण्यनदी-देवी म्हणून प्रकट होते; दैवी कृपेने प्रलयातही ती नाश पावत नाही. शिवाज्ञेने जगाची पुनःप्रतिष्ठा होते; मयूराच्या पंखांतून देव व असुरगण उत्पन्न होतात, त्रिकूट पर्वत प्रकटतो आणि पुढे नद्यांच्या प्रवाहांनी भूगोल पुन्हा स्थिर होतो. नंतर नर्मदेची नावे व त्यांची व्युत्पत्ती सांगितली आहे—महतী, शोणा, कृपा, मंदाकिनी, महार्णवा, रेवाः, विपापा, विपाशा, विमला, रंजना इत्यादी—ज्यांत शुद्धीकरण, करुणा, संसारतरण व मंगलदर्शन हे गुण सूचित होतात. शेवटी असे फल सांगितले आहे की या नामांचे व त्यांच्या उगमाचे ज्ञान पापमुक्ती देऊन रुद्रलोकप्राप्ती घडविते.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
मार्कण्डेय प्रलयाचे विश्वरूप वर्णन करतात—स्थावर-जंगम सर्व जग अंधारात लय पावून एक भयंकर ‘एकार्णव’ महासागर उरतो. त्या जलराशीमध्ये एकाकी ब्रह्मा कूर्म-रूपातील अतितेजस्वी, विश्वव्यापी देवतेचे दर्शन घेतात; तिचे स्वरूप अलौकिक व महिमामय आहे. ब्रह्मा देवतेला सौम्यपणे जागवून वेद-वेदाङ्गांच्या शैलीतील मंगल स्तुती करतात आणि पूर्वी संहृत झालेले लोक पुन्हा प्रकट करण्याची विनंती करतात. देवता उठून त्रैलोक्य, देव-दानव-गंधर्व-यक्ष-नाग-राक्षस इत्यादी सर्व जीवसमूह तसेच सूर्य-चंद्र-नक्षत्रादी पुन्हा प्रसारित करतात. मग पृथ्वी पर्वत, द्वीप, समुद्र आणि लोकालोकासह विस्तीर्ण दिसते. या नवसृष्टीत जलातून दिव्य अलंकारांनी नटलेली स्त्री-रूप देवী नर्मदा (रेवा) प्रकट होते; तिची स्तुती करून भक्तिभावाने नमस्कार करत जवळ जावे असे सांगितले आहे. अध्यायाच्या शेवटी फलश्रुतीप्रमाणे आश्वासन दिले आहे की या कूर्म-प्रादुर्भावकथेचे श्रवण वा अध्ययन केल्याने किल्बिष, म्हणजे पाप, नष्ट होते.
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
मार्कंडेय सांगतात—प्रलयकाळी सर्व जग जलमय होऊन बुडाले असता, ते दीर्घकाळ महासागराच्या मध्यभागी थकून पडले आणि महाप्लवातून तारून नेणाऱ्या देवाचे ध्यान करू लागले. तेव्हा त्यांना बगळ्यासारखा, दिव्य तेजाने उजळलेला एक पक्षी दिसला. भयावह समुद्रात असा दिव्य जीव कसा प्रकटला, असे त्यांनी विचारले. तो पक्षी स्वतःला महादेव म्हणतो—ब्रह्मा-विष्णूंनाही व्यापणारे परम तत्त्व—आणि सांगतो की आता विश्वाचा संहार झाला आहे. महेश्वर त्यांना आपल्या पंखाच्या आश्रयात विश्रांती देतात; मुनिला काळाच्या पलीकडे गेल्यासारखा अनुभव येतो. नंतर नूपुरांच्या नादासह दहा अलंकृत कन्या दिशांकडून येतात, पक्ष्याची पूजा करतात आणि गुप्त, पर्वतगर्भासारख्या अंतर्लोकात प्रवेश करतात. आत अद्भुत नगरी, तेजस्वी नदी आणि अनेक रंगांनी झळकणारे विलक्षण लिंग दिसते; संहृत अवस्थेत देवगण त्याभोवती स्थित असतात. पुढे एक तेजस्विनी कन्या स्वतःला नर्मदा (रेवा) म्हणते—रुद्रदेहातून उत्पन्न—आणि दहा कन्या म्हणजे दिशा असल्याचे सांगते. महायोगी महादेव संकोचकाळातही पूजेसाठी लिंग प्रकट ठेवतात, असे ती स्पष्ट करते. ‘लिंग’ म्हणजे ज्या तत्त्वात चराचर जग लीन होते ते; देवता सध्या मायेमुळे संकुचित आहेत, सृष्टीत पुन्हा प्रकट होतील. उपदेश असा की नर्मदाजलात मंत्र-विधीने महादेवाचे स्नान-पूजन केल्यास पाप नष्ट होते; नर्मदा मानवजगतात महान पावन करणारी आहे।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय युगान्त-प्रलयाचे वर्णन करतात. सर्व जग जलमय होते; देव-ऋषी व दिव्यगण पाहतात की परमेश्वर शिव प्रकृतीच्या आधाराने योगसमाधीत शयन करीत आहेत आणि सर्वजण त्यांची स्तुती करतात. त्यानंतर ब्रह्मा चार वेदांच्या लोपाबद्दल शोक व्यक्त करून सांगतात की सृष्टीची रचना, काळाची स्मृती (भूत-वर्तमान इ.) आणि शास्त्रबद्ध ज्ञानाचा क्रम यांसाठी वेद अत्यावश्यक आहेत. शिवाच्या प्रश्नावर नर्मदा कारण सांगते—मधु व कैटभ हे बलवान दैत्य देव-निद्रेतील संधी साधून वेद लपवून समुद्राच्या गर्भात नेऊन ठेवतात. पुढे वैष्णव हस्तक्षेपाची आठवण येते: भगवान मत्स्यावतार धारण करून पाताळात जाऊन वेद शोधतात, दैत्यांचा संहार करून वेद ब्रह्म्याला परत देतात; त्यामुळे पुन्हा सृष्टीप्रवाह सुरू होतो. शेवटी गंगा, रेवा (नर्मदा) आणि सरस्वती या एकाच पवित्र शक्तीच्या तीन अभिव्यक्ती असल्याचे सांगितले आहे, व त्या विविध देव-रूपांशी निगडित आहेत. नर्मदेचे सूक्ष्म, व्यापक, पावन व संसार-तरणाचे साधन म्हणून स्तवन करून, तिच्या जलस्पर्शाने व तटावरील शिवपूजेमुळे शुद्धी व उच्च आध्यात्मिक फल मिळते असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
या अध्यायात युधिष्ठिर कल्पकाळाचे स्वरूप आणि नर्मदा-क्षेत्राचा विभाग-क्रम याविषयी विचारतो. मर्कंडेय पूर्वीच्या कल्पान्ताची कथा सांगतात—भीषण अनावृष्टीमुळे नद्या व समुद्र आटले, भुकेने लोक भटकू लागले, होम-बलीची परंपरा खंडित झाली आणि शौच-शुद्धीचे आचार ढासळले. तेव्हा कुरुक्षेत्रवासी, वैखानस, गुहावासी तपस्वी इत्यादी अनेक ऋषी मार्गदर्शनासाठी मर्कंडेयांकडे येतात; ते त्यांना उत्तर दिशा सोडून दक्षिणेकडे, विशेषतः सिद्धसेवित परम पुण्य नर्मदा-तीरी जाण्यास सांगतात. रेवा-तट हा अद्वितीय आश्रय म्हणून वर्णिला आहे—देवालये व आश्रम समृद्ध, अग्निहोत्र अखंड, आणि पंचाग्नी, उपवास, चांद्रायण, कृच्छ्र इत्यादी विविध व्रत-तप आचरले जातात. येथे महेश्वराची शैव-पूजा आणि नित्य नारायण-स्मरण यांचा समन्वय प्रतिपादिला आहे; स्वभावानुसार भक्ती तदनुरूप फल देते, पण वृक्ष सोडून फांद्यांवर आसक्ती (अपूर्ण आधारांवरच टिकणे) संसार वाढवते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की रेवा-तीरी संयमित निवास व उपासनेने अपुनरावृत्तीचा लाभ होतो; नर्मदा-जली देहान्त झाल्यासही उच्च गती मिळते. शेवटी या अध्यायाचे पठण-श्रवण रुद्रवचनानुसार पावन ज्ञान देणारे म्हणून स्तुत्य आहे।
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
या अध्यायात युधिष्ठिर विचारतो—युगांतासारख्या कठीण काळातही काही तीर्थे व साधना कशामुळे फलदायी राहतात, आणि ऋषी ठराविक नियम-निष्ठेने मोक्ष कसा प्राप्त करतात. मार्कंडेय सांगतात की श्रद्धा हीच अनिवार्य प्रेरक शक्ती आहे—श्रद्धेविना कर्म निष्फळ; आणि अनेक जन्मांच्या पुण्यसंचयाच्या परिपाकाने श्रद्धायुक्त शंकरभक्ती सुलभ होते. पुढे रेवातीर/नर्मदातीर हे शीघ्र सिद्धिदायक तीर्थ म्हणून वर्णिले आहे. शिवपूजा, विशेषतः लिंगपूजा, नियमित स्नान आणि भस्मधारण पापक्षय करणारे—पूर्वी आचरणदोष असलेल्यालाही लवकर शुद्धी देणारे—असे म्हटले आहे. त्यानंतर अयोग्य अन्नावर अवलंबून राहणे, विशेषतः ‘शूद्रान्न’ इत्यादी संदर्भात, भोजन-आश्रयाचा कर्मफल व आध्यात्मिक अधःपतनाशी संबंध जोडून इशारा दिला आहे. पाशुपतमार्गाशी सुसंगत प्रामाणिक आचाराचे स्तवन करून ढोंग, लोभ व दंभ हे तीर्थफळ नष्ट करणारे दोष सांगितले आहेत. नंदीच्या उपदेशरूप भागात लोभत्याग, शिवभक्तीत स्थैर्य, पंचाक्षरी मंत्रजप आणि रेवाच्या पावनतेचा आश्रय यांचा आग्रह आहे. शेवटी रुद्राध्याय, वैदिक पठण, नर्मदातीरावर पुराणपाठ/श्रवण व नियमबद्ध साधना यांमुळे शुद्धी व उच्च गती मिळते; युगांताच्या दुष्काळात ऋषी नर्मदातीराचा आश्रय घेतात, यामुळे रेवा ‘नदीश्रेष्ठ’ व नित्य आश्रय ठरते।
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
मार्कण्डेय राजश्रवणाच्या चौकटीत सांगतात की पूर्वीचे उपदेश ऐकून जमलेले ऋषी आनंदित होतात आणि हात जोडून नर्मदा (रेवा) देवीची स्तुती सुरू करतात. हा अध्याय अखंड स्तोत्ररूप आहे; यात नर्मदेला पावन करणारी दिव्य जलशक्ती, पापहरिणी, तीर्थांचे आश्रयस्थान आणि रुद्राच्या अंगातून उत्पन्न (रुद्राङ्गसमुद्भवा) अशी देवता म्हणून संबोधले आहे. स्तोत्रात दुःख व अधर्मदोषांनी पीडित जीवांचे शुद्धीकरण व संरक्षण, क्लेशमय अवस्थेत भटकण्याच्या विरोधात नर्मदाजलस्पर्शाचे मुक्तिदायक सामर्थ्य, तसेच कलियुगात इतर जलप्रवाह क्षीण/दूषित झाले तरी नर्मदेची स्थिर पवित्रता—हे विषय येतात. शेवटच्या फलश्रुतीनुसार नर्मदास्नानानंतर जो हे स्तोत्र पठण किंवा श्रवण करतो, तो शुद्ध गती प्राप्त करून दिव्य वाहन व अलंकारांनी विभूषित होऊन महेश्वर/रुद्राच्या सान्निध्यास पोहोचतो।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
या अध्यायात मार्कंडेय नर्मदा/रेवेला रक्षणकर्ती व चिरंतन दिव्यशक्ती म्हणून वर्णित करतात. ऋषींच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन देवी वर देण्याचा संकल्प करते आणि रात्री स्वप्नात प्रकट होऊन त्यांना धीर देते—“माझ्या तीरावर निर्भय राहा; तुम्हाला अभाव वा क्लेश होणार नाही.” पुढे आश्रमांजवळ विपुल मासे इत्यादी अद्भुत प्रकट होऊन देवीकृपेचे चिन्ह ठरतात आणि तपस्वी समुदायाचे पालन-पोषण होते. दीर्घकालीन दृश्यात ऋषी नर्मदातटी जप, तप, पितृ-देवकर्मे करीत राहतात; तीर अनेक लिंग-स्थाने व संयमी ब्राह्मणांनी उजळून निघतो. नंतर मध्यरात्री जलातून तेजस्वी कन्यारूप देवी प्रकट होते—त्रिशूलधारिणी, सर्प-यज्ञोपवीतधारिणी—आणि प्रलय जवळ आल्याचे सांगून कुटुंबासह ऋषींना संरक्षणासाठी आपल्या अंतःस्थानी (नदीत) प्रवेश करण्यास सांगते. अखेरीस नर्मदेची अनेक कल्पांत अविनाशी निरंतरता प्रतिपादिली आहे; तिला शंकरि-शक्ती म्हटले असून ज्या कल्पांत ती नष्ट होत नाही त्यांची नावे देऊन नदीला पवित्र भूगोल आणि विश्वतत्त्व—दोन्ही रूपांनी प्रतिष्ठा दिली आहे।
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
हा अध्याय राजर्षि-संवादरूप आहे. युधिष्ठिर विचारतो—नर्मदा-तटावरील ऋषी उच्च लोकात गेल्यानंतर कोणती अद्भुत घटना घडली? मार्कंडेय ‘रौद्र-संहार’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विश्वव्यापी संकटाचे वर्णन करतात; ब्रह्मा-विष्णू आदी देव कैलासावर सनातन महादेवाची स्तुती करून महाकल्पाच्या अंतकाळी संहाराची याचना करतात. येथे त्रिविध देवतत्त्व स्पष्ट होते—एकच परम तत्त्व ब्राह्मी (सृष्टी), वैष्णवी (स्थिती/पालन) आणि शैवी (संहार) अशा रूपांनी प्रकटते; आणि पंचभूतांपलीकडील शैव ‘पद’ प्राप्तीचा निर्देश दिला जातो. त्यानंतर संहारक्रिया सुरू होते. महादेव देवीला सौम्य रूप सोडून रुद्र-संबद्ध उग्र रूप धारण करण्याची आज्ञा देतात; करुणेमुळे देवी प्रथम नकार देते, पण शिवाच्या क्रोधयुक्त वचनाने ती कालरात्रिसदृश रौद्री रूपात परिवर्तित होते. तिचे भयाण रूप, असंख्य रूपांत विस्तार, गणांची संगत, आणि त्रैलोक्याचे क्रमशः डळमळणे व दहन—यातून संहार हा अनियंत्रित आपत्ती नसून धर्मनियत, दैवी व्यवस्थेने घडणारी प्रक्रिया आहे असे प्रतिपादन होते.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
मार्कण्डेय युगान्तासारखे भयंकर विनाशदर्शन सांगतात. क्रूर मातृगणांनी वेढलेली कालरात्रि सर्व लोकांवर छाया टाकते. ब्रह्म-विष्णु-शिवशक्तीने युक्त आणि भूत व दिक्पाल-तत्त्वांशी संलग्न मातृदेवता दहा दिशांत शस्त्रे धारण करून संचार करतात; त्यांच्या गर्जना व पावलांच्या आघातांनी त्रैलोक्य जळून निघाल्यासारखे होते. हा संहार सात द्वीपांपर्यंत पसरतो; रक्तपान व जीवभक्षणाच्या प्रतिमा प्रलयभाव व्यक्त करतात. यानंतर कथा पवित्र स्थानी स्थिरावते—नर्मदातटी अमराङ्कट येथे शिवाचे सान्निध्य. “अमरा” आणि “कटा” या शब्दांवरून त्या नावाची व्युत्पत्ती सांगितली आहे. उमा सहित शंकर गण, मातृगण आणि व्यक्तिरूपाने उपस्थित मृत्यू यांच्यासह उन्मत्त आनंदनृत्य करतात—रुद्राचे भयकारी व आश्रयदायी रूप एकत्र प्रकट होते. नर्मदा जगद्वंद्य मातृनदी म्हणून स्तुत्य आहे; तिची प्रचंड, उग्र रूपेही वर्णिली आहेत. अखेरीस दिव्यदर्शन उत्कट होते—रुद्राच्या मुखातून संवर्त वारा उठून समुद्र कोरडे करतो. श्मशानचिन्हधारी, तेजोमय शिव संहार करीत असतानाही कालरात्रि, मातृगण व गणांचे परम आराध्य राहतात. उपसंहारात हरिहर/शिवाची रक्षणकारी स्तुती आहे—तोच विश्वकारण आणि नित्य स्मरणाचा विषय।
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
या अध्यायात मार्कंडेय उच्च-तत्त्वाचा प्रसंग सांगतात. शूलधारी हर/शंभू भयानक भूतगणांमध्ये, गजचर्म परिधान करून, धूर व ठिणग्यांच्या भयावह प्रतिमांसह, वडवामुखासारखे उघडे मुख करून संहारकाळाचे संकेत देत नृत्य करतो. त्याच्या दिव्य अट्टहासाचा प्रचंड नाद दिशांमध्ये घुमतो, समुद्रांना क्षोभित करतो आणि ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचून ऋषींना व्याकुळ करतो; ते ब्रह्माकडे कारण विचारतात. ब्रह्मा याचे स्पष्टीकरण ‘काळ’ म्हणून करतो—संवत्सर, परिवत्सर इत्यादी वर्षचक्रे, सूक्ष्म/अणु-परिमाण आणि परम अधिपत्य यांद्वारे वर्णिलेला काळतत्त्व. पुढे स्तोत्रभागात ब्रह्मा मंत्रयुक्त वाणीने महादेवाची स्तुती करतो—जो शंकर, विष्णू आणि सृष्टितत्त्वाला व्यापून आहे व वाणी-मनाच्या पलीकडे आहे. महादेव आश्वासन देऊन ब्रह्माला अनेक मुखांनी ‘दहणारे’ जग ओढले जात असल्याचे दर्शन घ्यायला सांगून अंतर्धान पावतो. फलश्रुतीत या स्तोत्राचे श्रवण-पाठ केल्याने शुभगती, भयमुक्ती आणि युद्ध, चोरी, आग, वन, समुद्र इत्यादी संकटांत संरक्षण मिळते; शिव विश्वसनीय रक्षक म्हणून वर्णिला आहे।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
या अध्यायात मुनी मार्कंडेय राजाला प्रलयाचे अत्यंत तीव्र व भयावह स्वरूप सांगतात. परमेश्वर प्रकट जगताचा संहार करीत आहेत आणि देव-ऋषी त्यांची स्तुती करीत आहेत, असे वर्णन येते. विशेषतः महादेवाच्या दक्षिण मुखाचे भीषण रूप उभे राहते—ज्वलंत नेत्र, प्रचंड दात, सर्पचिन्हांनी युक्त देह आणि ग्रास करणारी जीभ—ज्यात जगत् नद्यांच्या समुद्रात विलीन होण्याप्रमाणे लय पावते. त्या मुखातून प्रचंड ज्वाळा निघतात आणि नंतर द्वादश आदित्यांचे तेज प्रकट होऊन पृथ्वी, पर्वत, समुद्र व अधोलोक दग्ध करते; सप्त पाताळे व नागलोकही तापाने व्यापले जातात. अखेरीस सर्वत्र दाह व पर्वतरांगांचे विघटन होत असतानाही रेवा-नर्मदा नष्ट होत नाही, असे विशेष स्मरण करून तीर्थकेंद्रित पवित्र भूगोलाची महिमा दृढ केली आहे।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
अध्याय १८ मध्ये श्री मार्कंडेय प्रलयाचे भयावह चित्र उभे करतात। सूर्याच्या प्रचंड तेजाने जग जणू दग्ध होते; मग दिव्य स्रोतापासून संवरतक मेघ प्रकट होतात—नानावर्णी, पर्वत-हत्ती-किल्ल्यासारखे विराट, वीज-गर्जनेसह. संवरतक समूहाचे नामनिर्देशन करून सांगितले आहे की त्यांच्या वर्षावाने सर्व लोक भरून जातात; समुद्र, द्वीप, नद्या आणि पृथ्वीमंडले सर्व एकाच जलविस्तारात—एकार्णवात—विलीन होतात. त्या वेळी दृश्यता नष्ट होते; सूर्य-चंद्र-तारे दिसत नाहीत, घोर अंधार पसरतो आणि वारेही स्तब्ध भासतात—सर्वत्र दिशाभूल. या महाप्लावनात वक्ता स्तुती करीत ‘खरे शरण कुठे?’ असा विचार करतो आणि शरण्य देवाचे स्मरण-ध्यान करीत अंतर्मुख होतो. बाह्य आधार नाहीसे झाले तरी शिस्तबद्ध स्मरण, भक्ती व चिंतन हेच धर्म्य उत्तर; देवकृपेने स्थैर्य येते आणि जलराशी पार करण्याची शक्ती प्राप्त होते।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
या अध्यायात मārkaṇḍeya ऋषींच्या प्रथमपुरुषी निवेदनातून दोन भागांची पवित्र कथा येते. एकार्णव-प्रलयात सर्वत्र जलच जल; ऋषी अत्यंत श्रांत, क्षुधा-तृषेने व्याकुळ व मृत्युसन्न. तेव्हा पाण्यावर चालणारी तेजोमय गोमाता प्रकट होते. ती धीर देते की महादेवांच्या कृपेने मृत्यू येणार नाही; शेपूट धरायला सांगते आणि दिव्य दूध पाजते. त्यामुळे भूक-तहान निवते व अद्भुत बल-प्राण परत येतात. ती स्वतःला नर्मदा म्हणते—रुद्रांनी ब्राह्मणरक्षणासाठी पाठविलेले; यामुळे नर्मदा ही चेतन उद्धारक व शैव अनुग्रहाची वाहिनी ठरते। पुढे सृष्टिदर्शनाचा भाग येतो: वक्ता जलात परमेश्वराला उमा व विश्वशक्तीसह पाहतो. देव जागृत होऊन वराहावतार धारण करतात व बुडालेली पृथ्वी उचलून धरतात. येथे रुद्र-हरी-सृष्टिकर्ता हे परमार्थतः अभिन्न आहेत, मतभेदातून वैर करू नये असा उपदेश आहे. शेवटी फलश्रुती—नित्य वाचन/श्रवणाने शुद्धी व शुभ परलोकप्राप्ती होते।
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
या अध्यायात युधिष्ठिर मर्कंडेयांना शार्ङ्गधन्वा (विष्णू) यांचा अनुभूत प्रभाव सांगण्याची विनंती करतो. मर्कंडेय प्रलयाची चिन्हे वर्णन करतात—उल्कापात, भूकंप, धुळीचा पाऊस, भयानक नाद—आणि पुढे सजीव व भूभाग यांचा लय कसा होतो ते सांगतात. त्यानंतर द्वादश आदित्यांचे दर्शन येते; त्यांच्या दाहाने लोक जळून जातात, पण न जळलेले फक्त रेवा आणि ते स्वतः दिसतात. तृषेने व्याकुळ होऊन ते वर चढतात व अलंकारयुक्त विशाल विश्वधाम पाहतात; तेथे शंख-चक्र-गदा धारण केलेला पुरुषोत्तम शय्यास्थ दिसतो. ते दीर्घ स्तोत्र करून विष्णूला जगाचा आधार, काळ-युगांचा नियंता, सृष्टी व प्रलयाचा कारणभूत म्हणून स्तवतात. तेवढ्यात हरा (शिव) प्रकटतो आणि नंतर देवीचे प्राकट्य होऊन धर्मसंकट उभे राहते—बालकाचा मृत्यू टाळण्यासाठी स्तन्यपान करणे योग्य की अयोग्य; ब्राह्मण-संस्कारांची मर्यादा (अखेरीस अठ्ठेचाळीस संस्कार) मांडली जाते, पण देवी बालत्याग महापाप असल्याची चेतावणी देते. दीर्घ स्वप्नवत काळानंतर देवी रहस्य उलगडते—शय्यास्थ पुरुष कृष्ण/विष्णू, दुसरा हरा, चार कलश म्हणजे समुद्र, बालक म्हणजे ब्रह्मा, आणि ती स्वतः सातद्वीपी पृथ्वी; रेवालाच नर्मदा म्हणतात व ती नष्ट होत नाही. शेवटी या कथन-श्रवणाचे पावित्र्य पुनः सांगून पुढील प्रश्नांस आमंत्रण दिले जाते.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
या अध्यायात युधिष्ठिर व मार्कंडेय यांच्यात प्रश्नोत्तररूपाने रेवा/नर्मदेची अपूर्व शुद्धिदायिनी महिमा सांगितली आहे. गंगा इत्यादींचे पावित्र्य अनेकदा स्थानविशेषावर अवलंबून असते; परंतु रेवा सर्वत्र स्वभावतःच पवित्र आहे, असा विशेष प्रतिपादित होतो. अमरकंटक प्रदेश सिद्धिक्षेत्र मानला असून तेथे देव, गंधर्व व ऋषी सतत संचार करतात; दोन्ही तीरांवरील तीर्थांची घनता व जवळजवळ अक्षयता वर्णिली आहे. यानंतर उत्तर व दक्षिण तीरावरील प्रमुख तीर्थांची नावे येतात—उत्तर तीरावर चरुका-संगम, चरुकेश्वर, दारुकेश्वर, व्यतीपातेश्वर, पाताळेश्वर, कोटियज्ञ आणि अमरेश्वराजवळील लिंगसमूह; दक्षिण तीरावर केदार-तीर्थ, ब्रह्मेश्वर, रुद्राष्टक, सावित्र व सोम-तीर्थ. साधकासाठी नियम दिले आहेत—संयमाने स्नान, उपवास, ब्रह्मचर्य आणि पितृकर्म; तिलोदकाने तर्पण व पिंडदान केल्यास दीर्घ स्वर्गसुख व शुभ पुनर्जन्म अशी फळे सांगितली आहेत. ईश्वरानुग्रहाने तेथील कर्म ‘कोटिगुण’ होते, तसेच नर्मदाजलाच्या स्पर्शाने वृक्ष व पशूही पुण्यवान होतात, असेही म्हटले आहे; विशल्या इत्यादी पवित्र जलांचा उल्लेख येतो. शेवटी कपिला नदीची उत्पत्तिकथा—शिवासह नर्मदेत क्रीडा करताना दाक्षायणी (पार्वती) यांच्या स्नानवस्त्रातून निघालेले जल कपिला म्हणून प्रवाहित झाले; त्यामुळे तिचे नाव, स्वरूप व विशेष पुण्यत्व प्रतिष्ठित होते.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
मार्कंडेय विषल्या आणि कपिला-ह्रद यांची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगतात. ब्रह्म्याचा मानसपुत्र व वैदिक अग्नींमध्ये प्रधान असा अग्नी नदीकाठी तप करतो. महादेवाच्या वराने नर्मदा व आणखी पंधरा नद्या त्याच्या पत्नी होतात; त्या एकत्र ‘धीष्णी’ (नदी-पत्नी) म्हणून प्रसिद्ध होतात. त्यांच्या संततीला यज्ञाग्नी (अध्वर-अग्नी) मानले जाते, जे प्रलयापर्यंत टिकतात. नर्मदेपासून पराक्रमी पुत्र धीष्णींद्र जन्मतो. यानंतर मायातारकाशी संबंधित देवासुर-संग्रामात देव विष्णूचे शरण घेतात. विष्णू पावक (अग्नी) व मारुत (वायू) यांना बोलावून धीष्णी/पावकेंद्राला नर्मदेय दानवांना दग्ध करण्याची आज्ञा देतो. शत्रू दिव्य अस्त्रांनी अग्नीला वेढू पाहतात; पण अग्नी व वायू त्यांना भस्म करतात आणि अनेकांना पाताळातील जलात ढकलतात. विजयानंतर देव तरुण नर्मदा-पुत्र अग्नीचा सन्मान करतात. युद्धात शस्त्रांनी विद्ध होऊन तो ‘सशल्य’ अवस्थेत मातेकडे येतो; नर्मदा त्याला आलिंगन देऊन कपिला-ह्रदात प्रवेश करते, तेथील जल क्षणार्धात शल्य-पीडा दूर करून त्याला ‘विषल्या’ करते. पुढे सांगितले आहे की जो तेथे स्नान करतात ते ‘पाप-शल्य’ातून मुक्त होतात, आणि तेथे देहत्याग करणाऱ्यांना स्वर्गगती मिळते—अशा रीतीने या तीर्थाचे नाव व उद्धारक कीर्ती स्थिर होते।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
मार्कंडेय राजाला सांगतात की पवित्र संगमावर परम भक्तीने देहत्याग करणे मोक्षदायी आहे, आणि विशेषतः रेवा (नर्मदा) जलाची शुद्धीकरण-शक्ती अद्वितीय आहे. अध्यायात फलांची क्रमवार मांडणी आहे—(१) विशल्या-संगमावर सर्वोच्च भक्तीने प्राणत्याग करणारे परम गतीला पोहोचतात; (२) संन्यासभावाने सर्व संकल्प सोडून देहत्याग केल्यास अमरेश्वराजवळ जाऊन स्वर्गलोकांत निवास मिळतो; (३) शैलेन्द्रावर देहत्याग करणारा सूर्यवर्ण विमानाने अमरावतीला जातो, आणि अप्सरा त्याची कीर्ती गातात। यानंतर जलांची श्रेष्ठता सांगितली आहे—काही विद्वान सरस्वती व गंगेला सम मानतात, पण तत्त्वज्ञ रेवा-जलाला त्यांच्याही वर मानतात; यावर वाद टाळावा असे सांगितले आहे. रेवा-प्रदेश विद्याधर व किन्नरसदृश दिव्य जनांनी युक्त आहे; जो श्रद्धेने रेवा-जल शिरावर धारण करतो, तो इंद्रलोकाच्या सान्निध्यास पोहोचतो। जो पुन्हा संसारसागर पाहू इच्छित नाही, त्याने नर्मदेची नित्य सेवा करावी; ती त्रैलोक्य पावन करते, आणि तिच्या क्षेत्रात कुठेही मृत्यू आला तरी गणेश्वरी (दिव्य परिचर) गती मिळते। तट यज्ञस्थळांनी वेढलेला आहे; पापीही तेथे मरण पावल्यास स्वर्गास जातात। कपिला व विशल्या या ईश्वराच्या लोकहितार्थ प्राचीन सृष्टी असल्याचे सांगून, उपवास व इंद्रियनिग्रहासह स्नान केल्यास अश्वमेधफल मिळते असे प्रतिपादन आहे। या तीर्थातील अनाशक-व्रत सर्व पाप नष्ट करून शिवधाम देते, आणि विशल्या-संगमातील एक स्नान पृथ्वीवर समुद्रापर्यंत स्नान-दान केल्याच्या फळास तुल्य म्हटले आहे।
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय मांडहातृपुर येथे कर नदी व नर्मदा (रेवा) यांच्या संगमाला विशेष तीर्थ म्हणून सांगतात. तेथे जाऊन संगम-स्नान करावे आणि विष्णुपरायण भक्ती—पूजन, स्मरण व शुद्धीकरिता आचरण—यांत मन लावावे, असा संक्षिप्त विधी दिला आहे. पुढे त्या स्थळाचे माहात्म्य कारणकथेतून स्पष्ट होते. एका दैत्याचा वध करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी चक्र धारण केले; त्यांच्या स्वेदातून एक श्रेष्ठ नदी उत्पन्न झाली आणि तीच त्या ठिकाणी रेवेच्या प्रवाहात मिळून संगम घडवते. म्हणून त्या संगमात स्नान केल्याने पापांचा नाश होतो व शुद्धी प्राप्त होते—अशी फलश्रुती अध्यायाच्या शेवटी सांगितली आहे.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
या अध्यायात मार्कंडेय सांगतात की ओंकाराच्या पूर्व भागात एक प्रसिद्ध तीर्थ आहे, जिथे रेवा नदीचा नीलगंगेशी संगम होतो. त्या संगमस्थळी स्नान व जप केल्याने लौकिक उद्दिष्टे साध्य होतात; म्हणून हे स्थान विशेष कर्मफलदायी मानले आहे. पुढे असेही म्हटले आहे की तेथे सेवा-साधना केल्यास मृत्यूनंतर नीलकंठपुरात साठ हजार वर्षे पवित्र निवास मिळतो, ज्यामुळे त्या भूभागाचा शैव-धामाशी संबंध स्पष्ट होतो. श्राद्धकाळी तिळमिश्रित जलाने पितरांचे तर्पण केल्यास साधक स्वतःसह एकवीस जणांचा उद्धार करतो—फल वैयक्तिकही आणि वंशपरंपरागतही आहे.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
या अध्यायात युधिष्ठिर मार्कंडेयांना विचारतो की पूर्वी सांगितलेले जालेश्वर तीर्थ इतके श्रेष्ठ पुण्य कसे देते आणि सिद्ध‑ऋषींनी ते का मान्य केले आहे. मार्कंडेय जालेश्वराला अनुपम तीर्थ म्हणून गौरवून त्यामागील कारण सांगतात—बाण व त्रिपुराशी संबंधित असुर देव‑ऋषींना त्रास देतात. देवगण प्रथम ब्रह्म्याजवळ जातात; ब्रह्मा सांगतो की बाण जवळजवळ अवध्य असून त्याचा नाश केवळ शिवच करू शकतो. मग देव महादेवाची स्तुती करतात; स्तोत्रात पंचाक्षर, पंचवक्त्र व अष्टमूर्ती‑तत्त्वाने शिवस्वरूप उलगडते. शिव संकट निवारण्याचे वचन देऊन नारदाला कार्यसाधक म्हणून बोलावतो. नारद त्रिपुरात जाऊन “अनेक धर्म” निर्माण करून अंतर्गत भेद घडविण्याच्या हेतूने बाणाच्या वैभवशाली नगरीत सन्मानाने प्रवेश करतो व बाण आणि राणीशी संवाद साधतो. पुढे अध्याय उपदेशात्मक होतो—स्त्रियांसाठी तिथीनुसार व्रत‑दानविधी, अन्न‑वस्त्र‑मीठ‑तूप इत्यादी दानांची यादी आणि त्यांची फळे—आरोग्य, सौभाग्य, कुलवृद्धी व मंगल—सांगितली आहेत. विशेषतः चैत्र शुक्ल तृतीयेला सुरू होणाऱ्या मधूका/ललिता व्रताचे सविस्तर विधान येते—मधूक वृक्षप्रतिमेत शिव‑उमेची स्थापना, मंत्रयुक्त अंगपूजा, अर्घ्य व करक‑दानमंत्र, मासिक नियम आणि वर्षाअखेरीस उद्यापन करून गुरु/आचार्याला दान. शेवटी फलश्रुतीत अनिष्टनाश, दांपत्यसौख्य व समृद्धीवृद्धी, तसेच धर्मयुक्त शुभ जन्मप्राप्ती वर्णिली आहे।
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
या अध्यायात नारदांचे वचन ऐकून राणी त्यांना सुवर्ण, रत्ने, उत्तम वस्त्रे व दुर्मिळ वस्तू देण्यास उद्युक्त होते. परंतु नारद वैयक्तिक लाभ नाकारून दानाचा विवेक सांगतात—ऋषी-संत संचयाने नव्हे, भक्तीने पोसले जातात; म्हणून दान क्षीणवृत्ती, गरिब ब्राह्मणांना द्यावे. मग राणी वेद-वेदांगात निपुण अशा निर्धन ब्राह्मणांना बोलावून नारदांनी सांगितलेल्या रीतीने दान करते आणि हे हरि व शंकर यांच्या प्रीत्यर्थ आहे असे स्पष्ट करते. त्यानंतर ती पतिधर्माची प्रतिज्ञा दृढ करते—बाण हाच तिचा एकमेव देव; त्याचे दीर्घायुष्य व जन्मोजन्मी सहवास तिला अभिप्रेत, तरीही नारदांच्या आज्ञेप्रमाणे दान केले असे सांगते. नारद अनुमती देऊन निघून जातात; त्यांच्या प्रस्थानानंतर स्त्रिया फिकट व तेजहीन, जणू नारदवचनांनी मोहग्रस्त, असे वर्णन येते—ऋषिसंवाद मनोवृत्ती व सामाजिक परिणाम बदलतो याचा संकेत येथे दिसतो.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
मार्कंडेय सांगतात की नर्मदेच्या तीरावर उमा सहित रुद्र विराजमान आहेत; तेथे नारद बाण व त्याच्या राजवाड्याचे वैभव याविषयी वृत्त सांगतो. मग शिव त्रिपुर-विजयाचा संकल्प करून देवता, वेद, छंद आणि तत्त्वे रथाच्या अवयवांत नियोजित करीत विश्वरथ व दिव्य आयुध-व्यवस्था निर्माण करतात. तीनही पुरे एकत्र येताच ते बाण सोडतात आणि त्रिपुर दग्ध होऊन नष्ट होते. दाहाची भीषणता, अपशकुन व त्रिपुरातील सामाजिक गोंधळ यांचे वर्णन येते. बाण आपला अधर्म व विनाशाचे कारण ओळखून शिवशरण जातो आणि दीर्घ स्तोत्राने शिवाला सर्वव्यापी, देवता व भूततत्त्वांचा आधार म्हणून स्तवतो. शिवाचा क्रोध शांत होतो; ते बाणाला अभय व पद देतात आणि दाहाग्नीचा काही अंश थांबवतात. यानंतर दग्ध त्रिपुराचे जळते खंड श्रीशैल व अमरकंटक या पवित्र स्थळांशी जोडले जातात; ‘ज्वालेश्वर’ नामाची कारणमीमांसा व तीर्थमहात्म्य प्रतिष्ठित होते. मार्कंडेय अमरकंटकातील नियत ‘पातन’ साधनेचे विधान—कृच्छ्र, जप, होम, पूजा—सांगतात आणि रेवा (नर्मदा)च्या दक्षिण तीरावरील जवळची तीर्थे मोजून नियमपालन, पितृतर्पण व दोषक्षय यावर भर देतात.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूप धर्मसंवाद आहे. युधिष्ठिर कावेरी नदीची कीर्ती आणि तिच्या पवित्र संदर्भात दर्शन, स्पर्श, स्नान, जप, दान व उपवास यांचे निश्चित फल जाणून घेण्याची विनंती करतो. मार्कण्डेय कावेरी–नर्मदा संगमाला सर्वप्रसिद्ध तीर्थ म्हणून उंचावून त्याची प्रभावशक्ती एका दृष्टान्तकथेद्वारे स्पष्ट करतात. कथेत सामर्थ्यवान यक्ष कुबेर संगमस्थळी दीर्घकाळ नियमबद्ध तप करतो—शुचिर्भूत आचार, महादेवाची शिस्तबद्ध पूजा, क्रमशः आहारनियमन, ठराविक काळाने उपवास आणि कठोर व्रतांचे पालन. शिव प्रकट होऊन वर देतात; कुबेर यक्षाधिपत्य, अखंड भक्ती आणि धर्मनिष्ठ स्थैर्य मागतो, आणि शिव ते मान्य करतात. यानंतर फलश्रुतीप्रमाणे संगमाचे माहात्म्य सांगितले आहे—ते पापहर, स्वर्गप्रद, पितृहितार्थ दान-तर्पणास विशेष फल देणारे आणि महायज्ञतुल्य पुण्य देणारे आहे. अमरेश्वर क्षेत्रातील क्षेत्रपाल, नद्यांचे रक्षित योग व नामांकित लिंगांचा उल्लेख येतो; तसेच या पवित्र क्षेत्रात केलेले दुष्कर्म अत्यंत गंभीर फल देतात अशी चेतावणी दिली आहे. शेवटी कावेरीची रुद्रसंबंधी पावनता व अपूर्व महिमा पुनः प्रतिपादित होतो।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
या अध्यायात संवादरूपाने मार्कंडेय युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देत नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या प्रसिद्ध दारुतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. या तीर्थाचे नामकरण दारु नावाच्या भार्गववंशी, वेद-वेदांगात निष्णात अशा विद्वान ब्राह्मणाशी संबंधित आहे. त्याचे जीवन आश्रमक्रमाने (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ) पुढे जाऊन शेवटी यतिधर्मानुसार कठोर तप व संन्यासनिष्ठेत पूर्ण होते; तो आयुष्यभर महादेवाचे ध्यान करीत राहिला आणि त्यामुळे तीर्थाची कीर्ती त्रिलोकी पसरली। पुढे विधिनिर्देश येतात—नियमाने स्नान करणे, पितरांचे व देवतांचे पूजन करणे. सत्य, क्रोधसंयम आणि सर्वभूतहित—या सद्गुणांसह अभिष्टसिद्धीचे फळ सांगितले आहे. सत्य व शौचयुक्त उपवास आणि ऋग्-साम-यजुर्वेदपाठ यांना उत्तम फलदायक मानले आहे. शेवटी शंकरमताप्रमाणे फलश्रुती—जो विधिपूर्वक तेथे देहत्याग करतो, तो अनावर्तिका गती, म्हणजे पुनरागमनरहित परम मार्ग, प्राप्त करतो।
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
मार्कण्डेय राजश्रोत्याला ब्रह्मावर्त नावाच्या प्रसिद्ध तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; ते सर्व मलिनता व पाप दूर करणारे मानले आहे. तेथे ब्रह्मा सदैव उपस्थित असून कठोर तप, नियम-संयम आणि महेश्वराच्या ध्यानात तल्लीन असल्याचे वर्णन येते. विधिपूर्वक स्नान करावे, पितरांना व देवांना तर्पण द्यावे, आणि ईशान (शिव) किंवा विष्णू यांना परमेश्वर मानून पूजन करावे असा उपदेश आहे. या तीर्थाच्या प्रभावाने यथाविधि यज्ञ व दक्षिणासहित केलेल्या कर्माइतके पुण्यफळ प्राप्त होते. तसेच सांगितले आहे की मनुष्यांसाठी स्थाने आपोआप पवित्र होत नाहीत; दृढ संकल्प, सामर्थ्य व स्थैर्य यांमुळे सिद्धी मिळते, तर प्रमाद व लोभ पतनास कारणीभूत होतात. शेवटी निष्कर्ष—जिथे संयमी मुनि निवास करतो, ते स्थान कुरुक्षेत्र, नैमिष, पुष्कर यांसारख्या महाक्षेत्रांइतके पवित्र ठरते.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात युधिष्ठिर मार्कंडेयांना विचारतो—पापांचा नाश करणाऱ्या पत्त्रेश्वर तीर्थाशी संबंधित सामर्थ्यवान सिद्ध कोण? मार्कंडेय सांगतात की चित्र (चित्रा) याचा तेजस्वी पुत्र पत्त्रेश्वर, ज्याला ‘जय’ असेही म्हणतात, देवसभेत मेनकेच्या नृत्याने मोहित होऊन संयम हरपतो. इंद्र त्याची अजितेंद्रियता पाहून नीतिबोध म्हणून दीर्घकाळ मर्त्यजीवन भोगण्याचा शाप देतो. शापमोचनासाठी त्याला नर्मदा (रेवा) तीरावर बारा वर्षे नियमपूर्वक साधना करण्यास सांगितले जाते. तो स्नान, जप, शंकरपूजन आणि पंचाग्नि तप इत्यादी कठोर तप करतो; तेव्हा शिव प्रकट होऊन वर देतात. भक्ताची मागणी अशी—माझ्या नावाने या तीर्थात आपण स्थिर निवास करावा; त्यामुळे पत्त्रेश्वर लिंगाची स्थापना होऊन त्रैलोक्यात त्याची कीर्ती पसरते. शेवटी फलश्रुती—एक स्नानाने पापक्षय, तेथील पूजेमुळे अश्वमेधसमान यज्ञफल, स्वर्गसुख, शुभ पुनर्जन्म, दीर्घायुष्य, रोग-शोकमुक्ती आणि तीर्थजलाची स्मृती टिकून राहते।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला अग्नितीर्थास जाण्याची विधी सांगून, इच्छा व लोकधर्म-नीतीजन्य कारणांनी अग्नी एखाद्या स्थानी ‘सन्निध’ कसा होतो याचे तत्त्व विवेचितात. कृतयुगात माहिष्मतीचा दुर्योधन नावाचा राजा नर्मदेसोबत संबंध ठेवून सुदर्शना नावाची कन्या प्राप्त करतो. ती यौवनात येताच अग्नी दरिद्री ब्राह्मणाचा वेष घेऊन तिचा हात मागतो; परंतु राजा धन-प्रतिष्ठेची अयोग्यता सांगून नकार देतो. त्यानंतर यज्ञाग्नीतून अग्नी अंतर्धान पावतो, यज्ञकर्मे ठप्प होतात आणि ब्राह्मण भयभीत होतात. शोध व तपश्चर्येनंतर अग्नी स्वप्नात कारण सांगतो—कन्यादानाचा निषेध हाच त्याच्या निवृत्तीचा हेतु. ब्राह्मण अट सांगतात—राजाने कन्या अग्नीला दिल्यास गृहाग्नी पुन्हा प्रज्वलित होईल. राजा मान्य करतो, विवाह होतो आणि अग्नी माहिष्मतीत नित्य सन्निध राहतो; म्हणून त्या स्थळास ‘अग्नितीर्थ’ असे नाव पडते. फलश्रुतीत पक्षसंधीला स्नान-दान, पितृ व देवतांना तर्पण-पूजन, सुवर्णदानाचे भूमिदानासमान पुण्य, तसेच उपवासव्रताने अग्निलोकी भोगप्राप्ती सांगितली आहे. शेवटी या तीर्थाचे केवळ श्रवणही पावन व कल्याणकारी असल्याचे वर्णन येते.
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
या अध्यायात मार्कंडेय नर्मदा-तटी महान आदित्याची आणखी एक कथा युधिष्ठिराला सांगतात. युधिष्ठिर आश्चर्याने ऐकतो की हा देव सर्वव्यापी असून सर्व प्राण्यांचा तारक आहे. कुलिक वंशातील एक ब्राह्मण-भक्त कठोर तीर्थव्रत करतो—दीर्घ प्रवास, अन्नत्याग आणि अत्यल्प जल—तेव्हा देव स्वप्नात प्रकट होऊन व्रत संयमित करण्यास सांगतो आणि चल-अचल जगतात दैवी तत्त्व सर्वत्र व्यापले आहे हे उपदेशतो. वर मागण्यास सांगितल्यावर भक्त नर्मदेच्या उत्तर तीरावर आदित्याचे नित्य सान्निध्य मागतो; तसेच दूरवरूनही जे स्मरण किंवा पूजन करतील त्यांना कृपा व लाभ मिळावा, आणि देहदोष/अंगवैकल्य असलेल्यांवर विशेष करुणा व्हावी अशी प्रार्थना करतो. पुढे तीर्थफल-प्रशंसा येते—स्नान, अर्घ्य-दान इत्यादींनी अग्निष्टोम यज्ञासमान पुण्य; आणि अंतकाळी तेथे केलेल्या कृत्यांमुळे अग्निलोक, वरुणलोक किंवा स्वर्गात दीर्घ सन्मान प्राप्त होतो असे सांगितले आहे. पहाटे भास्कराचे नित्य स्मरण जीवनात उत्पन्न पापांचा नाश करते असेही प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
हा अध्याय संवादरूप आहे. युधिष्ठिर विचारतो—महादेव नर्मदेच्या पाण्यात मध्यधारेतच का प्रतिष्ठित आहेत, काठावर का नाहीत? मार्कण्डेय ऋषी कारणकथा सांगतात. त्रेतायुगात रावण विन्ध्य प्रदेशात दानव मयाला भेटतो. मयाची कन्या मन्दोदरी पतीप्राप्तीसाठी घोर तप करीत आहे हे कळताच रावण तिची मागणी करतो; मय तिला रावणाला देतो आणि विवाह होतो. त्यांना असा पुत्र होतो की त्याच्या गर्जनेने लोक स्तब्ध होतात; ब्रह्मा त्याचे नाव ‘मेघनाद’ ठेवतो. मेघनाद शंकर-उमेस कठोर व्रतांनी पूजतो आणि कैलासाहून दोन लिंगे घेऊन दक्षिणेकडे निघतो. नर्मदात स्नान-पूजा करून लंकेकडे जाताना लिंग उचलण्याचा प्रयत्न करतो; तेव्हा एक महालिंग नर्मदेत पडून मध्यधारेत स्थिर होते आणि दिव्यवाणी त्याला पुढे जाण्यास सांगते. मेघनाद नमस्कार करून प्रस्थान करतो. तेव्हापासून हे तीर्थ ‘मेघनादतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; पूर्वी याचे नाव ‘गर्जन’ होते. येथे दिवस-रात्र निवास करून स्नान केल्यास अश्वमेधासमान पुण्य, पिंडदान केल्यास सत्त्रयागाचे फल, षड्रस भोजनाने ब्राह्मणभोजन केल्यास अक्षय पुण्य, आणि स्वेच्छामरण केल्यास प्रलयापर्यंत शंकरलोकी वास मिळतो.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
हा अध्याय उपदेशात्मक संवादरूपाने दारुतीर्थाचे माहात्म्य सांगतो. युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देताना मार्कंडेय नर्मदा-तटी असलेल्या या श्रेष्ठ तीर्थाची उत्पत्तिकथा वर्णन करतात. पूर्वप्रसंगात इंद्राचा सारथी मातली एका कारणाने आपल्या पुत्राला शाप देतो; शापग्रस्त पुत्र इंद्राच्या आश्रयास जातो. इंद्र त्याला नर्मदा-किनारी दीर्घकाळ तपश्चर्या करून राहण्याची आज्ञा देतो, महेश्वरभक्तीचा उपदेश करतो आणि पुढे तो ‘दारुक’ नावाचा प्रसिद्ध तपस्वी म्हणून जन्म घेईल असे सांगतो; तसेच शंख-चक्र-गदा-धारी परम देवाची भक्ती करून सिद्धी व शुभ गति प्राप्त होईल अशी भविष्यवाणी करतो. उत्तरार्धात तीर्थसेवेची विधी व फलश्रुती दिली आहे. जो यात्रेकरू विधिपूर्वक स्नान करून संध्या करतो, शिवपूजन करतो आणि वेदाध्ययन करतो, त्याला अश्वमेधयज्ञासमान महान पुण्य मिळते. ब्राह्मणांना भोजन घालणे महाफलदायी आहे; स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय व देवपूजा हे शुद्ध भावाने केल्यास पूर्ण फल देतात असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
या अध्यायात ऋषी मार्कंडेय युधिष्ठिराला नर्मदा-तटावरील ‘देवतीर्था’चे अनुपम माहात्म्य सांगतात. ते म्हणतात की तेथे स्नान केल्याने त्रयस्त्रिंश देवांना परम सिद्धी मिळाली; हे ऐकून युधिष्ठिर विचारतो—बलवान दैत्यांनी पराभूत केलेले देव त्या स्थानी स्नान करून पुन्हा कसे सफल झाले? तेव्हा ऋषी कथन करतात की इंद्रादि देव युद्धात हरले, दुःखी झाले, कुटुंबापासून दूर पडले आणि ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले. ब्रह्मा त्यांना उपदेश करतो—दैत्यांचा प्रतिकार करण्याचे सर्वोच्च बळ तपच आहे; नर्मदेच्या काठी तप करा. रेवाजलासारखे पाप-नाशक व शुद्धीकरण करणारे दुसरे कोणतेही मंत्रकर्म नाही. अग्नीच्या नेतृत्वाखाली देव नर्मदेकडे जाऊन दीर्घ तपश्चर्या करतात व सिद्धी प्राप्त करतात; तेव्हापासून ते स्थान त्रैलोक्यात ‘देवतीर्थ’ म्हणून सर्वपापहर प्रसिद्ध झाले. पुढे आचार व फल सांगितले आहे—संयमी पुरुषाने भक्तीने तेथे स्नान केल्यास मोत्यासारखे फल मिळते; ब्राह्मणांना भोजन दिल्यास पुण्य अनेकपटींनी वाढते; देवशिळेच्या सान्निध्याने पुण्यवृद्धी होते. काही मृत्यु-संबंधी आचार (संन्यास-मरण, अग्निप्रवेश इ.) स्थिर किंवा उन्नत गती देतात असे म्हटले आहे. या तीर्थात स्नान, जप, होम, स्वाध्याय व पूजा यांचे फल अक्षय होते. शेवटी फलश्रुती—ही पापहर कथा वाचणारे/ऐकणारे दुःखातून मुक्त होऊन दिव्य लोकास जातात.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
या अध्यायात युधिष्ठिर मर्कंडेयांना विचारतो की जगद्गुरू महादेव दीर्घकाळ गुहेत का राहिले. मर्कंडेय कृतयुगातील दारुवन-आश्रमाची कथा सांगतात, जिथे सर्व आश्रमांचे शिस्तबद्ध तपस्वी निवास करत होते. उमेच्या आग्रहाने शिव कापालिकासारखा वेश धारण करतात—जटा, भस्म, व्याघ्रचर्म, कपालपात्र व डमरू—आणि वनात प्रवेश केल्याने आश्रमातील स्त्रियांची मने विचलित होतात. ऋषी परत येऊन हा विक्षोभ पाहतात व एकत्र सत्य-प्रयोग करतात; त्यामुळे शिवलिंग पतित होते आणि जगात मोठा उत्पात माजतो. देव ब्रह्मदेवाकडे धाव घेतात; ऋषी शिवाला ब्राह्मण-तप व क्रोधाची तीव्र शक्ती सांगतात, मग समेट होऊन पुनःप्रतिष्ठा होते. त्यानंतर शिव नर्मदा-तटी ‘गुहावासी’ हे परमव्रत करून तेथे लिंग स्थापन करतात; म्हणून ते नर्मदेश्वर म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी तीर्थविधी व फलश्रुती—स्नान, पूजन, पितृतर्पण, ब्राह्मणभोजन, दान, विशिष्ट तिथींना उपवास इत्यादींनी ठराविक फल व संरक्षण मिळते; श्रद्धेने पाठ किंवा श्रवण केल्यासही स्नानपुण्य प्राप्त होते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
या अध्यायात युधिष्ठिर नर्मदा (रेवा) तीरावरील कपिला-तीर्थाचे माहात्म्य व उत्पत्ती विचारतो आणि ऋषी मार्कण्डेय त्याचे निरूपण करतात. प्रारंभी फलश्रुती सांगितली आहे—कपिला-तीर्थात भक्तीने केलेले स्नान केवळ त्या कृतीनेही साचलेली मलिनता व पापांचा क्षय करते. कृतयुगाच्या आरंभी ब्रह्मा ध्यान-यज्ञात स्थित असताना ज्वलंत कुंडातून तेजोमयी, अग्निरूप कपिला प्रकट होते. ब्रह्मा तिला अनेक देवशक्ती व कालमानांचे स्वरूप मानून स्तुती करतो. प्रसन्न झालेली कपिला ब्रह्माचा हेतू विचारते; ब्रह्मा लोकहितासाठी तिला दिव्यलोकातून मर्त्यलोकात अवतरण्याची आज्ञा देतो. कपिला पावन नर्मदेकाठी येऊन तपश्चर्या करते आणि तेथेच तीर्थाची चिरस्थायी प्रतिष्ठा होते. यानंतर कपिलाच्या देहात लोक व देवता कशा स्थित आहेत याविषयी युधिष्ठिराच्या प्रश्नांना उत्तर देताना शरीर-विश्वनकाशा दिला आहे—पाठीवर लोक, मुखात अग्नी, जिभेवर सरस्वती, नासिकाप्रदेशात वायू, ललाटावर शिव इत्यादी। गृहस्थांनी कपिलापूजा, प्रदक्षिणा, अर्पण-नैवेद्य, स्नानविधी, उपवास व पितृतर्पण करावे असे सांगून त्याचे पुण्य पूर्वज व वंशजांपर्यंत पोहोचते असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी ही कथा ऐकणेही शुद्धिकारक आहे असे पुनः सांगितले आहे।
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
या अध्यायात युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देताना मार्कंडेय करंजेश्वर तीर्थाशी संबंधित एका श्रेष्ठ सिद्धाची कथा सांगतात. कथेला कृतयुगातील आदिवंशपरंपरेचा आधार आहे—मानसपुत्र मरीची, पुढे कश्यप, आणि दक्षाच्या कन्या (अदिती, दिती, दनु इ.). दनुवंशात करंज नावाचा दैत्य जन्माला आला; तो शुभलक्षणयुक्त असून नर्मदा-तटी दीर्घकाळ नियम, संयमित आहार व कठोर तपश्चर्या करीत राहिला. त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन त्रिपुरांतक शिव उमे सहित प्रकट झाले व वर दिला. करंजाने वर मागितला की त्याची संतती धर्मनिष्ठ होवो. देव अंतर्धान पावल्यानंतर करंजाने आपल्या नावाने शिवालय/लिंग स्थापन केले; ते ‘करंजेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. फलश्रुतीत सांगितले आहे—या तीर्थात स्नान केल्याने पापक्षय होतो; पितरांना अर्पण केल्यास अग्निष्टोम यज्ञासमान पुण्य मिळते; उपवासादी तपाने रुद्रलोकप्राप्ती होते. येथे अग्नी किंवा जलात मृत्यू झाल्यास शिवधामात दीर्घ निवास व पुढे विद्या, आरोग्य व समृद्धीने युक्त शुभ जन्म मिळतो असे वर्णन आहे. श्रवण-पाठ आणि विशेषतः श्राद्धकाळी वाचन केल्याने अक्षय पुण्य प्राप्त होते, अशी स्तुती करून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात ऋषि–राज संवादरूपाने मार्कंडेय युधिष्ठिराला कुण्डलेश्वर तीर्थाचे परम माहात्म्य सांगतात. त्रेतायुगात पुलस्त्यवंशी विश्रवा यांनी दीर्घ तप करून धनद (वैश्रवण/कुबेर) यास उत्पन्न केले; त्याला धनाचा अधिपती व लोकपाल नेमले गेले. त्या वंशातून यक्ष कुण्ड/कुण्डल प्रकट झाला. कुण्डलाने पालकांची अनुमती घेऊन नर्मदा तटी कठोर तप केले—उन्ह, पाऊस, थंडी सहन करणे, प्राणसंयम आणि दीर्घ उपवास. वृषवाहन शिव प्रसन्न होऊन वर देतात की कुण्डल अजेय गण होईल व यक्षाधिपाच्या कृपेने सर्वत्र स्वेच्छेने संचार करील. शिव कैलासास गेल्यावर कुण्डल तेथे लिंगाची स्थापना करून ‘कुण्डलेश्वर’ म्हणून पूजन करतो, अलंकार करतो आणि ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा देऊन सन्मानित करतो. अखेरीस फलश्रुती—या तीर्थी उपवास व पूजेमुळे पापक्षय होतो; दानाने स्वर्गसुख मिळते; स्नान करून एक ऋचाही पठण केल्यास पूर्ण फल; गोदान केल्यास गायीच्या रोमसंख्येइतका दीर्घ स्वर्गवास आणि शेवटी महेशलोकप्राप्ती होते।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देताना मार्कंडेय मुनी पिप्पलेश्वराशी संबंधित उत्पत्तिकथा सांगतात. कथेची सुरुवात याज्ञवल्क्यांच्या तपश्चर्येने होते आणि गृहधर्मातील एका गुंतागुंतीच्या प्रसंगात त्यांच्या विधवा बहिणीचा विषय येतो; त्यातून जन्मलेले बाळ अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाखाली टाकले जाते. तेच बाळ पिप्पलाद नावाने वाचून वाढते. पुढे शनैश्चर (शनी) पिप्पलादाच्या क्रोधापासून मुक्ती मागतो; तेव्हा एक मर्यादा ठरते—सोळा वर्षांपर्यंतच्या बालकांना शनी विशेष पीडा देणार नाही—असा नियम कथासंवादातून प्रतिष्ठित होतो. यानंतर पिप्पलादाच्या रोषातून याज्ञवल्क्यांचा नाश करण्यासाठी भयंकर कृत्या उत्पन्न होते. मुनी क्रमशः विविध दिव्य लोकांत आश्रय शोधत अखेरीस शिवाच्या शरण जातात; शिव संरक्षण देऊन संकटाचा निवारण करतो. पिप्पलाद नर्मदा तटी कठोर तप करतो, तीर्थात शिवाचे नित्य अधिष्ठान मागतो आणि शिवपूजेची स्थापना करतो. अध्यायाच्या शेवटी तीर्थयात्रेचे विधी—स्नान, तर्पण, ब्राह्मणभोजन व शिवपूजा—सांगितले आहेत. अश्वमेधसम पुण्याचा उल्लेख, तसेच पाठ/श्रवणाने पापनाश व दुष्ट स्वप्नांपासून मुक्ती देणारी फलश्रुतीही दिली आहे.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला तीर्थसेवेचा क्रम व त्याचे फल सांगतात. प्रथम विमलेश्वर तीर्थाचे निर्देश असून देवांनी घडविलेल्या ‘देवशिला’चे वर्णन येते. तेथे स्नान व ब्राह्मण-सत्कार केल्यास अल्प दानानेही अक्षय पुण्य मिळते असे म्हटले आहे. पुढे शुद्धीकरिता सुवर्ण, रजत, ताम्र, रत्न-मोती, भूमी व गोदान इत्यादी दानांची स्तुती केली आहे. फलश्रुतीत—त्या तीर्थी देहत्याग केल्यास प्रलयापर्यंत रुद्रलोकवास मिळतो; तसेच उपवास, अग्नी किंवा जल यांद्वारे नियमपूर्वक प्राणत्याग करणे परम पदप्राप्तीचे साधन मानले आहे. नंतर शुद्ध करणाऱ्या पुष्करिणीत सूर्यभक्ती व जपविधी सांगितला आहे—एक ऋचा किंवा एक अक्षर जपले तरी वैदिक फल मिळते व मलिनता नष्ट होते; विधिपूर्वक केल्यास पुण्य कोटीगुणे वाढते. उत्तरार्धात चार वर्णांसाठी अंत्यकाळातील आचार—काम-क्रोधसंयम, शास्त्रानुसार वर्तन, देवसेवा—उपदेशिले आहेत; विचलनाने नरक व हीन योनी प्राप्त होते असे सांगितले आहे. शेवटी रेवा़/नर्मदेची रुद्रसम्भूता, सर्वतारिणी महिमा वर्णून, पहाटे उठून भूमिस्पर्श करून जपण्याजोगा संक्षिप्त नित्य-मंत्र दिला आहे, जो नदीला पापहारिणी व शुद्धिदायिनी म्हणून नमस्कार करतो.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
या अध्यायात युधिष्ठिराच्या मोक्षविषयक प्रश्नाला उत्तर देताना मार्कंडेय उपदेश करतात. रेवा नदीच्या दक्षिण तीरावर भृगुपर्वताच्या शिखरावर शूलपाणी शिवांनी मानवांच्या मुक्तीसाठी प्रतिष्ठित केलेले परम तीर्थ “शूलभेद” त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. या तीर्थाचे कीर्तन व दर्शन केल्याने वाणी, मन आणि देहातील दोष नष्ट होतात; पाच क्रोशांचा पवित्र परिसर सांगून ते भुक्ती व मुक्ती देणारे मानले आहे। पुढे जलकथानक येते—पाताळाशी संबंधित भोगवतीतून गंगेची धारा शूलाच्या ‘भेदन’ामुळे प्रकट होऊन पापहारी प्रवाह बनते. शूलाने शिला फाटलेल्या स्थानी सरस्वती एका कुंडात पडली, म्हणून ते “प्राचीन-अघविमोचनी” असे वर्णिले आहे. केदार, प्रयाग, कुरुक्षेत्र, गया इत्यादी प्रसिद्ध तीर्थेही पूर्णतः शूलभेदास समकक्ष नाहीत, अशी तुलना केली आहे। श्राद्धात पिंड व तिलोदक अर्पण, तीर्थजलाचे नियमित पान, कपट व क्रोध टाळून योग्य ब्राह्मणांचा सन्मान, तसेच तेरा दिवसांच्या दानाने वाढीव पुण्य मिळते असे विधान आहे. गणनाथ/गजानन दर्शन, कंबलक्षेत्रपाला नमस्कार, नंतर शूलपाणी महादेव, उमा आणि गुहेत वसणाऱ्या मार्कंडेयेशाचे पूजन सांगितले आहे. गुहेत प्रवेश करून “त्र्यक्षर” मंत्रजप केल्यास नीलपर्वत-पुण्याचा अंश मिळतो; स्थान सर्वदेवमय व कोटिलिंगाशी संबंधित आहे. स्नानकाळी लिंगात स्फुलिंग/चाल दिसणे आणि तेलाचा थेंब न पसरणे—हे प्रभावाचे प्रत्यय; शेवटी गुप्तातिगुप्तत्व, सर्वपापनाश आणि दिवसातून तीनदा शूलभेदाचे श्रवण-स्मरण केल्याने अंतर्बाह्य शुद्धीची फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
मार्कंडेय मुनी सांगतात की पूर्वी राजा उत्तानपादाने देवर्षी व देवांच्या सभेत महेश्वरांना एका अत्यंत गुप्त व परम पुण्यदायी तीर्थाविषयी विचारले होते—“शूलभेद”ची उत्पत्ती कशी झाली आणि त्या स्थळाचे माहात्म्य काय. तेव्हा ईश्वर दैत्य अंधकाचा प्रसंग सांगतात—अतिशय बलवान, गर्विष्ठ आणि निर्विरोध राज्य करणारा। महादेव प्रसन्न व्हावेत म्हणून अंधक रेवा-तटी जाऊन सहस्र सहस्र वर्षे चार टप्प्यांत कठोर तप करतो—प्रथम उपवास, नंतर केवळ जलाहार, मग धूम्राहार, आणि शेवटी दीर्घ योगनिष्ठ तप; अखेरीस तो अस्थि-चर्ममात्र उरतो. त्याच्या तपाचा प्रभाव कैलासापर्यंत पोहोचतो; उमा या अभूतपूर्व तीव्रतेबद्दल विचारतात आणि त्वरित वर देणे योग्य आहे का, असा प्रश्न उपस्थित करतात। शिव उमे सहित तिथे येऊन वर देण्यास सिद्ध होतात. अंधक सर्व देवांवर विजय मागतो; शिव ते अनुचित म्हणून नाकारून दुसरा वर मागण्यास सांगतात. अंधक निराश होऊन कोसळतो; उमा भक्ताची उपेक्षा झाल्यास शिवांच्या भक्तरक्षण-कीर्तीला धक्का बसेल, असे सांगतात. मग तडजोडीचा वर ठरतो—विष्णू वगळता अंधक सर्व देवांना जिंकू शकेल, पण शिवाला नाही. पुनर्जीवित होऊन अंधक वर स्वीकारतो आणि शिव कैलासास परततात; हा प्रसंग तप, इच्छा आणि वरदान-नियमन यांचे तत्त्व तीर्थमाहात्म्याशी जोडून शिकवतो।
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
मार्कंडेय सांगतात—शंभूच्या वरामुळे सामर्थ्यवान झालेला दैत्य अंधक आपल्या नगरीत परत येतो. नगरात मोठा उत्सव होतो; चौक, उद्याने, तलाव व देवालये सजतात, वेदपाठ व मंगलघोष होतो, दानधर्म आणि लोकांचा सामूहिक आनंद सर्वत्र दिसतो. अंधक काही काळ वैभवात राहतो. नंतर देवांना कळते की वरदानामुळे तो अजिंक्य झाला आहे. सर्व देव वासव (इंद्र) याच्या शरण जाऊन विचारमंथन करतात. तेवढ्यात अंधक एकटाच मेरूच्या दुर्गम शिखरांवर जाऊन इंद्राच्या किल्लेबंद स्वर्गात जणू स्वतःच्या राज्यातच प्रवेश करतो. भयभीत इंद्र रक्षक न सापडल्याने अतिथिसत्कार करतो आणि अंधकाच्या मागणीनुसार दिव्य वैभव दाखवतो—ऐरावत, उच्चैःश्रवा, उर्वशी व इतर अप्सरा, पारिजातपुष्पे, संगीत-वाद्य-नृत्य. रंगभूमीवरील नृत्यगानात अंधकाचे लक्ष शचीवर स्थिर होते; तो इंद्रपत्नीला बलपूर्वक पळवून नेतो. यामुळे युद्ध पेटते आणि अंधकाच्या एकट्याच शक्तीपुढे देव पराभूत होतात—वरबलासोबत अनियंत्रित कामना व दडपशाही जोडली की विश्वधर्माची घडी विस्कटते, हे यातून दिसते.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
या अध्यायात मार्कंडेय मुनी देवांच्या संकटाचा वृत्तान्त सांगतात. इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवगण दिव्य विमानांनी ब्रह्मलोकात येऊन ब्रह्मदेवांना साष्टांग प्रणाम करतात, स्तुती करतात आणि आपली व्यथा मांडतात—पराक्रमी असुर अंधकाने त्यांना पराभूत करून धन-रत्ने हिरावून घेतली, तसेच इंद्राची पत्नीही बलपूर्वक पळवून नेली; त्यामुळे देव अत्यंत अपमानित झाले. ब्रह्मदेव विचार करून सांगतात की अंधक देवांसाठी ‘अवध्य’ आहे, म्हणजे पूर्ववरदान किंवा दैवी नियमामुळे देवांना त्याचा वध सहज शक्य नाही. मग ब्रह्मदेवांच्या अग्रे देवगण केशव/जनार्दन विष्णूच्या शरण जातात, स्तोत्रांनी आराधना करून पूर्ण समर्पण करतात. विष्णू देवांचे स्वागत करून कारण विचारतात आणि सर्व ऐकून प्रतिज्ञा करतात—अंधक पाताळात, पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात जिथे असेल तिथे मी त्या दुष्टाचा वध करीन. शंख-चक्र-गदा-धनुष्य धारण करून ते उठतात, देवांना धीर देतात व आपल्या-आपल्या धामात परतण्यास सांगतात; अशा रीतीने दैवी संरक्षण व धर्मस्थापनेच्या आश्वासनाने अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
राजाने विचारल्यावर महादेव सांगतात की देवांना जिंकून अंधक पाताळात गेला असून तेथे विध्वंसक कृत्ये करीत आहे. केशव धनुष्य घेऊन येतात व आग्नेय अस्त्र सोडतात; अंधक त्याला प्रबळ वारुण अस्त्राने प्रत्युत्तर देतो. बाणाच्या मार्गानेच अंधक प्रकट होऊन जनार्दनाला आव्हान देतो; पण निकट युद्धात पराभूत झाल्यावर तो संघर्ष सोडून ‘साम’ मार्ग स्वीकारतो आणि विष्णूची दीर्घ स्तुती करतो—नृसिंह, वामन, वराह इत्यादी रूपांचे स्मरण करून करुणेचे गुणगान करतो. विष्णू प्रसन्न होऊन वर देतात. अंधक शुद्धी देणारे, कीर्तिमान युद्ध मागतो ज्यामुळे उच्च लोकांची प्राप्ती होईल. विष्णू स्वतः युद्ध न करता त्याला महादेवांकडे वळवतात आणि कैलासशिखर हलवून शिवाचा क्रोध जागवण्याचा उपदेश करतात. अंधक तसे करतो; विश्वात कंप व अपशकुन निर्माण होतात, उमा लक्षणे विचारतात, आणि शिव अपराध्याशी युद्ध करण्याचा निश्चय करतात. देव दिव्य रथ सजवतात; शिव पुढे सरसावतात आणि महायुद्ध सुरू होते—आग्नेय, वारुण, वायव्य, सर्प, गारुड, नारसिंह अशी अस्त्रे परस्परांना शांत करीत जातात. अखेरीस बाहुयुद्धात शिव क्षणभर अडखळतात, पण सावरून अंधकाला महाशस्त्राने घायाळ करून शूळावर चढवतात. त्याच्या रक्तबिंदूंमधून नवे दानव उत्पन्न होऊ लागल्याने शिव दुर्गा/चामुंडेला बोलावतात; ती पडणारे रक्त पिऊन वाढ थांबवते. संकट निवल्यावर अंधक शिवाची स्तुती करतो; शिव वर देऊन त्याला गणांमध्ये भृंगीश म्हणून स्थान देतात—वैरातून शरणागतीकडे झालेला प्रवास।
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
मार्कंडेय सांगतात की अंधकाचा वध करून महादेव उमा सहित कैलासास परतले. तेथे देवगण एकत्र झाले असता शिवांनी त्यांना आसनस्थ होण्यास सांगितले आणि स्पष्ट केले की दैत्य नष्ट झाला तरी त्रिशूलावर रक्त-मलाचा कलंक राहिला आहे; केवळ नेहमीच्या व्रत-आचारांनी तो शुद्ध होत नाही. म्हणून देवांसह क्रमबद्ध तीर्थयात्रा करण्याचा त्यांनी संकल्प केला. प्रभास ते गंगासागरपर्यंत अनेक तीर्थांत स्नान करूनही अपेक्षित शुद्धी न मिळाल्याने ते रेवातीर (नर्मदा) येथे आले, दोन्ही तीरांवर स्नान करून भृगुसंबंधित पर्वतावर थकून थांबले आणि तेथे एक अत्यंत रम्य, विधिविशिष्ट स्थान ओळखले. शिवांनी त्या पर्वताला त्रिशूलाने भेदून खालीपर्यंत फट निर्माण केली; तेव्हा त्रिशूल निर्मळ दिसू लागला आणि ‘शूलभेद’ तीर्थाची शुद्धिकारक महिमा प्रतिष्ठित झाली. पर्वतातून पुण्यमयी सरस्वती प्रकट होऊन दुसरा संगम निर्माण करते—ज्याची उपमा प्रयागातील श्वेत-श्याम संगमाशी दिली आहे. ब्रह्मदेव दुःखनाशक ब्रह्मेश/ब्रह्मेश्वर लिंगाची स्थापना करतात आणि विष्णू त्या क्षेत्राच्या दक्षिण भागात नित्य वास करतात असे वर्णन आहे. यानंतर तीर्थरचना सांगितली आहे—त्रिशूलाच्या टोकाने काढलेल्या रेषेतून जलधारा वाहून रेवेत मिळते; ‘जल-लिंग’ तसेच आवर्तयुक्त तीन कुंडांचे वर्णन येते. स्नाननियम, मंत्रपर्याय (दशाक्षरी व वैदिक मंत्र), वर्ण व स्त्री-पुरुषांची प्रक्रियानुसार पात्रता, तसेच स्नानासोबत तर्पण, श्राद्धसदृश कर्म व दान यांचा संबंध स्पष्ट केला आहे. विनायक व क्षेत्रपाल रक्षक असून आचारभंग करणाऱ्यांना विघ्ने येतात—यात्रा ही नैतिक शिस्त मानली आहे. फलश्रुतीत शूलभेद येथे विधिपूर्वक कृत कर्मांनी पापक्षय, दोषशमन व पितृउद्धार होतो असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
या अध्यायात उत्तानपाद व ईश्वर यांच्या संवादातून दान‑सत्कारातील ‘पात्रता’ स्पष्ट केली आहे. दृष्टांत देऊन सांगितले आहे की वेदाध्ययनरहित (अनधीयान/अनृच) ब्राह्मण हा केवळ नावाचा द्विज; अशा अपात्रास दिलेला मान‑दान यज्ञफल देत नाही. पुढे नीतिभंग, आचारदोष, यज्ञकर्मातील अपचार व सामाजिक अपराध यांची यादी देऊन ‘अपात्राला दिलेले दान निष्फळ’ हा सिद्धान्त मांडला आहे। यानंतर तीर्थ‑श्राद्धविधी सांगितला आहे—गृहश्राद्धानंतर शौच‑शुद्धी, सीमाव्रतांचे पालन, निर्दिष्ट तीर्थस्थानी गमन, स्नान, व अनेक स्थानी श्राद्धकर्म; पायस‑मध‑तूपयुक्त पिंड अर्पण इत्यादी। फलश्रुतीत पितरांची दीर्घकाल तृप्ती आणि पादत्राणे, शय्या, अश्व, छत्र, धान्यसहित गृह, तिलधेनू, जल‑अन्न इत्यादी दानांनुसार स्वर्गफलाचे क्रम वर्णिले आहे; विशेषतः अन्नदानाचा महिमा अधोरेखित आहे। शेवटी कन्यादानोपदेश—दानांमध्ये त्याचे श्रेष्ठत्व, कुलीन‑सदाचारी‑विद्वान वर हा योग्य पात्र, विवाहात धन घेऊन व्यवहार करण्याची निंदा, तसेच अयाचित‑आहूत‑याचित अशा दानप्रकारांची मांडणी। अक्षमास दान न देणे व अपात्राने दान स्वीकारू नये अशी चेतावणी देऊन अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
हा अध्याय संवादरूप आहे. उत्तानपाद ईश्वरांना विचारतो—श्राद्ध, दान आणि तीर्थयात्रा कोणत्या वेळी करावी? ईश्वर महिन्यानुसार श्राद्धासाठी शुभ काळ सांगतात—विशिष्ट तिथी, अयन-संधी, अष्टका, संक्रांती, व्यतीपात व ग्रहणकाळ इत्यादी—आणि त्या वेळी दिलेले दान अक्षय फल देणारे आहे असे प्रतिपादन करतात. यानंतर भक्तिनियम येतात: मधुमासातील शुक्लपक्ष एकादशीला उपवास, विष्णूच्या चरणांजवळ रात्रजागरण, धूप-दीप-नैवेद्य-माल्यांनी पूजन, तसेच पूर्व पवित्र कथांचे पठण/श्रवण. वैदिक सूक्त-जप शुद्धीकारक व मोक्षदायक मानला आहे. सकाळी श्रद्धेने श्राद्ध, ब्राह्मणांचा सन्मान, आणि सामर्थ्यानुसार सुवर्ण, गाय, वस्त्र इत्यादी दान केल्याने पितरांचे दीर्घ तृप्ती होते असे सांगितले आहे. पुढे तीर्थविधानात त्रयोदशीला गुहेतील लिंगदर्शनाचा क्रम आहे—हे मार्कण्डेय ऋषींनी कठोर तप व योगसाधनेनंतर ‘मार्कण्डेश्वर’ म्हणून प्रतिष्ठापिले. तेथे स्नान, उपवास, इंद्रियनिग्रह, जागरण, दीपदान, पंचामृत/पंचगव्य अभिषेक आणि विस्तृत मंत्रजप (सावित्री-जप गणनेसह) सांगितला आहे; पात्रपरीक्षा महत्त्वाची मानली आहे. अष्टपुष्परूप मानसिक अर्पण—अहिंसा, इंद्रियनिग्रह, दया, क्षमा, ध्यान, तप, ज्ञान, सत्य—हे श्रेष्ठ पूजाफल देतात. शेवटी वाहन, धान्य, कृषीउपकरणे इत्यादी दान, विशेषतः गोदान, आणि ग्रहणकाळातील अतुल पुण्य वर्णिले आहे; जिथे गाय दिसते तिथे सर्व तीर्थे उपस्थित मानली जातात, आणि तीर्थस्मरण/पुनरागमन किंवा तेथे देहांत रुद्रसामीप्य देतो असे निष्कर्ष आहे।
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
अध्याय ५२ मध्ये ईश्वर पूर्वकथन सांगतात—एक महातपस्वी आपल्या कुटुंबासह स्वर्गाला गेला—हे ऐकून राजा उत्तानपाद ती कथा विस्ताराने विचारतो. त्यानंतर वर्णन काशीचे होते: राजा चित्रसेनाच्या काळातील वाराणसीची समृद्धी, वेदपठणाचा मंगल नाद, नगरातील व्यापार-व्यवहार आणि देवालये व आश्रमांची घनता यांचे चित्र उभे राहते. नगराच्या उत्तरेस मन्दारवनात एक प्रसिद्ध आश्रम दाखविला आहे. तेथे ब्राह्मण तपस्वी दीर्घतपा कठोर तपासाठी विख्यात असून, गृहस्थाश्रमासह तप साधता येते हेही स्पष्ट होते—तो पत्नी, पुत्र व सून यांच्यासह राहतो आणि पाच पुत्र त्याची सेवा करतात. धाकटा ऋक्षशृंग वेदज्ञ, ब्रह्मचारी, सदाचारी, योगनिष्ठ व अल्पाहारी आहे. विशेष प्रसंगात तो मृगरूप धारण करून हरिणांच्या कळपासोबत फिरतो; तरीही दररोज माता-पित्याचे पूजन करून सेवा करतो—तपश्चर्येतही पितृभक्तीचा नियमबद्ध भाव दिसतो. शेवटी दैवयोगाने ऋक्षशृंगाचा देहांत होतो, आणि पुढील कथेसाठी नियती, पुण्य व परलोकगती यांवरील चिंतनाची भूमिका तयार होते.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ईश्वर उत्तानपादाला उपदेशरूपाने ही कथा सांगतो—श्रद्धेने ऐकले असता पापशुद्धी होते. काशीचा धर्मात्मा व पराक्रमी राजा चित्रसेन अनेक मित्रराजांसह शिकारीस निघतो; वनातील धूळ व गोंधळामुळे तो सैन्यापासून वेगळा पडतो. भूक-तहानांनी थकून तो एका दिव्य सरोवराजवळ येतो, स्नान करून पितर व देवांना तर्पण देतो आणि कमळांनी शंकराची पूजा करतो. तेथे विविध दिशांनी बसलेल्या हरिणांच्या मध्ये महातपस्वी ऋक्षशृंग बसलेला दिसतो. शिकारीची संधी समजून राजा बाण सोडतो; तो अज्ञानाने ऋषींना लागतो. ऋषी मानवी वाणीने बोलतात; राजा हादरून आपला अनिच्छित अपराध कबूल करतो आणि ब्रह्महत्येला अत्यंत गंभीर मानून आत्मदाह प्रायश्चित्त म्हणून सुचवतो. ऋक्षशृंग त्याला थांबवून सांगतात—असे केल्यास त्यांच्या आश्रित कुटुंबात अधिक मृत्यू वाढतील. ते आदेश देतात की मला माता-पित्याच्या आश्रमात घेऊन जा आणि मातेसमोर ‘पुत्रघातक’ म्हणून सत्य निवेदन कर; ते शांतीचा मार्ग सांगतील. राजा ऋषींना उचलून चालतो; वारंवार थांबताना ऋषी योगसमाधीत देहत्याग करतात. राजा विधिपूर्वक अंत्येष्टी करून शोक करतो—पुढील प्रायश्चित्त व नैतिक जबाबदारीच्या उपदेशाची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
या अध्यायात नैतिक कारण‑परिणाम आणि त्यावरील प्रायश्चित्ताचा क्रम सांगितला आहे. शिकारीच्या भ्रमात राजा चित्रसेनकडून तपस्वी दीर्घतपांच्या पुत्र ऋक्षशृंगाचा वध होतो. राजा अपराध मान्य करून आश्रमात येतो; शोकाने माता विलाप करत बेशुद्ध पडून प्राण सोडते, आणि इतर पुत्र व स्नुषाही नष्ट होतात—तपस्वीहिंसेचे सामाजिक व कर्मफलाचे गांभीर्य स्पष्ट होते. दीर्घतपा प्रथम राजाची निंदा करतात; नंतर कर्मतत्त्व सांगून म्हणतात की मनुष्य पूर्वकर्माच्या प्रेरणेनेही कृती करतो, तरी फल टळत नाही. ते प्रायश्चित्त ठरवतात—सर्वांचा दाहसंस्कार करून दक्षिण नर्मदातटीच्या प्रसिद्ध शूलभेद तीर्थात अस्थी विसर्जित कराव्यात; हे तीर्थ पाप‑दुःखनाशक मानले आहे. चित्रसेन दाहकर्म करून पायी, अल्पाहार व वारंवार स्नान करत दक्षिणेकडे प्रवास करतो; मार्गात ऋषींना विचारून तीर्थ गाठतो. तेथे तीर्थप्रभावाने एका जीवाचा उद्धारदर्शना‑सदृश अद्भुत संकेत दिसतो, ज्यामुळे स्थानाची सिद्धी पटते. राजा स्नान करून तिळमिश्रित जलाने तर्पण करतो व अस्थी निमज्जित करतो. मृतजन दिव्यरूपाने विमानांसह प्रकट होतात; उन्नत दीर्घतपा राजाला आशीर्वाद देतात की ही विधी आदर्श असून शुद्धी व इच्छित फल देणारी आहे.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
तीर्थाचा अद्भुत प्रभाव पाहून उत्तानपादाने राजा चित्रसेनाविषयी विचारले. ईश्वर सांगतो—चित्रसेन भृगुतुंग पर्वतावर जाऊन एका कुंडाजवळ कठोर तप करू लागला व ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांचे ध्यान करत असताना अकाली देहत्याग करण्यास उद्युक्त झाला. तेव्हा रुद्र व केशव प्रत्यक्ष प्रकट होऊन त्याला थांबवतात आणि परत जाऊन धर्माने राज्य भोगावे, निर्विघ्नपणे प्रजापालन करावे असा उपदेश करतात. परंतु चित्रसेन राजसुखाचा त्याग करून वर मागतो—त्रिदेवांनी या स्थानी नित्य वास करावा, हे क्षेत्र गयाशिरासारखे पुण्यदायी व्हावे, आणि मला शिवगणांत अग्रस्थान मिळावे. ईश्वर वर देतो—शूलभेद तीर्थात त्रिकाळ अंशरूपाने त्रिदेव निवास करतील; चित्रसेन ‘नंदी’ नावाचा गणाधिप होऊन गणेशासारखा कार्यकर्ता बनेल व शिवाजवळ पूजेत अग्रक्रम प्राप्त करील. यानंतर तीर्थाची महिमा ठरवली आहे—गया वगळता इतर तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठत्व, कुंड-परिसराची मर्यादा व कर्मविधी, तसेच श्राद्ध-पिंडदानाचे फल—पितरांना मुक्ती, विधी न झालेल्या कठीण मृत्यूंनाही लाभ, केवळ स्नानाने अनवधानाने झालेल्या पापांची शुद्धी, आणि तेथे संन्यास घेतल्यास उच्च गती. शेवटच्या फलश्रुतीत पाठ-श्रवण-लेखन-दानाने पापक्षय, इच्छित फलप्राप्ती व ग्रंथ जपला जाईपर्यंत रुद्रलोकवास सांगितला आहे.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
अध्याय ५६ हा प्रश्नोत्तररूप धर्मतत्त्वविचार आहे. उत्तानपाद गंगेचे अवतरण कसे झाले आणि अत्यंत पुण्यदायिनी देवशिला कशी उत्पन्न झाली हे विचारतो; तेव्हा ईश्वर पवित्र-भूगोलाची उत्पत्तिकथा सांगतो—देवांच्या प्रार्थनेने गंगा प्रकट होते, रुद्र तिचे जटांतून विमोचन करतो, मानवकल्याणासाठी देवनदीरूपाने प्रवाहित होते, आणि शूलभेद, देवशिला व प्राची सरस्वती यांभोवती तीर्थसमूह स्थापन होतो. यानंतर आचरणविधी दिले आहेत—स्नान, तर्पण, योग्य ब्राह्मणांकडून श्राद्ध, एकादशी उपवास, रात्र जागरण, पुराणपाठ व दान हे पापशुद्धी व पितृतृप्तीची साधने म्हणून सांगितले आहेत. पुढे दृष्टांतकथेत राजा वीरसेनाची विधवा कन्या भानुमती कठोर व्रते धारण करून अनेक वर्षांची तीर्थयात्रा (गंगा, दक्षिणमार्ग, रेवा-प्रदेश व विविध तीर्थे) पूर्ण करते आणि शेवटी शूलभेद/देवशिला येथे नियमपूर्वक निवास, पूजा व ब्राह्मण-अतिथिसत्कार अखंड करते. दुसऱ्या दृष्टांतात दुष्काळग्रस्त शबर/व्याध व त्याची पत्नी फुले-फळे अर्पण करणे, एकादशी पाळणे, सामुदायिक तीर्थकर्मात सहभागी होणे आणि सत्य-दानधर्म स्वीकारणे यांद्वारे जीवन भक्ति-पुण्याकडे वळवतात. शेवटी तीळ, दीप, भूमी, हिरण्य इत्यादी दानफळांचे संक्षिप्त वर्गीकरण असून ब्रह्मदान श्रेष्ठ व फलनिर्णयात भाव प्रधान आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
या अध्यायात दोन भागांत धर्म-तत्त्वाचा उपदेश येतो. प्रथम भागात भानुमती चंद्रतिथींच्या क्रमाने शैव-व्रत करते—ब्राह्मणांना भोजन देते, उपवास-नियम पाळते, मार्कंडेय-ह्रदात स्नान करते आणि वृषभध्वज महेश्वराची पंचामृत, गंध, धूप, दीप, नैवेद्य, पुष्प इत्यादींनी पूजा करते. रात्रभर जागरणात पुराणपाठ, गीत, नृत्य व स्तोत्रांनी आराधना होते. ब्राह्मण हे “पद्मक” नावाचे पर्व असल्याचे सांगून तिथी-नक्षत्र-योग-करणाची वैशिष्ट्ये वर्णन करतात आणि येथे दान, होम, जप यांचे फळ अक्षय होते असे प्रतिपादन करतात. दुसऱ्या भागात भानुमती भृगुमूर्धन पर्वतावर एका शबराला पत्नीसमवेत उडी मारून प्राणत्याग करायला निघालेला पाहते. तो तात्कालिक दुःखामुळे नव्हे, तर संसारभय आणि मनुष्यजन्म मिळूनही धर्माचरण न होण्याच्या चिंतेने असा निर्णय घेतो. भानुमती समजावते—अजून वेळ आहे; व्रत-दानांनी शुद्धी होते. शबर मात्र परान्नदोषाचा विचार करून धनाधारित मदत नाकारतो—“जो दुसऱ्याचे अन्न खातो तो त्याचे पापही खातो”—आणि अर्धवस्त्राने संयम ठेवून हरिध्यान करत खाली पडतो. थोड्याच वेळात तो व त्याची पत्नी दिव्य विमानात आरोहण करताना दिसतात—मुक्ती किंवा उत्तम गतीचे सूचक समापन।
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
या अध्यायात शूलभेद-तीर्थाचे माहात्म्य आणि शेवटी फलश्रुती सांगितली आहे. उत्तानपाद ईश्वरांना भानुमतीच्या कृतीचे महत्त्व विचारतात. ईश्वर कथन करतात—भानुमती एका पुण्यकुंडाजवळ आली, त्याची पवित्रता ओळखून तिने तत्काळ ब्राह्मणांना बोलावून सन्मान केला, विधिपूर्वक दान दिले आणि आपला संकल्प दृढ केला. नंतर तिने पितर व देव यांची पूजा केली, मधुमासात पंधरवडा नियमाने आचरला आणि अमावास्येला पर्वतप्रदेशात गेली. शिखरावर चढून तिने ब्राह्मणांना विनंती केली की कुटुंबीय व नातलगांना समेटाचा संदेश पोहोचवा; शूलभेद येथे स्वबळाच्या तपाने देहत्याग करून ती स्वर्गगती प्राप्त करील. ब्राह्मणांनी मान्य करून तिचा संशय दूर केला. मग तिने वस्त्रे घट्ट बांधून एकाग्रचित्ताने देहत्याग केला; दिव्य स्त्रिया प्रकट होऊन तिला विमानात बसवून कैलासाकडे घेऊन गेल्या, आणि सर्वांच्या पाहता-पाहता ती आरोहण पावली. मार्कण्डेय परंपरेने ही कथा सांगून तीव्र फलश्रुती देतात—तीर्थात किंवा मंदिरातही श्रद्धेने वाचन-श्रवण केल्यास दीर्घकाळ साचलेली महापापे नष्ट होतात; सामाजिक अपराध, विधिभंग, विश्वासघात इत्यादी दोष ‘शूलभेद’च्या प्रभावाने छिन्न होतात. श्राद्धकाळी ब्राह्मणभोजनात याचे पठण केल्यास पितर प्रसन्न होतात; श्रोत्यांना कल्याण, आरोग्य, दीर्घायुष्य व कीर्ती लाभते।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
मार्कंडेय ऋषी पापांचा नाश करणाऱ्या एका पवित्र पुष्करिणीचे वर्णन करतात, जिचे दर्शन-स्नान शुद्धीसाठी करावे. हे तीर्थ रेवा (नर्मदा) नदीच्या उत्तर तीरावर असून अत्यंत मंगल मानले आहे, कारण वेदमूर्ती दिवाकर (सूर्य) तेथे सदैव वास करतो असे सांगितले आहे. या तीर्थाचे माहात्म्य कुरुक्षेत्रासमान—विशेषतः सर्वकामफल देणारे व दानवृद्धी करणारे—असे वर्णिले आहे. सूर्यग्रहणकाळी स्नान करून विधिपूर्वक दान—रत्ने, सुवर्ण-रजत, तसेच पशुधन इत्यादी—केल्यास महान फल मिळते; ब्राह्मणांना सुवर्ण-रजत दान केल्याचे फल तेरा दिवस वाढत जाते असेही म्हटले आहे. तिळमिश्रित जलाने पितर व देवतांचे तर्पण तृप्तिदायक; पायस, मधु व तूप यांसह केलेले श्राद्ध पितरांना स्वर्ग व अक्षय लाभ देते. अक्षत, बदर, बिल्व, इंगुद, तीळ इत्यादी धान्य-फळ अर्पण केल्यासही अक्षय फल प्राप्त होते. अध्यायाचा भक्तिमय केंद्रबिंदू सूर्योपासना आहे—स्नान, दिवाकरपूजा, आदित्यहृदयपाठ आणि वैदिक जप। एकच ऋचा/यजुः/साम जपले तरी समग्र वेदफल, पापनाश आणि श्रेष्ठ लोकप्राप्ती होते असे सांगितले आहे. शेवटी, विधिपूर्वक तेथे देहत्याग करणारा सूर्यसंबंधी परम पद प्राप्त करतो असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला उपदेश करताना रवितीर्थ व आदित्येश्वर यांची महिमा सांगतात—हे असे श्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे की प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षाही अधिक फलदायी ठरते. रुद्रसमीप ऐकलेला वृत्तांत ते सांगतात: दुष्काळाच्या काळात अनेक ऋषी नर्मदेच्या तटी जमून वनांनी वेढलेल्या तीर्थप्रदेशात पोहोचतात. तेथे पाशधारी भयप्रद स्त्री-पुरुष दिसतात व ऋषींना तीर्थातील आपल्या ‘स्वामीं’कडे जाण्यास उद्युक्त करतात. ऋषी मग नर्मदेचे विस्तृत स्तोत्र करतात, तिच्या पावन व रक्षक शक्तीचे गुणगान करतात. देवी प्रकट होऊन अद्भुत वर देते आणि मोक्षाभिमुख दुर्मिळ आश्वासनही प्रदान करते. पुढे स्नान-पूजेत मग्न पाच बलवान पुरुष भेटतात; ते सांगतात की या तीर्थाच्या प्रभावाने घोर पापेही नष्ट होतात. ते भास्करपूजन व अंतःकरणी हरिस्मरण करतात आणि त्याचा परिवर्तनकारी परिणाम ऋषींना प्रत्यक्ष दिसतो. अध्यायात रवितीर्थाची विधी-परंपरा सांगितली आहे—ग्रहणकाळी व पुण्यसंधींमध्ये दर्शन, उपवास, रात्रजागरण, दीपदान, वैष्णवकथा व वेदपाठ, गायत्रीजप, ब्राह्मणसत्कार आणि अन्न, सुवर्ण, भूमी, वस्त्र, निवारा, वाहन इत्यादी दाने. फलश्रुतीत श्रद्धाळू श्रोत्यांची शुद्धी व सूर्यलोकप्राप्ती सांगून, महापातकी लोकांना तीर्थरहस्य सांगताना सावधगिरीचा उपदेश केला आहे.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या अत्यंत पुण्यदायी शक्रतीर्थाचे वर्णन करतात; ते संचित पापांचा नाश करणारे मानले आहे. या तीर्थाची प्रतिष्ठा कारणकथेतून सांगितली आहे—पूर्वी इंद्र (शक्र) यांनी येथे महेश्वर शिवांवर तीव्र भक्तीने कठोर तप केले; प्रसन्न झालेल्या उमापतींनी त्यांना देवेन्द्रत्व, राज्यसमृद्धी आणि दानवांवर विजय मिळविण्याची शक्ती अशी वरदाने दिली। यानंतर आचारविधी सांगितला आहे—कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीला भक्तिभावाने उपवास-व्रत केल्यास पापमुक्ती होते, तसेच दुःस्वप्न, अपशकुन आणि ग्रह-शाकिनी इत्यादी उपद्रव शांत होतात। शक्रेश्वराचे दर्शन जन्मार्जित दोष नष्ट करते असे म्हटले असून, विविध निषिद्ध कर्मांसाठीही येथे शुद्धीचा आश्वास दिला आहे। शेवटी स्वर्गप्राप्ती इच्छिणाऱ्यास दानविधान—विशेषतः सत्पात्र ब्राह्मणास गोदान (किंवा योग्य वहनपशू) श्रद्धेने करावे; आणि तीर्थफळे संक्षेपाने सांगून अध्याय पूर्ण होतो।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
या अध्यायात ऋषी मार्कंडेय राजाला क्रोडीश्वर नावाच्या श्रेष्ठ तीर्थाच्या दर्शन-विधीचे मार्गदर्शन करतात. दानवांचा संहार झाल्यावर विजयोल्लासाने देव छिन्न शिरांची जमवाजमव करून नर्मदेच्या जलात विसर्जित करतात व आप्तबंधांचे स्मरण करीत स्नान करतात. नंतर उमापती शिवाची स्थापना करून लोकसिद्धी व कल्याणासाठी पूजा करतात; त्यामुळे हे तीर्थ पृथ्वीवर “क्रोडी” म्हणून पापघ्न तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध होते. विधीमध्ये दोन्ही पक्षांच्या अष्टमी व चतुर्दशीला भक्तीने उपवास, शूलिनासमोर रात्रजागरण, पवित्र आख्यान-श्रवण व वेदाध्ययन, सकाळी त्रिदशेश्वरपूजा, पंचामृताभिषेक, चंदनलेपन, बिल्वपत्र-पुष्पार्पण, दक्षिणाभिमुख मंत्रजप आणि नियत जलनिमज्जन सांगितले आहे. पितरांसाठी दक्षिणाभिमुख तिळांजली, श्राद्ध, तसेच वेदनिष्ठ संयमी ब्राह्मणांना भोजन-दान केल्यास पुण्य अनेकपटींनी वाढते असे प्रतिपादन आहे. फलश्रुतीनुसार नियमाने या तीर्थी देहांत झाल्यास, अस्थी नर्मदाजलात राहतील तोवर शिवलोकी दीर्घ निवास मिळतो; पुढे धनवान, मान्य, सदाचारी व दीर्घायुषी जन्म मिळून अखेरीस क्रोडीश्वरपूजेमुळे परमगती प्राप्त होते. रेवाच्या उत्तर तीरावर सत्योपार्जित धनाने देवालय बांधणे, सर्व वर्णांना व स्त्रियांना यथाशक्ती सुलभ ठेवणे, आणि या माहात्म्याचे भक्तिभावाने श्रवण केल्यास सहा महिन्यांत पापनाश होतो—असा उपसंहार आहे।
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कण्डेय राजश्रोत्याला सांगतात की अगस्त्येश्वराजवळ, नर्मदा-तटावर वसलेले प्रसिद्ध कुमारेश्वर तीर्थ गाठावे. पूर्वकाळी षण्मुख (स्कंद) यांनी तेथे तीव्र भक्तीने उपासना करून सिद्धी प्राप्त केली, देवसेनांचे नायक झाले आणि शत्रूंना दमन करणारे सामर्थ्य मिळवले; म्हणून नर्मदेवरील हे स्थान अत्यंत प्रभावी तीर्थ मानले गेले आहे. यात्रेचा नियम असा—एकाग्र मन व इंद्रियनिग्रह ठेवून तेथे जावे; विशेषतः कार्तिक चतुर्दशी व अष्टमीला विशेष व्रत-पालन करावे. गिरिजानाथ (शिव) यांचा दही, दूध व तूप यांनी अभिषेक, भक्तिगीतगान, तसेच शास्त्रोक्त पिंडदान करावे—विशेषतः वेदविद्या व नित्यकर्मात तत्पर विद्वान ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात। फलश्रुतीत सांगितले आहे की तेथे दिलेले दान अक्षय होते; हे तीर्थ सर्वतीर्थमय आहे आणि कुमारदर्शनाने पुण्य प्राप्त होते. शेवटी, या पवित्र कर्मपरंपरेशी संलग्न होऊन जो तेथे देहत्याग करतो तो स्वर्गप्राप्त होतो—हे प्रभूचे सत्य वचन आहे।
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
या अध्यायात मार्कंडेय राजाशी संवाद साधून अवंतीखण्डातील अत्यंत पुण्यदायक “अगस्त्येश्वर” तीर्थाचे महात्म्य सांगतात. हे तीर्थ पापक्षयाचे, नैतिक दोष दूर करणारे स्थानाधिष्ठित साधन म्हणून वर्णिले आहे. येथे मुख्य विधी तीर्थस्नानाचा आहे; स्नानाने ब्रह्महत्येसारख्या महापातकांचीही निवृत्ती होते असे स्पष्ट केले आहे. काळनिर्देशही दिला आहे—कार्तिक मास, कृष्णपक्ष, चतुर्दशी या दिवशी स्नान करावे, म्हणजे काळ-देश-क्रिया एकत्र येऊन धर्मविधान पूर्ण होते. पुढे समाधिस्थ व जितेंद्रिय राहून घृताने देवाचा अभिषेक करावा अशी आज्ञा आहे. दानविधीत धन, पादुका, छत्री, घृत-कंबळ आणि सर्वांना अन्नदान यांचा उल्लेख असून, यामुळे पुण्यफळ अनेकपटींनी वाढते असे सांगितले आहे. संदेश असा की तीर्थयात्रा केवळ प्रवास नसून नियम, भक्ती आणि उदार दान यांच्या समन्वयानेच शुद्धी सिद्ध होते.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
या अध्यायात संवादरूपाने मार्कंडेय युधिष्ठिराला नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील ‘आनंदेश्वर’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. दैत्यवधानंतर देव व इतर दिव्य सत्त्वांनी महेश्वराचा सन्मान केला; तेव्हा शिवाने गौरीसह भैरवरूप धारण करून नर्मदातटी आनंदमय नृत्य केले. त्या आदिघटनेमुळे या तीर्थाला ‘आनंदेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाले आणि ते पावन-शुद्धीकरणाचे केंद्र मानले गेले। पुढे विधी सांगितला आहे—अष्टमी, चतुर्दशी व पौर्णिमा या तिथींना देवपूजा, सुगंधी द्रव्यांनी अभ्यंग/अनुलेपन, आणि सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणांचा सत्कार करावा। गोदान व वस्त्रदान यांचीही विशेष प्रशंसा आहे। वसंत ऋतूतील त्रयोदशीला श्राद्धाचे विधान, तसेच इंगुद, बदर, बिल्व, अक्षत व जल इत्यादी साध्या अर्पणांचा निर्देश दिला आहे। फलश्रुतीत पितरांचे दीर्घ तृप्तीकरण व अनेक जन्मांपर्यंत संततीची अखंडता सांगून धर्मकर्माचे दूरगामी कल्याण प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला सांगतात की नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर संगमाजवळ असलेल्या अनुपम मातृतीर्थाला जावे. तेथे नदीकाठी मातृगण प्रकट झाले; योगिनींच्या सभेच्या विनंतीवर शिव—उमा अर्धांगिनी असलेला आणि नागाला यज्ञोपवीतासारखे धारण करणारा—या तीर्थाला पृथ्वीवर प्रसिद्ध होण्याची आज्ञा देऊन अंतर्धान पावतो. या दैवी अनुमतीनेच तीर्थाची महिमा दृढ होते. नवमी तिथीला शुद्ध नियमांनी युक्त भक्ताने उपवास करून मातृ-गोचरात पूजन करावे; त्यामुळे मातृगण व शिव प्रसन्न होतात. वंध्या, संततीशोकग्रस्त किंवा पुत्रहीन स्त्रियांसाठी मंत्र-शास्त्रनिपुण आचार्याने पाच रत्ने व फळे असलेल्या सुवर्णकलशाने स्नानविधी करावा; पुत्रप्राप्तीसाठी कांस्यपात्रात स्नान घालावे. शेवटी फलश्रुती—मनात जी इच्छा धरली ती पूर्ण होते, आणि मातृतीर्थापेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ नाही।
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
अध्याय ६७ मध्ये मārkaṇḍेयांनी तीर्थकेंद्रित धर्मकथा सांगितली आहे. जलात स्थित अत्यंत पुण्यदायक ‘लुङ्केश्वर’ तीर्थाचा परिचय येथे येतो; ‘लिङ्गेश्वर’ किंवा ‘स्पर्श-लिङ्ग’ या अर्थछटांनीही त्याचे स्पष्टीकरण केले आहे. कथेचा गाभा वरदान-संकटाचा आहे. दैत्य कालपृष्ठ धूमपान-व्रतासह घोर तप करतो; पार्वती शिवांना त्याला वर देण्यास प्रवृत्त करतात. शिव दबावाखाली वर देण्यातील नैतिक धोका सांगूनही असा भयंकर वर देतात की दैत्य ज्याच्या मस्तकाला हात लावेल तो भस्म होईल. दैत्य ही शक्ती शिवावरच वापरू पाहतो आणि लोकांलोकांत पाठलाग करतो. तेव्हा शिव सहाय्य मागतात; नारद विष्णूकडे जातात. विष्णु मायेने रम्य वसंतवन व मोहक कन्या प्रकट करतात; काममोहित दैत्य लोकाचाराच्या संकेताने स्वतःच्याच मस्तकावर स्वतःचा हात ठेवतो आणि तत्क्षणी नष्ट होतो. नंतर फलश्रुती व विधिनिर्देश—लुङ्केश्वरात स्नान-पान केल्याने देहातील विविध घटकांतील पापे व दीर्घ कर्मबंध नष्ट होतात. काही तिथींना उपवास, तसेच विद्वान ब्राह्मणांना अल्प दानही महान पुण्यवर्धक सांगितले आहे; क्षेत्राची पवित्रता टिकविणारे रक्षकदेवही नमूद आहेत।
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला सांगतात की नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या धनदा-तीर्थाला जावे. हे तीर्थ सर्वपापहारी व सर्व तीर्थांचे फल देणारे मानले आहे. चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला साधकाने संयम पाळून उपवास करावा व रात्र जागरण करावे. तेथे ‘धनदा’चे पंचामृताने अभिषेक, तुपाचा दीप अर्पण आणि भक्तिभावाने गीत-वाद्य इत्यादी सेवा करावी. पहाटे दान स्वीकारण्यास योग्य, विद्या-शास्त्रार्थात निष्ठावान, श्रौत-स्मार्त आचरण करणारे व शील-संयमयुक्त ब्राह्मण यांचा सन्मान करावा. गाय, सुवर्ण, वस्त्र, पादुका, अन्न तसेच इच्छेनुसार छत्र व शय्या इत्यादी दान केल्याने तीन जन्मांचे पापही पूर्ण नष्ट होते असे सांगितले आहे. फलश्रुतीत भेद आहे—असंयमीला स्वर्गप्राप्ती, संयमीला मोक्ष; दरिद्राला वारंवार अन्नलाभ; जन्मजात कुलीनत्व व दुःखक्षय; आणि नर्मदाजलाने रोगनाश. विशेषतः धनदा-तीर्थात विद्यादान केल्यास निरामय सूर्यलोक प्राप्त होतो; तसेच रेवाच्या दक्षिण तीरावरील देवद्रोणी येथे विपुल दान-यज्ञादी केल्यास शोकविरहित शंकरलोक मिळतो।
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
मार्कण्डेय तीर्थयात्रेच्या क्रमात श्रेष्ठ मङ्गलेश्वराचे वर्णन करतात। भूतिपुत्र मङ्गल (अङ्गारक) सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी या स्थानी शिवालयाची स्थापना करतो. चतुर्दशी तिथीला तीव्र भक्तीने प्रसन्न होऊन शङ्कर-शशिशेखर मङ्गलेश्वर रूपाने प्रकट होतात व वर देतात। मङ्गल जन्मोजन्मी कृपा मागतो आणि सांगतो की तो शिवदेहस्वेदातून उत्पन्न होऊन ग्रहांमध्ये वास करतो; देवांनी आपल्या नावाने मान्यता व पूजाही करावी अशी विनंती करतो. शिव वर देतात—या स्थानी प्रभू मङ्गलाच्या नावाने प्रसिद्ध होतील—आणि अंतर्धान पावतात. मग मङ्गल योगबलाने लिङ्गप्रतिष्ठा करून पूजन करतो। पुढे आचारविधी सांगितला आहे—मङ्गलेश्वर लिङ्ग दुःखनाशक आहे; तीर्थी ब्राह्मणांना तृप्त करावे, विशेषतः पत्नीसमवेत विधी करावेत, आणि अङ्गारक-व्रत पाळावे। व्रतसमाप्तीला शिवार्थ गायी/वृषभ, लाल वस्त्रे, निर्दिष्ट रंगांचे पशू, छत्र-शय्या, लाल माळा व अनुलेपन इत्यादी अंतःशुद्धीने दान करावे। दोन्ही पक्षातील चतुर्थी व अष्टमीला श्राद्ध करावे आणि धनफसवणूक टाळावी। फल म्हणून पितरांची युगपर्यंत तृप्ती, शुभ संतती, उत्तम स्थितीसह पुनर्जन्म, तीर्थप्रभावाने देहकान्ती, आणि भक्तीने नित्य पठण करणाऱ्यांचे पापनाश सांगितला आहे।
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
मार्कंडेय ऋषी रेवा (नर्मदा) नदीच्या उत्तरेकाठी असलेल्या “अतिशय तेजस्वी” तीर्थाचे वर्णन करतात; हे तीर्थ रवि (सूर्य) यांनी निर्माण केले असे मानले जाते. हे स्थान पापक्षय करणारे असून भास्कर आपल्या स्वांशाने नर्मदा-प्रदेशातील याच उत्तरेकाठी नित्य विराजमान आहेत, असे अध्यायात सांगितले आहे. पुढे कालविधान येते—विशेषतः षष्ठी, अष्टमी आणि चतुर्दशी तिथींना स्नान करून, प्रेत/पितरांसाठी भक्तिभावाने श्राद्ध करावे. याचे फळ तात्काळ शुद्धी, सूर्यलोकात उत्कर्ष, आणि नंतर स्वर्गातून परत येऊन शुद्ध कुळात जन्म, धनसमृद्धी व जन्मोजन्मी रोगमुक्ती असे सांगून, स्थान-काल-क्रिया-फल यांचा संक्षिप्त तीर्थमाहात्म्यरूप उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
मार्कण्डेय युधिष्ठिराला पुढील उपदेश करत कामेश्वराशी संबंधित पवित्र तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. तेथे गौरीच्या पराक्रमी पुत्राचा—गणाध्यक्षाचा—सिद्ध-स्वरूपात वास असल्याचे वर्णन येते; हे स्थान भक्ती वाढवणारे व पापक्षय करणारे मानले आहे. अध्यायात उपासनेची विधीक्रमणा दिली आहे—भक्ती व संयम असलेला उपासक प्रथम स्नान करावा, नंतर पंचामृताने अभिषेक करावा; त्यानंतर धूप व नैवेद्य अर्पण करून विधिवत पूजा करावी. याचे फळ सर्व पापांपासून शुद्धी व नैतिक-आचारिक पावित्र्य असे सांगितले आहे. मार्गशीर्ष महिन्यातील अष्टमी तिथीला या तीर्थात स्नान विशेष फलदायी ठरते, असा काल-निर्देश आहे. शेवटी हेतू-आधारित सिद्धांत मांडला आहे—ज्या कामनेसाठी पूजा केली जाते, त्या कामनेप्रमाणेच फल प्राप्त होते; उपासकाला इच्छित सिद्धी मिळते।
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
मार्कंडेय राजश्रोत्याला नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील शुभ मणिनागेश्वर तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे क्षेत्र नागराज मणिनागाने सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी स्थापिले असून पापनाशक म्हणून वर्णिले आहे. युधिष्ठिर विचारतो—विषारी सर्पाने ईश्वराला कसे प्रसन्न केले? तेव्हा कश्यपाच्या पत्नी कद्रू व विनता यांची उच्चैःश्रवा घोड्याच्या रंगावरची पैज, कद्रूचा कपटप्रपंच, सर्पांना घोड्याचे केस काळे करण्याची सक्ती, काहींचे आज्ञापालन व काहींचे मातृशापाच्या भयाने पळून जाऊन जलप्रदेशांत व विविध दिशांत विखुरले जाणे—ही प्राचीन वंशकथा सांगितली जाते. शापपरिणामाच्या भीतीने मणिनाग नर्मदेच्या उत्तर तीरावर कठोर तप करतो व अक्षय तत्त्वाचे ध्यान करतो. तेव्हा त्रिपुरांतक शिव प्रकट होऊन त्याच्या भक्तीची प्रशंसा करतो, त्याला रक्षण देतो आणि उत्तम निवास व वंशहिताचे वरदान देतो. मणिनागाच्या विनंतीवर शिव अंशरूपाने तेथे वास मान्य करतो व लिंगप्रतिष्ठेची आज्ञा देतो—यामुळे तीर्थाची प्रतिष्ठा दृढ होते. पुढे विशिष्ट तिथींतील पूजाकाळ, दही-मध-तूप-दूध यांद्वारे अभिषेक, श्राद्धनियम, दानवस्तू आणि पुरोहितांचे आचारधर्म सांगितले आहेत. फलश्रुतीत पापमुक्ती, शुभगती, सर्पभयापासून संरक्षण आणि तीर्थकथा श्रवण-पठणाने विशेष पुण्य प्राप्ती वर्णिली आहे.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूपाने मांडलेला आहे. युधिष्ठिर मार्कंडेयांना विचारतो—नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर मणिनागाजवळ “गायीच्या देहातून प्रकट झालेले लिंग” का आहे आणि ते पाप-नाशक कसे मानले जाते? मार्कंडेय सांगतात की सुरभी/कपिला या आदर्श गायीने लोकहितासाठी महेश्वराचे भक्तिपूर्वक ध्यान व तप केले; शिव प्रसन्न होऊन प्रकट झाले आणि त्या तीर्थात वास करण्याचे मान्य केले, म्हणून एकाच स्नानानेही शीघ्र शुद्धी होते अशी कीर्ती पसरली। पुढे दानधर्माचे नियम सांगितले आहेत—भक्तीने “गोपारेश्वर-गोदान” करावे: योग्य, निर्दोष गाय (निर्दिष्ट सुवर्ण/अलंकारांसह) पात्र ब्राह्मणाला दान द्यावी। कृष्णपक्ष चतुर्दशी किंवा अष्टमी, विशेषतः कार्तिक महिन्यात, याचे फळ महान मानले आहे। प्रेतोद्धारासाठी पिंडदान, नित्य रुद्र-नमस्कार पापहर, आणि वृषोत्सर्ग पितृहितकारक व शिवलोकी दीर्घ सन्मान देणारा—वृषाच्या रोमसंख्येच्या प्रमाणात मान मिळतो, नंतर शुभ जन्म प्राप्त होतो। शेवटी नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील गोपारेश्वर तीर्थाची ओळख आणि लिंगाची अद्भुत उत्पत्ती ही तीर्थपावनतेची खूण म्हणून पुनः दृढ केली आहे।
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
या अध्यायात मार्कण्डेय संवादरूपाने रेवा नदीच्या उत्तर तीरावरील अत्यंत तेजस्वी गौतमेश्वर तीर्थाचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगतात. या तीर्थाची उत्पत्ती ऋषी गौतमांशी जोडली असून लोककल्याणासाठी त्यांनी याची स्थापना केली; पुराणपर भाषेत हे ‘स्वर्गसोपानरूप’ मानले आहे. ‘लोकगुरु’ देवतेच्या सान्निध्यात जो भावपूर्ण भक्तीने येथे तीर्थयात्रा करतो, त्याचे पातकनाश, अंतःशुद्धी आणि स्वर्गवास निश्चित होतो असे प्रतिपादन आहे. तसेच विजय, दुःखनिवारण, सौभाग्यवृद्धी इत्यादी व्यवहार्य फळेही सांगितली आहेत; पितृकर्मात एकच पिंडदान केल्याने वंशातील तीन पिढ्यांचा उद्धार होतो असा विशेष दावा येतो. अखेरीस मूल्यनियम दिला आहे—भक्तीने दिलेले लहान वा मोठे दान गौतमांच्या प्रभावाने अनेकपटींनी फलदायी ठरते. हे तीर्थ ‘तीर्थांमध्ये परम’ असे मान्य केले असून रुद्रवचन म्हणून सांगितल्याने शैव प्रमाणिकताही दृढ केली आहे.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील अत्यंत पवित्र ‘शंखचूड’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. शंखचूड तेथेच वास करीत असल्याचे वर्णन येते; वैनतेय (गरुड) यांच्या भयापासून सुरक्षितता मिळावी म्हणून त्याने त्या स्थानी आश्रय घेतला—अशी कारणमीमांसा दिली आहे. यानंतर उपासकासाठी विधी सांगितला आहे—शुद्ध होऊन एकाग्रचित्ताने तेथे जावे, दूध, मधु व तूप इत्यादी मंगल द्रव्यांनी क्रमाने शंखचूडाचे अभिषेक करावा आणि देवासमोर रात्रभर जागरण करावे. प्रशंसित व्रतधारी ब्राह्मणांचा सत्कार करून दधिभक्त इत्यादी अन्नदान करावे व शेवटी गोदान द्यावे; हे सर्व पापांचा नाश करणारे पावन कर्म मानले आहे. अंतिम फलश्रुती अशी—या तीर्थस्थानी सर्पदंशाने पीडित व्यक्तीस जो तृप्त/प्रसन्न करतो, तो शंकरांच्या वचनानुसार परम लोक प्राप्त करतो; अशा रीतीने तीर्थ, पूजा आणि करुणा यांचा मोक्षफलाशी संबंध जोडला आहे.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
मार्कंडेय सांगतात की नर्मदेच्या पुण्य तीरावर पारेश्वर-तीर्थात महर्षी पराशर योग्य पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप करतात. तेव्हा देवी—गौरी नारायणी, शंकराची अर्धांगिनी—प्रकट होऊन त्यांच्या भक्तीचे स्तवन करते आणि वर देते: सत्यनिष्ठ, शुद्ध, वेदाध्ययनात तत्पर व शास्त्रविद्येत निपुण असा पुत्र तुला प्राप्त होईल. पराशर लोककल्याणासाठी देवीने त्या स्थळीच सान्निध्य ठेवावे अशी विनंती करतात; देवी ‘तथास्तु’ म्हणत तेथे अव्यक्त रूपाने स्थित होते. यानंतर पराशर पार्वतीची प्रतिष्ठापना करतात आणि शंकराचीही स्थापना करतात; देवाला अजेय व देवांनाही दुर्गम असे वर्णन करतात. पुढे तीर्थव्रताचे विधान येते—शुद्ध, मनोनिग्रही, काम-क्रोधरहित स्त्री-पुरुष भक्तांसाठी; शुभ मास व शुक्लपक्ष विशेष मानला आहे. उपवास, रात्रजागरण, दीपदान आणि भक्तिपर गीत-नृत्यादींचे निर्देश आहेत. ब्राह्मणांचा सन्मान व दाने—धन, सुवर्ण, वस्त्र, छत्र, शय्या, तांबूल, अन्न इत्यादी—आणि श्राद्धविधीची प्रक्रिया, दिशानियम व आसनपद्धती, तसेच स्त्रिया व शूद्रांसाठी ‘आमा-श्राद्ध’ भेद सांगितला आहे. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने श्रवण करणाऱ्यांचे घोर पाप नष्ट होऊन कल्याण व मुक्ती प्राप्त होते.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
या अध्यायात श्री मार्कंडेय भीमेश्वर तीर्थाचे माहात्म्य व साधनविधी सांगतात. हे तीर्थ पापक्षय करणारे असून शुभ नियम-व्रत पाळणाऱ्या ऋषिसमूहांनी सेविलेले आहे. विधी असा—भीमेश्वरास जाऊन तीर्थस्नान करावे, उपवास व जितेंद्रियता राखावी, आणि सूर्य असताना दिवसा उर्ध्वबाहू होऊन ‘एकाक्षर’ मंत्राचा जप करावा. यानंतर जप, दान व व्रत यांची फळे क्रमाने वर्णिली आहेत—अनेक जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते आणि गायत्री-जपाची विशेष शुद्धीशक्ती प्रकट होते. वैदिक वा लौकिक, पुनःपुन्हा केलेला जप मंत्रशक्तीने मल जाळतो, जसा अग्नी कोरडे गवत भस्म करतो. तसेच ‘दैवी शक्ती’चा आधार घेऊन पाप करणे योग्य नाही; अज्ञान लवकर नष्ट होऊ शकते, पण पापाचे समर्थन होत नाही. शेवटी, या तीर्थात यथाशक्ती केलेले दान अक्षय फल देणारे आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
हा अध्याय संवादरूपाने नारदतीर्थ व नारदेश्वर (शूलिन) यांचे माहात्म्य सांगतो. मार्कंडेय ऋषी नारदाने प्रतिष्ठापित केलेल्या परम तीर्थाचा निर्देश करतात; युधिष्ठिर त्याची उत्पत्ती विचारतो. पुढे कथा रेवा (नर्मदा) नदीच्या उत्तर तीरावर नारदाच्या कठोर तपश्चर्येकडे वळते; तेथे ईश्वर प्रकट होऊन वर देतो—योगसिद्धी, अचल भक्ती, लोकांमध्ये स्वेच्छेने संचार, त्रिकालज्ञान आणि स्वर-ग्राम-मूर्च्छना इत्यादी संगीतशास्त्रातील प्रावीण्य; तसेच नारदतीर्थ जगप्रसिद्ध व पापनाशक होईल अशी प्रतिज्ञा करतो. शिव अंतर्धान पावल्यानंतर नारद लोककल्याणासाठी शूलिन शिवाची स्थापना करून तीर्थ स्थापन करतो. यानंतर तीर्थयात्रेचे आचार-विधी सांगितले आहेत—इंद्रियनिग्रह, उपवास, भाद्रपद कृष्ण चतुर्दशीला रात्रजागरण, योग्य ब्राह्मणास छत्रदान इत्यादी दान, शस्त्राने मृत झालेल्यांचे श्राद्ध, पितरांसाठी कपिला गायीचे दान, दानधर्म व ब्राह्मणभोजन, दीपदान आणि मंदिरात भक्तिगीत-नृत्य. हव्यवाहन/अग्नीची पूजा व होम (चित्रभानु आदी देवांसह) दारिद्र्यनाशक व समृद्धिदायक म्हटले आहे. शेवटी रेवेच्या उत्तर तीरावरील हे तीर्थ महापापांचा नाश करणारे परम तीर्थ म्हणून पुनः प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
या अध्यायात श्री मार्कंडेय राजश्रोत्याला उपदेश करतात की दधिस्कंद व मधुस्कंद ही दोन तीर्थे अत्यंत प्रशंसनीय असून पापक्षय करणारी आहेत. साधकाने तेथे जाऊन स्नान करून श्रद्धेने दान-धर्म करावा, असा क्रम सांगितला आहे. दधिस्कंद तीर्थात स्नानानंतर द्विजाला दही (दधि) दान करण्याचे विधान आहे. यामुळे अनेक जन्मांपर्यंत रोग, जरा-जन्य पीडा, शोक व मत्सर यांपासून मुक्ती, तसेच दीर्घकाळ “शुद्ध” कुळात जन्म मिळतो असे फल सांगितले आहे. मधुस्कंद तीर्थात मधुमिश्रित तीळ दान करणे आणि वेगळे मधुमिश्रित पिंड अर्पण करणे—यामुळे अनेक जन्मांपर्यंत यमलोकदर्शन टळते आणि पौत्र-प्रपौत्रांसह वंशात समृद्धी टिकते असे वर्णन आहे. अखेरीस दहीमिश्रित पिंडाचेही विधान येते आणि स्नानानंतर दक्षिणाभिमुख होऊन विधी करावा असे सांगितले आहे. असे केल्याने पिता, पितामह व प्रपितामह बारा वर्षे तृप्त होतात—ही पितृकर्माची स्पष्ट फलश्रुती आहे।
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
मार्कंडेय ऋषी राजाला सांगतात की सिद्ध नंदीशी संबंधित नंदिकेश्वर तीर्थ अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ आहे. नंदी हा संयमित तीर्थयात्रेचा आदर्श—रेवा नदीला अग्रस्थानी ठेवून तो तीर्थोतीर्थ फिरत अखंड तप करीत राहतो. त्याच्या दीर्घ तपश्चर्येने प्रसन्न झालेला शिव वर देऊ करतो; पण नंदी धन, पुत्र किंवा विषयसुख न मागता जन्मोजन्मी—अगदी अन्य योनीत जन्म आला तरी—शिवचरणकमळांवरील अचल भक्तीचीच याचना करतो. शिव ‘तथास्तु’ म्हणत त्याला आपल्या धामात नेतो आणि या तीर्थाची महिमा प्रतिष्ठित करतो. फलश्रुतीनुसार येथे स्नान व त्रिनेत्र शिवाची पूजा केल्यास अग्निष्टोम यज्ञाइतके पुण्य मिळते. या तीर्थी देहत्याग केल्यास शिवसाहचर्य, अक्षय कल्पात दीर्घ भोग, आणि नंतर शुद्ध कुळात वेदज्ञान व दीर्घायुष्ययुक्त शुभ जन्म प्राप्त होतो. शेवटी तीर्थाची दुर्लभता व पापनाशक सामर्थ्य अधोरेखित केले आहे।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
मार्कंडेय ऋषी राजाला सांगतात की त्याने परम पवित्र वरुणेश्वर तीर्थास जावे. तेथे अशी महिमा सांगितली आहे की वरुणाने कृच्छ्र व चांद्रायण इत्यादी तपांनी गिरिजानाथ शंकराची आराधना करून सिद्धी प्राप्त केली. अध्यायात तीर्थविधी स्पष्ट केला आहे—जो तेथे स्नान करून पितर व देवांना तर्पण करतो आणि भक्तिभावाने शंकराची पूजा करतो, तो परम गतीला पोहोचतो. पुढे दानाचा विशेष उपदेश येतो: कुंडिका/वर्धनी किंवा मोठे जलपात्र अन्नासह दान करणे अत्यंत प्रशंसनीय; त्याचे फळ बारा वर्षांच्या सत्रयज्ञाइतके पुण्य देणारे म्हटले आहे. दानांमध्ये अन्नदान सर्वोच्च व तत्काळ प्रसन्नता देणारे आहे, असेही सांगितले आहे. जो सुसंस्कारित वृत्तीने या तीर्थात देहत्याग करतो, तो प्रलयापर्यंत वरुणपुरीत वास करतो; नंतर मनुष्यलोकी जन्म घेऊन नित्य अन्नदाता बनतो आणि शंभर वर्षे जगतो.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय राजाला तीर्थविधीचा उपदेश करतात. प्रथम वन्हीतीर्थाचे निर्देश देतात—नर्मदातटीचे ते विलक्षण स्थान, जिथे दंडकारण्यप्रसंगानंतर हुताशन (अग्नी) शुद्ध झाला असे मानले जाते. तेथे स्नान, महेश्वरपूजन, भक्तिकर्म, तसेच पितर व देवतांना तर्पण-आदी विधी सांगितले आहेत; प्रत्येक कर्माचे ठराविक फल आणि काही विधींचे फल महायज्ञसम असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे कौबेरतीर्थाचे माहात्म्य येते—जिथे कुबेराने यक्षाधिपतीपद प्राप्त केले. तेथे स्नान, उमा सहित जगद्गुरूचे पूजन आणि दानधर्म, विशेषतः ब्राह्मणाला सुवर्णदान, यांचे विधान असून पुण्यफळाचे परिमाणही सांगितले आहे. शेवटी “नर्मदा तीर्थपंचक”ची स्तुती करून उत्तम परलोकगती आणि प्रलयकाळी इतर जल क्षीण झाले तरी रेवाची पवित्रता टिकून राहते, असे अधोरेखित केले आहे.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
अध्याय ८४ मध्ये मार्कण्डेय ऋषी एक प्राचीन वृत्तान्त सांगतात; त्याची चौकट कैलासावर देवोपदेश मागितला व दिला जाण्याची आहे. रावण-वधानंतर राक्षसांचा नाश होऊन धर्मव्यवस्था पुनःस्थापित झाल्यावर हनुमान कैलासाकडे येतात; परंतु नंदी प्रथम त्यांना अडवतात. राक्षस-वधामुळे उरलेला दोष/तम आणि त्याचे प्रायश्चित्त काय, असा हनुमान प्रश्न करतात. शिव पवित्र नद्यांचे वर्णन करून सोमनाथाजवळ रेवा (नर्मदा) नदीच्या दक्षिण तीरावरील एक श्रेष्ठ तीर्थ दाखवतात; तेथे स्नान व कठोर तप केल्याने तो दोष नष्ट होतो. शिव हनुमानाला आलिंगन देऊन वरदान देतात आणि त्या स्थळाला ‘कपितीर्थ’ घोषित करून ‘हनूमन्तेश्वर’ नावाचे लिंग प्रतिष्ठित करतात; पापनाश, पितृकार्य, तसेच दानफळ वाढविण्याची त्याची महिमा सांगितली आहे. पुढे रामाचे रेवा-तीरी (विशेषतः २४ वर्षे) तप, राम-लक्ष्मणांनी केलेली लिंग-प्रतिष्ठा, आणि ऋषींनी विविध तीर्थांचे जल एकत्र करून कुम्भ-जलाच्या कथेतून ‘कुम्भेश्वर/कालाकुम्भ’ प्रकट झाल्याचे वर्णन येते. फलश्रुतीत रेवा-स्नान, लिंग-दर्शन (त्रि-लिंग-दर्शनाचा विशेष संकेत), श्राद्धाने दीर्घकाळ पितरांचा उद्धार, आणि दान—विशेषतः गोदान व मौल्यवान दान—यांचे अक्षय फल प्रतिपादिले आहे. शेवटी ज्योतिष्मतीपुरी व परिसरातील कुम्भेश्वरादी लिंगांचे नियमपूर्वक दर्शन करण्याची प्रेरणा देऊन हे तीर्थ रेवाखण्डातील प्रमुख यात्रास्थान म्हणून मांडले आहे.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
या अध्यायात युधिष्ठिर मार्कंडेयांना विचारतो—रेवासंगमाचे ते तीर्थ कोणते, जे काशीसम पुण्यदायक व ब्रह्महत्यादोष नाश करणारे मानले जाते. मार्कंडेय सृष्टिवंशपरंपरेतून दक्ष व चंद्रदेव सोम यांची कथा सांगतात—दक्षाच्या शापाने सोमाचा क्षय झाला; मग सोम ब्रह्मदेवांकडे शरण गेला, आणि ब्रह्मदेवांनी रेवाच्या दुर्मिळ पर्वस्थानी, विशेषतः संगमावर, तप व पूजन करण्यास सांगितले. सोमाने दीर्घकाळ शिवाची भक्तीने आराधना केली; शिव प्रसन्न होऊन प्रकटले व अत्यंत प्रभावी लिंगाची स्थापना केली, जे दुःख व महापाप नष्ट करते. उदाहरण म्हणून राजा कण्वाची कथा येते—हरिणरूप ब्राह्मणाचा वध झाल्याने तो ब्रह्महत्यादोषाने ग्रस्त झाला; रेवासंगमात स्नान करून सोमनाथाची पूजा केली. लाल वस्त्रधारी कन्येच्या रूपात ब्रह्महत्या त्याचा पाठलाग करते, पण तीर्थप्रभावाने तो दोषमुक्त होतो. यानंतर व्रतविधान—नियत तिथींना उपवास, रात्रजागरण, पंचामृत अभिषेक, नैवेद्य-दीप-धूप, संगीत-वाद्य, योग्य ब्राह्मणांचा सत्कार-दान आणि आचारनियम. फलश्रुतीत सांगितले आहे की सोमनाथतीर्थी प्रदक्षिणा, श्रवण व संयमित साधनेने महापाप क्षीण होतात, आरोग्य-समृद्धी मिळते व उत्तम लोक प्राप्त होतात; तसेच सोमाने विविध स्थळी अनेक लिंगप्रतिष्ठा केल्याचा उल्लेख आहे।
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
या अध्यायात युधिष्ठिर पिंगलावर्त येथे, रेवा नदीच्या उत्तर तीरावरील संगमाजवळ असलेल्या पिंगलेश्वराच्या उत्पत्तीविषयी मार्कंडेयांना विचारतो. मार्कंडेय सांगतात की हव्यवाहन (अग्नी) रुद्राच्या वीर्यदाहाने दग्ध होऊन रोगग्रस्त झाला. मग तो तीर्थयात्रा करीत रेवा तीरावर आला आणि दीर्घकाळ वायुभक्षण इत्यादी कठोर नियमांसह घोर तपश्चर्या केली. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात; अग्नी आपल्या व्याधीपासून मुक्ती मागतो. शिव त्या तीर्थात स्नान करण्यास सांगतात; स्नान करताच अग्नी त्वरित दिव्य रूपात निरोगी होतो. कृतज्ञतेने अग्नी तेथे पिंगलेश्वराची प्रतिष्ठा करतो आणि नामस्मरणासह पूजा व स्तुती करतो. अंतिम फलश्रुतीत सांगितले आहे—जो क्रोध जिंकून तेथे उपवास करतो, त्याला विलक्षण फल मिळते व शेवटी रुद्रतुल्य गती प्राप्त होते. तसेच अलंकारित कपिला गाय वासरासह योग्य ब्राह्मणाला दान करणे परम ध्येय साधणारे म्हणून प्रशंसिले आहे.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
मार्कंडेय राजाला रेवा (नर्मदा) तीरावरील अत्यंत पुण्य ‘ऋणमोचन’ तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. हे तीर्थ ब्रह्मवंशीय ऋषिसमूहांच्या सभांनी प्रतिष्ठित केलेले असल्याचे सांगून त्याची विधिसंमत पवित्रता अधोरेखित केली आहे. येथे ‘ऋण’ निवारणाचा मुख्य विधी वर्णिला आहे—जो साधक सहा महिने भक्तिभावाने पितृतर्पण करतो आणि नर्मदास्नान करतो, तो देवऋण, पितृऋण व मनुष्यऋण यांपासून विशेषतः मुक्त होतो. कर्मांचे फल, पापासह, तेथे फळासारखे प्रत्यक्ष दिसते असे सांगून नैतिक कारण-कार्यभाव दृढ केला आहे. एकाग्रता, इंद्रियनिग्रह, स्नान, दान आणि गिरिजापती (शिव) यांची पूजा हे आचरण सांगितले आहे. फलतः ऋणत्रयातून मुक्ती व स्वर्गात देवतुल्य तेजस्वी अवस्था प्राप्त होते.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
अध्याय ८८ मध्ये कापिलतीर्थातील पूजाविधी व फलश्रुती सांगितली आहे. हे तीर्थ कपिल मुनींनी प्रतिष्ठित केलेले व सर्वपातकनाशक मानले आहे. मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात—शुक्लपक्षातील विशेषतः अष्टमी व चतुर्दशीला स्नान करून देवसेवा करावी; कपिला गायीच्या दुधाने व तुपाने कपिलेश्वराचा अभिषेक करावा, श्रीखंड-चंदनाचा लेप लावावा आणि सुगंधी पांढऱ्या फुलांनी, क्रोध जिंकून, पूजा करावी। फलश्रुतीत म्हटले आहे की कपिलेश्वरभक्त यमाच्या दंडप्रदेशांपासून वाचतात; या उपासनेमुळे विद्वानांना यातनांचे भयावह दर्शन होत नाही. पुढे तीर्थधर्माला सामाजिक कर्तव्याशी जोडून सांगितले आहे—रेवेच्या पुण्य जलात स्नानानंतर शुभ ब्राह्मणांना भोजन द्यावे आणि गाय, वस्त्र, तीळ, छत्र व शय्या यांचे दान करावे; यामुळे राजा धार्मिक होतो. शेवटी तेज, बल, जीवंत पुत्र, मधुर वाणी आणि शत्रुपक्षाचा अभाव अशी फळे सांगितली आहेत।
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी राजाला उपदेश करतात की नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील पूतिकेश्वर हे श्रेष्ठ तीर्थ अवश्य दर्शनास जावे; तेथे स्नान केल्याने सर्व पापांचा क्षय होतो. या स्थळाचे माहात्म्य आधारकथेतून सांगितले आहे—जांबवानाने लोकांच्या हितासाठी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली. दुसऱ्या प्रसंगात राजा प्रसेनजित आणि त्याच्या वक्षस्थळाशी संबंधित मणीची कथा येते; तो रत्न बलपूर्वक काढून घेतल्याने किंवा टाकून दिल्याने जखम उत्पन्न झाली. याच तीर्थस्थानी तपश्चर्येमुळे आरोग्य लाभून तो ‘निर्व्रण’ (जखम-रहित) झाला—अशी या तीर्थाची उपचारशक्ती दर्शविली आहे. नंतर आचार सांगितला आहे—भक्तीने स्नान करून परमेश्वराची पूजा करणाऱ्यांना इच्छित फल मिळते. विशेषतः कृष्णाष्टमी व चतुर्दशीला नियमित उपासना करणारे यमलोकास जात नाहीत—अशी फलश्रुती पुराणोक्त नैतिक कारण-कार्यभावाने मांडली आहे।
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देताना चक्रतीर्थाची उत्पत्ती, भगवान विष्णूचे अनुपम सामर्थ्य आणि रेवा/नर्मदासंबंधी पुण्याचे फळ सांगतात. तालमेघ नावाचा दैत्य देवांना जिंकून त्रस्त करतो; देव प्रथम ब्रह्माकडे, नंतर क्षीरसागरात जलशायी विष्णूकडे शरण जातात व स्तुती करतात. विष्णू विश्वव्यवस्था पुनःस्थापित करण्याचे वचन देऊन गरुडावर आरूढ होतात; युद्धात अस्त्र-प्रतिअस्त्रांचा क्रम वाढत जातो आणि अखेरीस सुदर्शन चक्र सोडून दैत्याचा वध करतात. विजयानंतर ते चक्र रेवेच्या जलात जलशायी-तीर्थाजवळ पडून ‘शुद्ध’ होते—यामुळे चक्रतीर्थाचे नाव व प्रभाव प्रतिष्ठित होतो. पुढे मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशीसारख्या शुभकाळी संयम-भक्तीने स्नान, देवदर्शन, रात्रजागरण, प्रदक्षिणा, अर्पण आणि योग्य ब्राह्मणांसह श्राद्ध करण्याचे विधान दिले आहे. तिलधेनु-दानाची पद्धत, दात्याची नीती व दानशुद्धी, तसेच मृत्यूनंतर भयावह लोकांपलीकडे निर्भय गती मिळण्याचे फळ सांगून श्रवण-पाठाने पावित्र्य व पुण्यवृद्धी होते अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
मार्कंडेय ऋषी राजाला चण्डादित्य-तीर्थाचे परम पावन माहात्म्य सांगतात. नर्मदेच्या शुभ तीरावर उग्र दैत्य चण्ड व मुण्ड दीर्घ तप करून त्रैलोक्याचा अंधकार-नाशक सूर्य (भास्कर) याचे ध्यान करतात. सहस्रांशु प्रसन्न होऊन वर देतो; ते सर्व देवांवर अजेयत्व आणि सर्वकाळ रोगरहितता मागतात. सूर्य तो वर देऊन त्यांच्या भक्तिपूर्वक स्थापनेमुळे त्या स्थानीच चण्डादित्यरूपाने प्रतिष्ठित होतो आणि ते तीर्थ प्रसिद्ध होते. पुढे यात्राविधी व फलश्रुती येते—आत्मसिद्धीसाठी तेथे जावे, देव-मनुष्य-पितरांचे तर्पण करावे, आणि तुपाचा दीप अर्पावा, विशेषतः षष्ठी तिथीस. चण्डभानु/चण्डादित्याची उत्पत्तिकथा ऐकली असता पापक्षय होतो, सूर्यलोक प्राप्त होतो, तसेच दीर्घकाळ विजय व रोगमुक्ती लाभते.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
हा अध्याय संवादरूप आहे. युधिष्ठिर मार्कंडेयांना नर्मदा-तटावरील ‘यमहास्य’ तीर्थाची उत्पत्ती विचारतात. मार्कंडेय सांगतात की धर्मराज यम रेवा-नदीत स्नानासाठी आधीच येतात; एका डुबकीने होणारे महान शुद्धीकरण पाहून ते विचार करतात—पापभाराने ग्रस्त लोकही माझ्या लोकात येतात, पण रेवा-स्नान शुभ, अगदी वैष्णव-गती देणारे म्हणून स्तुत्य आहे. जे समर्थ असूनही पवित्र नदीचे दर्शन घेत नाहीत त्यांच्यावर यम हसतात आणि तेथे ‘यमहासेश्वर’ देवतेची स्थापना करून प्रस्थान करतात. पुढे व्रतविधान—आश्विन महिन्यात कृष्णपक्ष चतुर्दशीला भक्तीने उपवास, रात्रजागरण आणि तुपाच्या दिव्याने देवतेचे प्रबोधन; हे विविध दोष नष्ट करणारे म्हटले आहे. अमावास्येला जितक्रोध होऊन ब्राह्मणांचा सन्मान व दानधर्म—सुवर्ण/भूमी/तीळ, कृष्णाजिन, तिळधेनू आणि विशेषतः महिषीधेनू दानाचे सविस्तर विधान दिले आहे. यमलोकातील भयावह यातनांची सूचीही येते, परंतु तीर्थस्नान व दानाच्या प्रभावाने त्या निष्फळ ठरतात. फलश्रुतीनुसार हे माहात्म्य ऐकले तरी दोषक्षय होतो आणि यमधामाचे दर्शन होत नाही।
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला रेवा-तटावर (नर्मदा-किनारी) असलेल्या प्रसिद्ध कल्होडी-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ भारतात पापनाशक व गंगेसमान शुद्धिकारक म्हणून विख्यात आहे; सामान्य मनुष्यांसाठी ते दुर्गम असल्याने त्याची अपूर्व पवित्रता अधोरेखित होते. ‘हे पुण्य तीर्थ आहे’ असे शूलिन (शिव) यांनी म्हटले—या विधानाने तीर्थाची प्रतिष्ठा दृढ होते; तसेच जाह्नवी (गंगा) पशुरूपाने तेथे स्नानास आली, अशी आख्यायिका त्याच्या कीर्तीचे कारण म्हणून दिली आहे. पौर्णिमेला तीन रात्रींचे व्रत करावे आणि रज-तम, क्रोध, दंभ/दाखवापणा व मत्सर यांचा त्याग करावा, असा विधी आहे. तीन दिवस दररोज तीन वेळा, वासरासह गायीचे दूध मधात मिसळून तांब्याच्या पात्रातून देवाचा अभिषेक करीत ‘ॐ नमः शिवाय’ मंत्रजप करावा. फलश्रुतीत स्वर्गप्राप्ती व दिव्य स्त्रीसंग सांगितला आहे; तसेच योग्य स्नान करून मृतांच्या निमित्त दान दिल्यास पितर तृप्त होतात. विशेष दान म्हणून पांढरी वासरासह गाय वस्त्रालंकारांनी सजवून, सुवर्णासहित, शुद्ध व गृहधर्मनिष्ठ ब्राह्मणास दान केल्यास शांभव-लोक प्राप्त होतो असे म्हटले आहे.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय युधिष्ठिराला नर्मदा-तटी असलेल्या नंदितीर्थाची यात्रा-क्रमविधी सांगतात. हे तीर्थ अत्यंत मंगल व सर्वपाप-नाशक मानले आहे; पूर्वी शैव-परिचर नंदीने याचे निर्माण केल्यामुळे याची महिमा विशेषत्वाने वर्णिली आहे. नंदिनाथ येथे अहोरात्र-उषित (एक दिवस-रात्र निवास) करण्याचा नियम दिला आहे; कालमर्यादित निवासाने साधनेचा प्रभाव वाढतो असा भाव आहे. नंदिकेश्वरास पञ्चोपचार-पूजा करण्याचे निर्देश देऊन तीर्थसेवेला शास्त्रोक्त भक्तिविधानाशी जोडले आहे. दानाचेही विधान आहे—विशेषतः ब्राह्मणांना रत्नदान—यातून यात्रा धर्म व लोकहिताशी संयुक्त होते. फल म्हणून पिनाकी शिवाचे परम धाम प्राप्त होणे, सर्वकल्याण, आणि अप्सरांच्या संग दिव्य भोग यांचे वर्णन येते; मोक्षभाव व स्वर्गीय सुख यांचा पुराणोचित संगम येथे दिसतो।
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात की शंभूने पूर्वी गौरविलेल्या श्रेष्ठ बदरिकाश्रम तीर्थास जावे. हे स्थान नर-नारायणाशी संबंधित आहे; जो जनार्दनाचा भक्त असून सर्व प्राण्यांत—उच्च-नीच भेद न ठेवता—समता पाहतो, तो देवाला प्रिय ठरतो. नर-नारायणांनी तेथे आश्रम स्थापन केला आणि लोककल्याणासाठी शंकराची प्रतिष्ठापना झाली; त्रिमूर्ती-संबंधित शिवलिंग स्वर्गमार्ग व मोक्ष देणारे सांगितले आहे. व्रतविधीत शुचिर्भूतता, एकरात्र उपवास, रज-तमाचा त्याग करून सात्त्विक भाव धारण करणे आणि ठराविक तिथींना रात्र जागरण—मधुमासातील अष्टमी, दोन्ही पक्षांतील चतुर्दशी, विशेषतः आश्विनात—असे विधान आहे. शिवाचा अभिषेक पंचामृताने (दूध, मध, दही, साखर, तूप) करण्याचे वर्णन आहे. फलश्रुतीत शिवसन्निध्य व इंद्रलोकप्राप्ती; शूलपाणीला अपूर्ण नमस्कारही बंधन सैल करतो आणि “नमः शिवाय”चा नित्य जप पुण्य स्थिर करतो असे म्हटले आहे. नर्मदेच्या जलाने श्राद्धविधीही सांगितला आहे—पात्र ब्राह्मणांना दान, दुराचारी/अपात्र कर्मकांड्यांचा त्याग. सुवर्ण, अन्न, वस्त्र, गाय, वृषभ, भूमी, छत्र इत्यादी दान प्रशंसनीय असून स्वर्गप्राप्तीचे फळ सांगितले आहे. तीर्थात किंवा जवळ, पाण्यातही, मृत्यू आल्यास शिवधाम, दीर्घ दिव्यलोकवास आणि पुढे स्मरणयुक्त समर्थ राजा म्हणून जन्म घेऊन पुन्हा त्या तीर्थास येण्याचे वर्णन आहे.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात—परम तीर्थ कोटीश्वरास जा. येथे ‘ऋषींची कोटी’ एकत्र जमली होती, या आद्य ऋषिसभेच्या उल्लेखाने या तीर्थाचे माहात्म्य दृढ केले आहे. पुढे श्रेष्ठ ऋषींनी शुभ वैदिक मंत्रांचे पठण जाणणाऱ्या द्विजांशी विचारविनिमय करून लोककल्याण व संरक्षणासाठी तेथे शंकरलिंगाची स्थापना केली; हे क्षेत्र बंधनमोचक, संसारच्छेदक आणि प्राणिमात्रांचे दुःख हरिणारे सांगितले आहे. पूर्णिमेला, विशेषतः श्रावण पौर्णिमेला, भक्तिभावाने स्नान करण्याचे विशेष व्रत वर्णिले आहे. त्यानंतर पितृकार्य—तर्पण करून विधिपूर्वक पिंडदान केल्यास पितरांना प्रलयापर्यंत अक्षय तृप्ती मिळते असे म्हटले आहे. शेवटी रेवा-तटीचे हे तीर्थ ‘गुप्त’ व परम पितृस्थान म्हणून, ऋषींनी निर्मिलेले आणि सर्व जीवांना मोक्ष देणारे म्हणून गौरविले आहे.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला व्यासतೀर्थाचे दुर्मिळत्व व महान पुण्य-प्रभाव सांगतात. हे तीर्थ ‘अंतरिक्षात स्थित’ असे वर्णिले असून रेव/नर्मदेच्या अद्भुत सामर्थ्यामुळे तसे झाले, असे स्पष्ट केले आहे. पुढे कारणकथा येते—पराशरांचे तप, नौकावाली कन्या राजकुळात जन्मलेली सत्यवती/योजनगंधा म्हणून प्रकट होणे, पत्रवाहक पोपटाद्वारे बीजप्रेषण, पोपटाचा मृत्यू, माशात बीजप्रवेश व कन्येचा उद्भव—आणि त्यातून महर्षी व्यासांचा जन्म सिद्ध होतो. यानंतर व्यासांची तीर्थयात्रा व नर्मदातटी तपश्चर्या वर्णिली आहे. शिवपूजेमुळे शंकर प्रकट होतात आणि नर्मदाही व्यासांच्या स्तोत्राने प्रसन्न होते. एक धर्म-संकट उभे राहते—ऋषींना दक्षिण तीर ओलांडल्यास व्रतभंग होईल अशी भीती असल्याने ते आतिथ्य स्वीकारू शकत नाहीत; व्यास नर्मदेला विनवतात, प्रथम नकार मिळतो, व्यास मूर्च्छित होतात, देव चिंतित होतात, अखेरीस नर्मदा मान्य करते. मग स्नान, तर्पण, होम इत्यादी कर्मे व लिंगप्रादुर्भाव होऊन तीर्थाचे नाव प्रतिष्ठित होते. शेवटी कार्तिक शुक्ल चतुर्दशी व पौर्णिमेच्या महाफल व्रतविधी, लिंगाभिषेक द्रव्ये, पुष्पार्पण, मंत्रजप पर्याय, पात्र ब्राह्मणाची लक्षणे व दानवस्तू सांगितल्या आहेत. फलश्रुतीत यमलोकभय-निवारण, अर्पणानुसार फलवृद्धी आणि या तीर्थमहिम्याने शुभ परलोकप्राप्ती प्रतिपादिली आहे।
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला त्रिलोकी प्रसिद्ध ‘स्वर्ग-सोपान’ मानल्या जाणाऱ्या प्रभासेश्वर तीर्थाचे दर्शन घेण्यास सांगतात. युधिष्ठिर त्या तीर्थाची उत्पत्ती व फल संक्षेपाने विचारतो. कथेनुसार प्रभा—रवि (सूर्य)ची पत्नी—दुर्दैवामुळे व्याकुळ होऊन एक वर्ष वायुभक्षण करून कठोर तप व ध्यान करते; तेव्हा शिव प्रसन्न होऊन वर देतात. प्रभा सांगते की स्त्रीचा देव पतीच असतो, गुण-दोषांपलीकडे; आणि आपले दुःख निवेदन करते. शिव कृपेने पतीचा अनुग्रह परत मिळेल असे आश्वासन देतात; उमा त्याची व्यवहार्यता विचारते, तेव्हा नर्मदेच्या उत्तर तीरावर भानू येतो. शिव सूर्याला प्रभेचे रक्षण व समाधान करण्याची आज्ञा देतात; उमा प्रभेला पत्न्यांमध्ये श्रेष्ठ करण्याची विनंती करते आणि सूर्य मान्य करतो. प्रभा तीर्थ ‘उन्मीलन’ासाठी सूर्याचा अंश तेथे स्थिर राहावा असा वर मागते; सर्वदेवमय लिंग प्रतिष्ठित होऊन ‘प्रभासेश’ म्हणून प्रसिद्ध होते. पुढे तीर्थयात्रेचे नियम सांगितले आहेत—प्रभासेश्वरी स्नानादि केल्यास तत्काळ इच्छित फल मिळते, विशेषतः माघ शुक्ल सप्तमीला. ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली अश्व-संबंध, भक्तिभावाने स्नान व द्विजांना दान यांचे विधान आहे; गोदानाची विशिष्ट लक्षणे देऊन दान-नमुने दिले आहेत. फलश्रुतीत येथे स्नान व विशेषतः कन्यादानाने मोठी पापेही नष्ट होतात; सूर्यलोक व रुद्रलोक प्राप्त होतात आणि महायज्ञासमान फल मिळते. गोदानाची महिमा कालातीत सांगून विशेषतः चतुर्दशीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूपाने मांडलेला आहे. युधिष्ठिर विचारतो—रेवा (नर्मदा) नदीच्या दक्षिण तीरावर वासुकीची स्थापना का झाली? मार्कंडेय सांगतात—शंभूच्या नृत्यावेळी शिवमस्तकातून गंगाजल-मिश्रित घाम उत्पन्न झाला; एका सर्पाने तो प्राशन केला, त्यामुळे मांडाकिनी क्रुद्ध झाली आणि शापसदृश परिणामी तो अजगर-भावात (अधोगती/जड अवस्था) गेला. तेव्हा वासुकी दीन वाणीने नदीच्या पावन शक्तीचे स्तवन करून दया मागतो. गंगा त्याला विंध्यात शंकराची तपश्चर्या करण्यास सांगते. दीर्घ तपानंतर शिव प्रसन्न होऊन वर देतात व रेवाच्या दक्षिण तीरावर विधिपूर्वक स्नान करण्याची आज्ञा करतात. वासुकी नर्मदेत प्रवेश करून शुद्ध होतो आणि तेथे पापहर प्रसिद्ध नागेश्वर-लिंगाची स्थापना वर्णिली आहे. यानंतर तीर्थविधी व फलश्रुती—अष्टमी किंवा चतुर्दशीला मधाने शिवाभिषेक करावा; संगमात स्नान केल्याने अपुत्रांना सुयोग्य संतती मिळते; उपवासासह श्राद्ध केल्याने पितरांना शांती मिळते; तसेच नागप्रसादाने वंश सर्पभयापासून सुरक्षित राहतो.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
या अध्यायात मार्कण्डेय मुनी राजाला “महीपाल” व “पाण्डुनंदन” असे संबोधून नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील अत्यंत प्रशंसित मार्कण्डेश तीर्थाची यात्रा करण्याचा उपदेश करतात. हे स्थान देवतांनाही वंद्य असून शैव-उपासनेचे गुप्त केंद्र आहे असे ते सांगतात. पूर्वी आपण तेथे पवित्र प्रतिष्ठा केली आणि शंकराच्या कृपेने मुक्तिदायी ज्ञान प्रकट झाले—अशी स्वतःची साक्षही ते देतात. तीर्थात पाण्यात प्रवेश करताना जप केल्यास संचित पापांचा क्षय होतो; मन, वाणी व कर्माने झालेले दोषही शुद्ध होतात. दक्षिण दिशेकडे तोंड करून उभे राहून पिंडिका धारण करीत शूलधारी शिवाच्या विविध रूपांचे एकाग्र भक्तियोगाने पूजन केल्यास देहांती शिवलोकप्राप्ती होते असे फल सांगितले आहे. अष्टमीच्या रात्री तुपाचा दीप लावल्याने स्वर्गलोकसिद्धी, तसेच तेथे श्राद्ध केल्याने प्रलयापर्यंत पितर तृप्त होतात. इंगुद, बदर, बिल्व, अक्षत किंवा केवळ जलाने तर्पण केल्यास कुलाला ‘जन्मफळ’ प्राप्त होते—असा संक्षिप्त आचार-फलविधान या अध्यायात दिला आहे.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
अध्याय १०१ मध्ये मार्कण्डेय राजाला सांगतात—नर्मदेच्या उत्तर तीरावर, यज्ञवाटाच्या मध्यभागी ‘संकर्षण’ नावाचे अत्यंत पुण्य तीर्थ आहे; ते पापनाशक आहे. या तीर्थाची पवित्रता बलभद्राने पूर्वी तेथे केलेल्या तपश्चर्येमुळे आणि तेथे शंभू-उमा, केशव व देवगण यांचे नित्य सान्निध्य असल्यामुळे मानली जाते. प्राणिमात्रांच्या उपकारासाठी बलभद्राने परम भक्तीने तेथे शंकराची स्थापना केली व त्या स्थळाला विधिपूर्वक कर्मकांडाचे केंद्र केले. पुढे विधी सांगितला आहे—क्रोध व इंद्रिये जिंकून जो भक्त तेथे स्नान करील, त्याने शुक्ल पक्षातील एकादशीला मधाने शिवाचा अभिषेक करून पूजन करावे. तेथे पितरांसाठी श्राद्ध-दान करण्याचीही आज्ञा आहे; बलभद्राच्या वचनानुसार यामुळे परम स्थानाची प्राप्ती होते.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
या अध्यायात मुनी मार्कंडेय राजश्रोत्याला देवांनी पूजिलेल्या शैव तीर्थ ‘मन्मथेश्वर’ येथे दर्शन‑स्नानाची विधी व पुण्यफळांचा क्रम सांगतात. केवळ स्नानही रक्षण करणारे व पुण्यदायक मानले आहे; मनःशुद्धीसह स्नान आणि एक रात्र उपवास केल्यास मोठे फल मिळते; तीन रात्रींचे व्रत‑अनुष्ठान केल्यास क्रमशः अधिक पुण्य प्राप्त होते असे वर्णन आहे। रात्री देवासमोर जागरण, गीत‑वाद्य, नृत्य इत्यादी भक्तिकर्म परमेेश्वराला प्रसन्न करतात असे सांगितले आहे। मन्मथेश्वराला स्वर्गप्राप्तीचा ‘सोपान’ मानून, कामालाही येथे शुद्ध भक्तीच्या मार्गाने पवित्र रूप देण्याची भावना व्यक्त केली आहे। सायंकाळी श्राद्ध व दान, विशेषतः अन्नदानाची महती, तसेच चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला गोदान व रात्रीच्या जागरणात घृतदीप अर्पण करण्याची आज्ञा दिली आहे। शेवटी स्त्री‑पुरुष दोघांनाही समान पुण्यफळ मिळते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
अध्याय १०३ हा संवादांच्या थरांमध्ये गुंफलेला आहे. मार्कंडेय राजााला एरण्डी–रेवा संगमाकडे पाठवतात आणि सांगतात की हे रहस्य शिवाने पार्वतीला “गुह्याहूनही अधिक गुह्य” असे उघड केले होते. शिव अत्री व अनसूया यांच्या अपत्याभावाचे वर्णन करून संततीचे कुलधर्म-आधारत्व व परलोकहितकारक महत्त्व स्पष्ट करतो. अनसूया रेवेच्या उत्तरेकाठी संगमस्थळी दीर्घ तप करते—ग्रीष्मात पंचाग्नि, पावसाळ्यात चांद्रायण, हिवाळ्यात जलवास; तसेच नित्य स्नान, संध्या, देव-ऋषि तर्पण, होम व पूजा। त्यानंतर ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र हे गुप्त द्विजरूपाने प्रकट होऊन ऋतु-तत्त्व सांगतात—वर्षा/बीज, हेमंत/पालन, ग्रीष्म/शोषण—आणि वर देतात; त्यामुळे तीर्थाची नित्य पावनता व मनोकामना-पूर्तीची शक्ती स्थिर होते. पुढे विशेषतः चैत्र महिन्यात संगमस्नान, रात्रजागरण, द्विजभोजन, पिंडदान, प्रदक्षिणा व विविध दानांचे विधान असून त्यांचे पुण्य अनेकपटीने वाढते असे सांगितले आहे। दुसऱ्या कथेत गृहस्थ गोविंद लाकूड गोळा करताना अनवधानाने बालमृत्यू घडवतो; नंतर देहपीडा कर्मफल म्हणून प्रकट होते. संगमस्नान व पूजा-दानाद्वारे तो शांती पावतो—तीर्थयात्रा-आचरण हे प्रायश्चित्त कसे ठरते याचा हा धर्मोपदेश आहे. शेवटी श्रवण-पठण, तेथे वास/उपवास, तसेच जल-मृदा स्पर्शमात्रानेही पुण्यवृद्धीची फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात—रेवा नदीच्या उत्तर तीरावर संगमाजवळ असलेल्या प्रसिद्ध सौवर्णशिला तीर्थास जावे. हे स्थान सर्व पापांचा नाश करणारे, पूर्वी ऋषिगणांनी प्रतिष्ठित केलेले, दुर्लभ आणि मर्यादित परंतु अत्यंत प्रभावी पुण्यक्षेत्र म्हणून वर्णिले आहे. विधी क्रमाने सांगितला आहे—सौवर्णशिलेत स्नान करावे, महेश्वराची पूजा करावी, भास्कर (सूर्य) यास नमस्कार करावा, आणि नंतर तुपात मिसळलेले बिल्व किंवा बिल्वपत्रे पवित्र अग्नीत आहुती द्यावी. एक संक्षिप्त प्रार्थना दिली आहे—प्रभो, प्रसन्न व्हा आणि रोगांचा नाश करा. यानंतर दानमहिमा—योग्य ब्राह्मणास सुवर्णदान हे विपुल सुवर्णदान व महायज्ञाच्या श्रेष्ठ फळासमान मानले आहे. यामुळे मृत्यूनंतर स्वर्गप्राप्ती, रुद्रसन्निध्यात दीर्घ वास, आणि पुन्हा अवतरणानंतर शुद्ध व समृद्ध कुळात शुभ जन्म तसेच त्या तीर्थजलाचे स्मरण टिकून राहते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
या अध्यायात मुनी मार्कंडेय ‘राजेंद्र’ यांना करंजा तीर्थगमनाची विधी व फल संक्षेपाने सांगतात. उपवास करून, इंद्रियसंयम पाळून साधकाने करंजास जावे; तेथे स्नान केल्यामात्राने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते असे वर्णन आहे. यानंतर भक्तिभावाने महादेवाचे पूजन करावे आणि श्रद्धेने दान द्यावे असा क्रम सांगितला आहे. दानात सुवर्ण, रजत, मणी‑मोती‑प्रवाळ तसेच पादुका, छत्री, शय्या, आच्छादन इत्यादी उपयोगी वस्तूंचा उल्लेख आहे. या तीर्थसेवा‑शैवपूजा‑दानधर्माचे फल ‘कोटी‑कोटी गुण’ असे अत्यंत महान सांगितले आहे.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
या अध्यायात मार्कण्डेय ऋषी राजाला महीपाल-तीर्थाचे माहात्म्य व विधी सांगतात. नर्मदा-तटी असलेले हे तीर्थ अत्यंत रमणीय व सौभाग्यदायक मानले आहे; स्त्री-पुरुष दोघांसाठी, विशेषतः दुर्भाग्यग्रस्तांसाठी ते हितकारक आहे. येथे उमा–रुद्र यांची विशेष उपासना करावी—इंद्रियनिग्रहासह संयमित आचरण, तृतीया तिथीचा उपवास, आणि योग्य ब्राह्मण दांपत्याला भक्तीने आमंत्रण देणे। सत्कारविधीत सुगंध, हार, सुगंधित वस्त्रे, पायस व कृसरा (खिचडी) यांचे भोजन, नंतर प्रदक्षिणा आणि महादेव गौरीसह प्रसन्न होवोत व अवियोग (अविच्छेद) लाभो अशी भक्तिपूर्वक वाणी सांगितली आहे. विधीकडे दुर्लक्ष केल्यास दारिद्र्य, शोक व जन्मोजन्मी वंध्यत्व इत्यादी दीर्घ दुर्भाग्य वाढते; तर विशेषतः ज्येष्ठ शुक्ल पक्षातील तृतीयेला योग्य रीतीने केल्यास पापनाश होतो व दानामुळे पुण्य अनेकपटींनी वाढते। ब्राह्मणी व ब्राह्मण यांना गौरी–शिवस्वरूप मानून पूजन, सिंदूर-कुंकू इत्यादी मंगळद्रव्य अर्पण, दागिने, धान्य, अन्न व इतर दाने देण्याचेही विधान आहे. फलश्रुतीत वाढलेले पुण्य, शंकरानुकूल उत्तम भोग, विपुल सौभाग्य, अपुत्राला पुत्रलाभ, निर्धनाला धनलाभ, आणि नर्मदेवरील हे तीर्थ कामना पूर्ण करणारे असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय ऋषी रेवाखंडातील संक्षिप्त तीर्थोपदेश राजाला सांगतात। ते भंडारी-तीर्थास जाण्याची आज्ञा देऊन त्या स्थळाचे माहात्म्य वर्णितात—तेथे दर्शन/स्नान केल्याने उन्नीस युगांपर्यंत ‘दारिद्र्यच्छेद’ म्हणजे दारिद्र्याचा नाश होतो असे सांगितले आहे। कारणकथेत कुबेर (धनद) यांनी तेथे तप केले; पद्मसम्भव ब्रह्मा प्रसन्न होऊन त्याच स्थानी अल्प दानानेही धनरक्षणाचा वर दिला. म्हणून नियम मांडला आहे—जो भक्तिभावाने तेथे जाऊन स्नान करतो व दान देतो, त्याच्या धनास क्षय किंवा अडथळा (वित्त-परिच्छेद) येत नाही; संपत्तीचा स्थैर्य लोभाने नव्हे, तर तीर्थयात्रा, भक्ति आणि नियत दानाने होते।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात मार्कंडेय राजा-प्रति रोहिणी-तीर्थाचे उपदेश करतात—ते त्रैलोक्यात प्रसिद्ध व पाप-दोष शुद्ध करणारे मानले आहे. युधिष्ठिर तीर्थफळाचा नेमका वृत्तांत विचारतो; तेव्हा कथा प्रलयकाळापासून सुरू होते: जलावर शयन करणाऱ्या पद्मनाभ/चक्रधारी विष्णूच्या नाभीतून तेजस्वी कमळ प्रकट होते आणि त्यातून ब्रह्मदेव उत्पन्न होतात. ब्रह्मा मार्गदर्शन मागतात; विष्णू त्यांना सृष्टीकार्याची आज्ञा देतात, आणि पुढे ऋषी, दक्षवंश व दक्षकन्यांची उत्पत्ती वर्णिली जाते. चंद्राच्या पत्नींत रोहिणी अत्यंत प्रिय असली तरी संबंधातील ताणामुळे ती वैराग्य धारण करून नर्मदा-तटी तपश्चर्या करते. क्रमवार उपवास-व्रते, वारंवार स्नान आणि नारायणी/भवानी देवीची शरण-भक्ती—रक्षण करणारी व दुःखहरिणी—अशी तिची साधना सांगितली आहे. देवी व्रत-नियमांनी प्रसन्न होऊन रोहिणीची इच्छा पूर्ण करतात; त्या स्थळास रोहिणी-तीर्थ हे नाव मिळते. येथे स्नान करणारे आपल्या जोडीदारांना रोहिणीसारखे प्रिय होतात, आणि येथे देहत्याग केल्यास सात जन्मांपर्यंत दांपत्य-वियोग होत नाही, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
या अध्यायात मार्कंडेय सेनापूरातील चक्रतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ पाप-क्षालन करणारे, दोष-शुद्धी देणारे आणि अतिशय पवित्र मानले आहे. कथाप्रसंगात महासनाच्या सेनापत्याभिषेकाचा विधी येतो—इंद्रप्रमुख देव दानवांचा पराभव व देवसेनेचा विजय यासाठी उपस्थित असतात; तेव्हा रुरु नावाचा दानव विघ्न घालून भयंकर युद्ध सुरू करतो, ज्यात पुराणोक्त शस्त्रास्त्रे व व्यूहांचे वर्णन आहे। निर्णायक क्षणी विष्णूचे सुदर्शनचक्र प्रकट होऊन रुरूचे शिरच्छेदन करते आणि अभिषेकातील अडथळा नष्ट होतो. मुक्त झालेले चक्र दानवाला विदीर्ण करून निर्मळ जलात पडते; त्यामुळे त्या स्थळाला ‘चक्रतीर्थ’ हे नाव मिळते व त्याची पावन-शक्ती प्रतिष्ठित होते. पुढे फलश्रुतीत सांगितले आहे की येथे स्नान व अच्युतपूजा केल्यास पुण्डरीक-यज्ञाचे फळ मिळते; स्नान करून संयमी ब्राह्मणांचा सत्कार केल्यास कोटीगुण पुण्य होते; आणि भक्तिभावाने येथे देहत्याग केल्यास विष्णुलोकप्राप्ती, शुभ भोग व पुढे श्रेष्ठ कुलात जन्म होतो. शेवटी तीर्थ धन्य, दुःखनाशक व पापनाशक असल्याचे सांगून पुढील उपदेशाचा संकेत दिला आहे।
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
मार्कंडेय शुद्धी देणाऱ्या तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात; त्याचा शेवट चक्रतीर्थाजवळील वैष्णव तीर्थात होतो, जे प्राचीन काळी विष्णू (जनार्दन) यांनी प्रतिष्ठित केले असे मानले जाते. भयंकर दानव-वध झाल्यानंतर त्या संघर्षातून उरलेला दोष व पापपरिणाम शांत करण्यासाठी भगवंतांनी हे तीर्थ स्थापिले—हीच त्याच्या प्रभावाची कारणकथा आहे. येथे जितक्रोधता, कठोर तप आणि मौनव्रत यांचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे; अशी साधना देवांनाही व दानवांनाही सहज अनुकरणीय नाही. पुढे संक्षिप्त विधान—स्नान, योग्य द्विजातीस दान, आणि विधिपूर्वक जप—यांनी तत्क्षणी मोठ्या पापांतूनही मुक्ती मिळते व साधक वैष्णव पदाकडे जातो.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
या अध्यायात युधिष्ठिर स्कंदाच्या प्राकट्याचा प्रसंग तसेच नर्मदेच्या तीरावरील स्कंदतीर्थाची विधी व फल यांचे सविस्तर वर्णन विचारतो. मार्कंडेय सांगतात—सेनापती नसल्याने देवगण शिवाची प्रार्थना करतात. पुढे उमेविषयी शिवाचा संकल्प, देवांच्या विनंतीने अग्नीमार्फत दिव्य तेजाचे ग्रहण, उमेचा क्रोधजन्य शाप ज्यामुळे देवांची संतती बाधित होते, आणि त्या तेजाचे क्रमशः स्थानांतर वर्णिले आहे. अग्नी तेज धारण करू न शकल्याने ते गंगेत ठेवतो; गंगा ते शरस्तंबात (सरकंड्यांच्या दाटीत) निक्षेपित करते. कृतिका बालकाचे पालन करतात; तो षण्मुख रूपाने प्रकट होऊन कार्त्तिकेय, कुमार, गंगागर्भ, अग्निज इत्यादी नावांनी प्रसिद्ध होतो. दीर्घ तपश्चर्या व तीर्थपरिक्रमा करून स्कंद नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर घोर तप करतो. शिव-उमा प्रसन्न होऊन त्याला नित्य सेनापती पद देतात आणि मयूरवाहन प्रदान करतात. ते स्थान स्कंदतीर्थ म्हणून ख्यात—दुर्लभ व पापनाशक। येथे स्नान व शिवपूजा केल्यास यज्ञसम पुण्य मिळते; तिळमिश्रित जलाने पितृतर्पण व एक विधिवत् पिंडदान केल्यास पितर बारा वर्षे तृप्त राहतात. येथे केलेले कर्म अक्षय होते; शास्त्रोक्त विधीने देहत्याग केल्यास शिवलोकप्राप्ती व पुढे वेदविद्या, आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि कुलपरंपरा टिकविणारा शुभ जन्म प्राप्त होतो.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
मार्कंडेय राजसंवादीला नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या आंगिरसतीर्थाकडे जाण्यास सांगतात व ते सर्वपाप-विनाशक, सर्वांना पावन करणारे असे वर्णन करतात. पुढे या तीर्थाची उत्पत्तिकथा येते—वेदपारंगत ब्राह्मणऋषी अङ्गिरा यांनी युगाच्या आरंभी पुत्रप्राप्तीसाठी दीर्घ तप केले. त्रिषवण-स्नान, नित्य देवजप, महादेवपूजा आणि कृच्छ्र व चांद्रायण यांसारख्या व्रत-नियमांनी त्यांनी शिवाची आराधना केली। बारा वर्षांच्या तपानंतर शिव प्रसन्न झाले व वर मागण्यास सांगितले. अङ्गिरांनी वेदविद्यायुक्त, शिस्तबद्ध आचरणाचा, अनेक शास्त्रांत निपुण, देवांचा मंत्रीसमान व सर्वत्र मान्य असा आदर्श पुत्र मागितला. शिवाने वर दिला आणि बृहस्पतीचा जन्म झाला। कृतज्ञतेने अङ्गिरांनी त्या स्थानी शंकराची स्थापना केली. फलश्रुतीनुसार या तीर्थात स्नान व शिवपूजन केल्याने पाप नष्ट होते, गरिबांना धन व निःसंतानांना संतान मिळते, इच्छित कामना पूर्ण होतात आणि भक्त रुद्रलोकास प्राप्त होतो।
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
या अध्यायात मārkaṇḍेय राजाला प्रवासवर्णनासारख्या शैलीत मार्गदर्शन करून कोṭितीर्थाकडे नेतो आणि त्यास सर्वश्रेष्ठ पवित्र तीर्थ म्हणतो. कथेत येथे अनेक ऋषींनी परम सिद्धी प्राप्त केल्याचे स्मरण करून दिले आहे; म्हणूनच हे स्थान ‘ऋषिकोṭि’ म्हणूनही प्रसिद्ध झाले. पुढे या स्थळाशी निगडित तीन पुण्यप्रकार सांगितले आहेत—(१) तीर्थस्नान करून ब्राह्मणभोजन; एका ब्राह्मणाला तृप्त केल्याचे फळ ‘कोṭि’ ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे मानले आहे. (२) स्नानानंतर पितृदेवतांचा सन्मान/तर्पण-श्राद्ध करून तीर्थयात्रेत पितृधर्माचा समावेश केला आहे. (३) तेथे महादेवाची पूजा केल्यास वाजपेय यज्ञासमान फल मिळते असे प्रतिपादन आहे. अशा रीतीने हा अध्याय कोṭितीर्थासाठी स्थान–कर्म–फलश्रुतीचा संक्षिप्त धार्मिक अधिष्ठान देतो.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी राजाला अयोनिज नावाच्या अत्यंत पुण्यदायी तीर्थाचे संक्षिप्त मार्गदर्शन करतात. त्या स्थळाचे वैशिष्ट्य सांगितले आहे—अतिशय रमणीयता, महान पुण्य, आणि सर्व पापांचे समूळ उच्चाटन. तेथील किमान विधी असा: अयोनिजतीर्थात स्नान करून परमेश्वराचे पूजन करावे, आणि नंतर पितर व देव यांना श्रद्धेने तर्पण-आदि करावे. शेवटी ठाम फलश्रुती—जो विधिपूर्वक तेथे प्राणत्याग करतो, तो ‘योनि-द्वार’ म्हणजे पुनर्जन्माच्या दारातून जात नाही; म्हणून तीर्थाचरण हे नियमबद्ध साधना म्हणून कर्मबंधनातून मुक्तीचा मार्ग ठरतो।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
मार्कंडेय राजाला नर्मदेच्या तीरावरील परम अङ्गारकतीर्थ दाखवितात—जे रूप-सौंदर्य देणारे व लोकांत प्रसिद्ध आहे. तेथे भूमिज अङ्गारकाने असंख्य वर्षे दीर्घ तपश्चर्या केली. तपाने प्रसन्न होऊन महादेव साक्षात प्रकट झाले व देवांनाही दुर्लभ असा वर देण्याचे सांगितले. अङ्गारकाने अविनाशी, स्थिर पद मागितले—ग्रहांमध्ये नित्य विचरण करण्याचा अधिकार आणि पर्वत, सूर्य-चंद्र, नद्या व समुद्र ज्या काळापर्यंत टिकतील त्या काळापर्यंत वर टिकावा. शिवाने वर देऊन प्रस्थान केले; देव व असुरांनी त्यांची स्तुती केली. मग अङ्गारकाने त्या स्थानी शंकराची प्रतिष्ठापना केली आणि पुढे ग्रहक्रमात आपले स्थान प्राप्त केले. विधान असे की जो या तीर्थात स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो व क्रोध जिंकून होम-आहुती इत्यादी अर्पण करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. अङ्गारकचतुर्थीला विधिपूर्वक स्नान व ग्रहपूजन केल्यास शुभ फल, रूपलाभ व दीर्घ कल्याण मिळते; आणि तेथे मृत्यू—जाणूनबुजून वा अनायास—रुद्रसाहचर्य व त्यांच्या सान्निध्यात आनंद देणारा मानला आहे।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
या अध्यायात मार्कण्डेय ऋषी राजाला उद्देशून पांडु-तीर्थाचे संक्षिप्त तीर्थ-माहात्म्य सांगतात. पांडु-तीर्थ सर्वपावन मानले असून तेथे स्नान केल्याने ‘सर्व-किल्बिष’ म्हणजे सर्व अशुद्धी/अपराधांपासून मुक्ती मिळते—असा विधिनिर्देश आहे। स्नानानंतर शुद्ध होऊन कांचन-दान (सुवर्णदान) करावे, असा धर्मनियम दिला आहे; त्यामुळे भ्रूणहत्या इत्यादी घोर पापेही नष्ट होतात—अशी ठाम फलश्रुती सांगितली आहे। पुढे पिंड व जल अर्पण (पिंडोदक-प्रदान) केल्यास वाजपेय यज्ञासमान फल मिळते आणि पितर व पितामह आनंदित होतात। अशा रीतीने तीर्थयात्रा, दान आणि पितृतर्पण यांना एकाच पुण्यमार्गात पांडु-तीर्थाशी जोडले आहे।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय राजेंद्राला त्रिलोचन तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ परम पुण्यदायी असून सर्वलोकांनी वंदिलेल्या देवेश परमेश्वराच्या सान्निध्याचे स्थान आहे असे वर्णन येते. विधी अतिशय सोपा आहे—तीर्थात स्नान करून भक्तिभावाने शंकराची पूजा करावी. असे करून जो भक्त देहत्याग करतो, तो निःसंशय रुद्रलोकाला प्राप्त होतो, अशी फलश्रुती स्पष्टपणे सांगितली आहे. पुढे कल्पक्षयानंतर तो पुन्हा प्रकट होऊन अवियोगभावाने राहतो व शंभर वर्षे सन्मानित होतो असेही म्हटले आहे. अशा रीतीने तीर्थ, अल्पकर्म आणि मोक्षफल यांचा संक्षिप्त उपदेश येथे दिला आहे.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
या अध्यायात युधिष्ठिर नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील इन्द्रतीर्थाची उत्पत्ती विचारतो आणि मार्कण्डेय ऋषी प्रश्नोत्तररूपाने प्राचीन इतिहासनिवेदन करतात. वृत्रवधानंतर इन्द्रावर ब्रह्महत्येचा घोर दोष येतो; तो अनेक तीर्थे व पवित्र जलस्थाने फिरूनही सुटका मिळवत नाही—यातून गंभीर नैतिक अपराध केवळ साध्या तीर्थपरिक्रमेतून नष्ट होत नाही, हे सूचित होते. इन्द्र कठोर तप, उपवास व दीर्घ व्रते करतो; अखेरीस देवसभा भरते आणि ब्रह्मा पाप चार भागांत विभागून जल, पृथ्वी, स्त्रिया तसेच कर्म/व्यवसाय-क्षेत्रांमध्ये वाटतो—यामुळे काही सामाजिक-धार्मिक बंधनांची कारणकथाही सांगितली जाते. नर्मदातटी महादेवाची पूजा केल्यावर शिव प्रसन्न होऊन वर देतो; इन्द्र तेथे नित्य दिव्य सान्निध्य मागतो आणि इन्द्रतीर्थाची स्थापना होते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की इन्द्रतीर्थात स्नान, तर्पण व परमेश्वरपूजा केल्याने महापापही नष्ट होतात आणि महान यज्ञासारखे पुण्य मिळते; या माहात्म्याचे श्रवणही पावन करणारे मानले आहे.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
मार्कंडेय ऋषी राजाला उपदेश करतात की रेवाच्या (नर्मदेच्या) उत्तरेकाठी असलेल्या श्रेष्ठ कल्होडी-तीर्थास जावे; हे तीर्थ सर्वपापहर मानले जाते. प्राचीन मुनींनी सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी हे स्थान प्रतिष्ठित केले असून नर्मदेच्या महान जलाशी संबंध आणि तपोबलामुळे याची महिमा उन्नत झाली आहे—असे वर्णन येते. यानंतर कपिला-तीर्थाचे विशेष माहात्म्य सांगून कपिला-दानाचा विधी सांगितला आहे—विशेषतः नुकतीच वासरू दिलेली शुभलक्षणी कपिला गाय उपवासासह, संयमित वृत्तीने व क्रोधजयी होऊन दान करावी. भूमिदान, धन, धान्य, हत्ती, घोडे, सुवर्ण इत्यादी दानांच्या तुलनेत कपिला-दान सर्वश्रेष्ठ असल्याचे दानतारतम्याने प्रतिपादले आहे. फलश्रुतीनुसार या तीर्थात दान केल्याने सात जन्मांचे वाणी-मन-कायिक पाप नष्ट होते; दाता अप्सरांनी स्तुत केलेल्या विष्णुलोकास प्राप्त होतो; गायीच्या रोमसंख्येइतका दीर्घकाळ स्वर्गसुख भोगतो; आणि नंतर मनुष्यजन्मात समृद्ध कुलात जन्म घेऊन वेदविद्या, शास्त्रप्रावीण्य, आरोग्य व दीर्घायुष्य प्राप्त करतो. शेवटी कल्होडी-तीर्थाची पापमोचन-शक्ती अनुपम असल्याचे पुनः सांगितले आहे।
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
या अध्यायात ‘कम्बुकेश्वर/कम्बु’ यांच्याशी संबंधित तीर्थ-उत्पत्ती, कम्बुतीर्थाचे नामकरण आणि त्याची महिमा सांगितली आहे. श्री मार्कण्डेय हिरण्यकशिपूपासून प्रह्लाद, पुढे विरोचन, बळी, बाण, शम्बर आणि शेवटी कम्बु अशी वंशपरंपरा वर्णन करतात. कम्बु हा असुर विष्णूच्या विश्वव्यापी सामर्थ्यामुळे उत्पन्न होणारे भय ओळखून नर्मदेच्या जलात मौनव्रत, नियमस्नान, तपस्वी वेश-आहार आणि कठोर आचरण करून दीर्घकाळ महादेवाची उपासना करतो. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात; पण एक मर्यादा स्पष्ट करतात—जगातील संघर्षात विष्णूचे परमत्व कोणीही, शिवसुद्धा, नष्ट करू शकत नाही; हरिद्वेषातून टिकाऊ कल्याण मिळत नाही. शिव निघून गेल्यावर कम्बु त्या स्थानी शिवाचे शांत, रोगरहित रूप स्थापन करतो; तेच स्थान ‘कम्बुतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होऊन महादोषनाशक मानले जाते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की तेथे स्नान-पूजा, विशेषतः ऋग्/यजुः/साम स्तुतिसह सूर्यपूजन, वैदिक कर्मासारखे फल देते; पितृतर्पण व ईशानपूजनाने अग्निष्टोमसदृश फल; आणि तेथे देहत्याग केल्यास रुद्रलोकप्राप्ती होते।
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
या अध्यायात युधिष्ठिराच्या प्रश्नांना उत्तर देताना मार्कंडेय कंद्रहास हे पुढील पवित्र तीर्थ सांगतात आणि तेथेच सोमदेवाने ‘परा-सिद्धी’ प्राप्त केली असे स्मरण करून देतात. दक्षाच्या शापामुळे सोमाला क्लेश झाला—यासोबत गृहस्थधर्मात दाम्पत्यकर्तव्याची उपेक्षा केल्यास कर्मदोष उत्पन्न होतो, असा नैतिक उपदेशही येतो. उपाय म्हणून सोम अनेक तीर्थे फिरून पापनाशिनी नर्मदा/रेवा येथे येतो. तेथे बारा वर्षे उपवास, दान, व्रत व संयम यांचे आचरण करून तो मलिनतेतून मुक्त होतो. अखेरीस महादेवाचा अभिषेक करून शिवाची स्थापना व पूजा करतो; त्यामुळे अक्षय पुण्य व उत्तम गती प्राप्त होते. सोमतीर्थ व कंद्रहास येथे स्नान—विशेषतः चंद्र-सूर्यग्रहण, संक्रांती, व्यतीपात, अयन व विषुवकाळी—महाशुद्धी, टिकाऊ पुण्य आणि सोमासारखे तेज देणारे सांगितले आहे. रेवा तटी कंद्रहासाचे माहात्म्य जाणून येणारे यात्रेकरू फल पावतात; अज्ञानात राहणारे वंचित होतात. तेथे घेतलेला संन्यासही सोमलोकाशी निगडित अविचल शुभमार्ग देतो, असा उपसंहार आहे.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
अध्याय १२२ दोन परस्पर जोडलेल्या भागांत उलगडतो. प्रथम मार्कंडेय ‘कोहनस्व’ या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—ते पापहर व मृत्युनाशक, कल्याणदायी म्हणून वर्णिले आहे. पुढे युधिष्ठिराच्या प्रश्नावर चार वर्णांची उत्पत्ती व कर्मधर्म मांडले आहेत: ब्रह्मा आदिकारण मानून देह-रूपकानुसार ब्राह्मण मुखातून, क्षत्रिय बाहूंमधून, वैश्य उरूंमधून आणि शूद्र पायांतून उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे. ब्राह्मणासाठी स्वाध्याय-अध्यापन, यज्ञ, अग्निहोत्र, पञ्चयज्ञ, गृहस्थधर्म व पुढे वैराग्य/संन्यास; क्षत्रियासाठी शासन व प्रजारक्षण; वैश्यासाठी कृषी-गोरक्षण-वाणिज्य; आणि शूद्रासाठी सेवाधर्म अशी रूपरेषा येते, तसेच मंत्र-संस्काराधिकाराबाबत ग्रंथवाणीची मर्यादित भूमिका दिसते. दुसऱ्या भागात दृष्टांतकथा आहे: एक विद्वान ब्राह्मण ‘हनस्व’ असा अशुभ आदेश ऐकून यम व त्याचे दूत पाहतो आणि शतरुद्रीयासह रुद्रस्तुती जपत लिंगाच्या शरण जातो. तेथे तो कोसळताच शिव रक्षावचन उच्चारून यमसेना पळवून लावतात. त्यामुळे ते स्थान ‘को-हनस्व’ म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी फलश्रुती—येथे स्नान-पूजेमुळे अग्निष्टोमयज्ञासारखे पुण्य, येथे मृत्यू झाल्यास यमदर्शन होत नाही; अग्नी वा जलमरणाचे विशेष फल आणि नंतर समृद्धीसह पुनरागमन असे वर्णन केले आहे।
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
या अध्यायात मुनी मार्कंडेय राजाला कर्मदी-तीर्थाचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगतात. ते श्रोत्याला त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थानी जाण्याची आज्ञा देतात, जिथे महाबली गणनाथ विघ्नेशाचे सान्निध्य आहे असे मानले जाते. तेथे स्नान केल्याने, आणि विशेषतः चतुर्थीच्या दिवशी उपवासासह स्नान केल्याने, सात जन्मांतील विघ्ने शांत होतात असे प्रतिपादन आहे. त्याच स्थानी केलेले दान अक्षय फल देणारे आहे—हा धर्मनिश्चय निःसंशयपणे सांगितला आहे; अशा रीतीने तीर्थयात्रा, चतुर्थी-व्रत आणि दान यांना विघ्नेश-कृपेने विघ्ननाशाच्या तत्त्वाशी जोडले आहे।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
या अध्यायात संवादरूपाने संक्षिप्त तीर्थोपदेश दिला आहे. श्री मार्कंडेय महिपाल राजाला नर्मदेश्वर या परम पवित्र व श्रेष्ठ तीर्थस्थानी जाण्याची आज्ञा देतात आणि त्या स्थळाची महती सांगतात। मुख्य प्रतिपादन मोक्ष व प्रायश्चित्ताशी संबंधित आहे—जो कोणी त्या तीर्थात स्नान करतो तो सर्व किल्बिषांपासून (पाप/दोष) मुक्त होतो. पुढे फलनिर्णयाचा विशेष उल्लेख येतो: अग्निप्रवेशाने, जलाने, किंवा ‘अननाशक’ (अप्रभावी/अविनाशी) प्रकारच्या मृत्यूनेही त्याची ‘अनिवर्तिका गती’ (अपरिवर्तनीय मार्ग) ठरते; हे शंकरांचे पूर्वोपदेश म्हणून सांगितले आहे. शिव-परंपरेच्या अधिकाराने तीर्थाचे तारकत्व दृढ केले जाते।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
या अध्यायात युधिष्ठिर विचारतो—जगात प्रत्यक्ष दिसणारा व सर्व देवांनी पूज्य असा सूर्य तपस्वी कसा म्हणतात, आणि त्याला आदित्य/भास्कर ही पदवी व नावे कशी प्राप्त झाली. मार्कंडेय उत्तर देताना सृष्टीकथन करतात—प्रथम अंधकाराची अवस्था, नंतर दिव्य तेजस्वी तत्त्वाचा प्रादुर्भाव, त्यातून व्यक्त स्वरूपाची उत्पत्ती आणि पुढे विश्वकार्यांची रचना स्पष्ट करतात. यानंतर नर्मदा-तटीच्या रवीतीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे; तेथे स्नान, पूजा, मंत्रजप व प्रदक्षिणा यांद्वारे सूर्योपासना फलदायी होते. मंत्र हेच कर्मसिद्धीचे अनिवार कारण आहे, असे ठळकपणे सांगून मंत्राविना केलेले कर्म निष्फळ ठरते, हे उपमांनी दाखवले आहे. अखेरीस संक्रांती, व्यतीपात, अयन, विषुव, ग्रहण, माघ-सप्तमी इत्यादी काळांचे विधिनियम, सूर्याची द्वादश-नामावली, तसेच शुद्धी, आरोग्य, कल्याण व शुभ सामाजिक फल देणारी फलश्रुती वर्णिली आहे.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
या अध्यायात मार्कंडेय ‘अयोनिज’ नावाच्या परम तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ ‘योनि-संकट’—जन्मबंधन व देहधर्मजन्य क्लेश—यांनी पीडितांसाठी शमन व शुद्धीचे साधन मानले आहे. तेथे तीर्थस्नान केल्याने योनि-संबंधी दुःखाची भावना व तिचा भार दूर होतो. नंतर ईश्वर/महादेवाची पूजा करून “सम्भव (पुन्हा पुन्हा जन्म) व योनि-संकटापासून मला मुक्त करा” अशी विनवणी करावी; गंध, पुष्प, धूप इत्यादी अर्पणाने पापक्षय होतो. भक्तीने लिंग-पूजन/लिंग-पूरण केल्यास देवदेवाच्या सान्निध्यात दीर्घ निवासाचे फळ ‘सिक्थ-संख्या’ (मेण/थेंबांची संख्या) अशा अतिशयोक्तीने वर्णिले आहे. सुगंधित जल, मधु, दूध किंवा दही यांनी महादेवाचा अभिषेक केल्यास ‘विपुल श्री’—समृद्धी—प्राप्त होते. शुक्लपक्षात, विशेषतः चतुर्दशीला, गीत-वाद्यांसह पूजा आणि प्रदक्षिणेसोबत त्याच प्रार्थना-पंक्तीचा अखंड जप श्रेष्ठ मानला आहे. अखेरीस ‘नमः शिवाय’ या षडक्षराची महिमा सांगून ते अनेक मंत्रविस्तारांपेक्षा श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादन केले आहे; त्याचा जपच अध्ययन-श्रवण व कर्मसमाप्तीचा सार आहे. शिवयोगींची सेवा, दान्त-जितेंद्रिय तपस्वींना अन्नदान, दान व जलप्रदान हे स्नान-पूजेचे पूरक मानले असून त्याचे पुण्य मेरू व समुद्राएवढे महान उपमेने सांगितले आहे.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
या अध्यायात रेवाखंडातील यात्रानिर्देशाच्या रूपाने मार्कंडेय राजाला सांगतात—अग्नितीर्थास जा; ते अनुपम व परम पवित्र तीर्थ आहे. पक्षाच्या आरंभी तेथे तीर्थस्नान करण्याचा विधी सांगितला असून, त्या स्नानाने सर्व किल्बिष, पाप व अशुद्धी नष्ट होते असे प्रतिपादन आहे. यानंतर कन्यादान-धर्माचे महत्त्व वर्णिले आहे—यथाशक्ती अलंकृत कन्येचे दान केल्यास अतिशय महान फल मिळते. या फलाची तुलना अग्नीष्टोम व अतिरात्र अशा सोमयागांच्या फलाशी करून ते अनेकपटींनी अधिक असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी दात्याचे पुण्य वंशपरंपरेपर्यंत विस्तारते—संततीच्या अखंड संपर्क/परंपरेच्या प्रमाणात (केशसंख्येच्या उपमेने) दाता शिवलोकास प्राप्त होतो. अशा रीतीने सामाजिक सातत्य, दानकर्तव्य आणि शैव मोक्षप्रतिज्ञा एकत्र गुंफली आहे।
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी राजाला भृकुटेश्वराकडे जाण्याचा उपदेश करतात आणि या तीर्थस्थळाला ‘श्रेष्ठ’ पवित्र क्षेत्र म्हणून वर्णन करतात. या स्थळाची महत्ता महर्षी भृगूंच्या तपोचरित्रावर आधारलेली आहे—ते अत्यंत सामर्थ्यवान व कठोर स्वभावाचे होते आणि संततीप्राप्तीसाठी दीर्घकाळ घोर तप केले. तेव्हा ‘अंधकघातिन्’ (अंधकाचा संहार करणारे) परमेश्वर प्रसन्न होऊन वर देतात; त्यामुळे या तीर्थाचे शैव अधिष्ठान स्पष्ट होते. पुढे कर्म-फल सांगितले आहे—तीर्थात स्नान करून परमेश्वराची पूजा केल्यास अग्निष्टोम यज्ञफळाचे आठपट फळ मिळते. पुत्रार्थीने तूप व मधाने भृकुटेशाचा स्नापन-विधी केला तर इच्छित पुत्र प्राप्त होतो. दानाची महिमा अशी की ब्राह्मणाला सुवर्णदान, किंवा पर्यायाने गाई व भूमिदान, समुद्र-गुहा-पर्वत-वन-उपवनांसह संपूर्ण पृथ्वीदानाइतके पुण्य देते. शेवटी दाता स्वर्गात दिव्य भोग भोगून नंतर पृथ्वीवर राजा किंवा अत्यंत सन्मानित ब्राह्मण म्हणून उच्च पद प्राप्त करतो—स्थळाशी निगडित भक्ती व दानधर्माची पुण्य-व्यवस्था येथे प्रतिपादित आहे.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय ऋषी एका राजाला नर्मदा-तटी असलेल्या ब्रह्मतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ, अनुपम पावन क्षेत्र म्हणून वर्णिले आहे; येथे ब्रह्मा हा अधिष्ठाता देव मानला आहे. पापशुद्धी वाणीजन्य, मनोजन्म आणि कर्मजन्य अशा क्रमाने सांगून, केवळ दर्शन/भेटीनेही शुद्धी होते असे प्रतिपादन केले आहे. जे लोक स्नान करून श्रुति-स्मृतीनुसार आचरण करतात ते प्रायश्चित्त करून स्वर्गवास मिळवतात; परंतु काम-लोभाने शास्त्रमार्ग सोडणाऱ्यांची निंदा केली आहे, कारण ते योग्य प्रायश्चित्तापासून दूर जातात. स्नानानंतर पितृ व देवपूजा केल्यास अग्निष्टोम यज्ञासारखे पुण्य मिळते; ब्रह्मासाठी केलेले दान अक्षय मानले आहे. थोडक्यात केलेला गायत्रीजपही ऋग्-यजुः-साम या तिन्ही वेदांच्या फलासमान प्रभावी सांगितला आहे. फलश्रुतीत तीर्थस्थानी देहांत झाल्यास ब्रह्मलोकप्राप्ती व पुनरागमनाचा अभाव, तसेच तेथे देहावशेषाशी संबंधित पुण्य यांचा उल्लेख आहे. अशा पुण्याने मनुष्य ब्रह्मज्ञानयुक्त, विद्वान, मान्य, निरोग व दीर्घायुषी होतो; आणि महात्मे दर्शनार्थी आध्यात्मिक अर्थाने ‘अमृतत्व’ प्राप्त करतात, असा निष्कर्ष दिला आहे.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
या अध्यायात ऋषी मार्कंडेय नर्मदा (रेवा) नदीच्या दक्षिण तीरावरील ‘देवतीर्थ’ या अनुपम पुण्यतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. देवगण तेथे एकत्र येतात आणि परमेश्वर त्या स्थानी प्रसन्न होतो—या दैवी परंपरेने त्या तीर्थाची पवित्रता व श्रेष्ठता अधोरेखित केली आहे. यात्रेकरूची नैतिक पात्रता स्पष्ट केली आहे: तीर्थस्नान काम (वासना) व क्रोध यांपासून मुक्त, शुद्ध मनाने करावे. असे स्नान केल्यास सहस्र गोदानाच्या फळाइतके निश्चित पुण्य मिळते—फलश्रुतीतून बाह्य स्नानासोबत अंतःसंयम आवश्यक असल्याचा उपदेश दिला आहे.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
अध्याय १३१ हा ऋषी मार्कंडेय आणि राजा युधिष्ठिर यांचा संवाद आहे. प्रारंभी नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या ‘अनुत्तम’ नागतीर्थाचे वर्णन येते आणि असा प्रश्न उपस्थित होतो की तीव्र भयामुळे महान नागांनी तपश्चर्या का केली. तेव्हा मार्कंडेय एक प्राचीन इतिहासनिवेदन सांगतात—कश्यपाच्या दोन पत्नी विनता (गरुडाशी संबंधित) आणि कद्रू (नागांशी संबंधित) यांनी दिव्य घोडा उच्चैःश्रवस पाहून पैज लावली. कद्रू कपटाने आपल्या नागपुत्रांना फसवणुकीस प्रवृत्त करते; काही मातृशापाच्या भीतीने मान्य करतात, तर काही अन्य आश्रय शोधत दीर्घ तप करतात. तपाने प्रसन्न झालेला महादेव वर देतो—वासुकी शिवसन्निधीत नित्य रक्षक म्हणून प्रतिष्ठित होतो आणि नागांना अभय प्राप्त होते, विशेषतः नर्मदाजलात स्नान/अवगाहन केल्याने. शेवटी विधी व फलश्रुती: पंचमी तिथीला या तीर्थावर शिवपूजा केल्यास आठ नागकुल उपासकास बाधा करीत नाहीत, आणि मृत व्यक्ती इच्छित कालावधीपर्यंत शिवाचा गण/अनुचर पद प्राप्त करते.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात की नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या ‘वाराह’ नावाच्या तीर्थास जावे; ते सर्वपापहर म्हणून प्रसिद्ध आहे. तेथे लोकहितासाठी जगद्धाता सृष्टिकर्ता भगवान वाराह निवास करतात आणि संसारसागरातून तारून नेणारे उद्धारक मार्गदर्शक आहेत, असे प्रतिपादन केले आहे. विधीमध्ये तीर्थस्नान, धारणीधर/वाराहाची गंध-पुष्पमाळा इत्यादींनी पूजा, मंगलघोष, तसेच उपवास—विशेषतः द्वादशीला—यांचा समावेश आहे. त्यानंतर रात्रजागरण करून पवित्र कथा-श्रवण/कथन करावे असे सांगितले आहे. पापाचारात गुंतलेल्या लोकांशी स्पर्श, संगत व सहभोजन टाळावे; वाणी, स्पर्श, श्वास आणि एकत्र भोजनाने अशौच पसरते असे नियम दिले आहेत. यथाशक्ती व यथाविधी ब्राह्मणांचा सत्कार करणेही आवश्यक म्हटले आहे. फलश्रुतीत वाराहमुखदर्शनमात्रानेही कठीण पापांचा शीघ्र नाश होतो—गरुडाला पाहून सर्प पळतात तसे, सूर्याने अंधार नष्ट होतो तसे—अशी उपमा दिली आहे. मंत्रसुलभतेवर भर देऊन ‘नमो नारायणाय’ सर्वार्थसाधक म्हटले आहे; आणि श्रीकृष्णाला एकदा नमस्कार करणेही महायज्ञफलतुल्य असून पुनर्जन्मापलीकडे नेते. नियमपालक भक्तांनी तेथे देहत्याग केल्यास क्षर-अक्षरभेदापलीकडील विष्णूचे परम निर्मळ धाम प्राप्त होते, असा निष्कर्ष आहे.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
मार्कंडेय ऋषी चार परम तीर्थांचे माहात्म्य सांगतात—कुबेर, वरुण, यम आणि वायू यांच्याशी संबंधित स्थाने; ज्यांचे केवळ दर्शनही पापहर मानले जाते. युधिष्ठिर विचारतो की लोकपालांनी नर्मदा-तीरी तप का केले. ऋषी स्पष्ट करतात की अस्थिर जगात स्थिर आधार शोधण्यासाठी त्यांनी तप केले आणि सर्व प्राण्यांचा धारणाधार धर्मच आहे असे प्रतिपादन करतात। घोर तपश्चर्येनंतर शिवाकडून वर मिळतात—कुबेर यक्षांचा व धनाचा अधिपती होतो, यम संयम व न्यायनिर्णयाचा अधिकार प्राप्त करतो, वरुण जलराज्यात सार्वभौमत्व भोगतो, आणि वायू सर्वव्यापी स्वरूप प्राप्त करतो. ते आपापल्या नावाने स्वतंत्र देवालये स्थापून पूजा व अर्पणे करतात। यानंतर सामाजिक-धार्मिक उपदेश येतो—विद्वान ब्राह्मणांना बोलावून दान देणे, विशेषतः भूमिदान, आणि त्या दानाचे संरक्षण करणे. भूमिदान काढून घेणे/रद्द करणे महापाप सांगितले असून त्यासाठी दंडविधान दिले आहे; दानाचे रक्षण हे दान देण्यापेक्षाही श्रेष्ठ मानले आहे। तीर्थफळे सांगितली आहेत—कुबेरश येथे पूजेमुळे अश्वमेधसदृश पुण्य, यमेश्वर येथे जन्मोजन्मीच्या पापांपासून मुक्ती, वरुणेश येथे वाजपेयसदृश फल, आणि वातेश्वर येथे पुरुषार्थसिद्धी व जीवनपरिपूर्ती. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणे/पठण करणे पाप नष्ट करून मंगल वाढवते।
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
या अध्यायात श्री मार्कंडेयांनी संक्षेपाने तीर्थ-माहात्म्य सांगितले आहे. रेवा-नर्मदा नदीच्या दक्षिण तीरावर असलेले ‘रामेश्वर’ हे अनुपम तीर्थ पापहर, पुण्यदायक आणि सर्वदुःखनाशक असे वर्णिले आहे। विधी असा की या तीर्थात स्नान करून महेश्वर—महादेव, महात्मा—यांची पूजा करणारा भक्त सर्व किल्बिष (दोष/अशुद्धी) यांपासून मुक्त होतो। अशा रीतीने स्थान, क्रम (स्नानानंतर पूजा) आणि फल (अशुद्धीक्षय) यांचा संगम करून यात्राधर्माचा संक्षिप्त मार्ग दाखविला आहे।
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कंडेय सिद्धेश्वर नावाच्या अत्यंत श्रेष्ठ तीर्थाचे वर्णन करतात—जे सर्व लोकांत पूज्य व परमसिद्धिदायक आहे. या अध्यायाचा मुख्य उपदेश संक्षेपाने असा: तीर्थात स्नान करून उमा‑रुद्र (उमा‑महेश्वर) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी. असे केल्यास वाजपेय यज्ञासमान फल मिळते—तीर्थभक्तीला वैदिक प्रतिष्ठेची समता दिली आहे. फलश्रुतीत सांगितले आहे की संचित पुण्यामुळे मृत्यूनंतर साधक स्वर्गारोहण करतो, अप्सरांच्या संगतीत मंगलघोषांनी त्याचा सत्कार होतो; दीर्घकाळ स्वर्गसुख भोगून तो पुन्हा धन‑धान्यसमृद्ध, प्रतिष्ठित कुळात जन्म घेतो, वेद‑वेदांगात निपुण, समाजमान्य, रोग‑शोकविरहित आणि शतवर्षायुषी होतो।
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कण्डेय अहल्येश्वर तीर्थाचे माहात्म्य सांगताना अहल्या–गौतम–इंद्र प्रसंगाचा तीर्थकेंद्रित वृत्तान्त मांडतात. गौतम हे आदर्श ब्राह्मण-तपस्वी, तर अहल्या अनुपम सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध. कामवश इंद्र (शक्र) गौतमाचा वेष घेऊन आश्रमाजवळ अहल्येकडे जातो. गौतम परत आल्यावर अपराध उघड होतो; ते इंद्राला शाप देतात, ज्यामुळे त्याच्या देहावर अनेक ‘भग’ प्रकट झाल्याचे चिन्ह येते, आणि इंद्र राज्य सोडून तपश्चर्येला लागतो। अहल्येलाही शापाने शिळा व्हावे लागते; परंतु मुक्तीची अट ठरलेली—हजार वर्षांनंतर विश्वामित्रासह तीर्थयात्रेत आलेल्या श्रीरामांच्या दर्शनाने ती शुद्ध होऊन मुक्त होते. नंतर ती नर्मदा-तीर्थाच्या तटी स्नान करून चांद्रायण व इतर कृच्छ्र-व्रतांसह तप करते. महादेव प्रसन्न होऊन वर देतात; अहल्या शिवाची ‘अहल्येश्वर’ नावाने स्थापना करते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की जो येथे स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो, तो स्वर्ग प्राप्त करतो आणि पुढील मानवजन्मात संपत्ती, विद्या, आरोग्य, दीर्घायुष्य व कुलपरंपरा लाभते।
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
या अध्यायात मार्कंडेय मुनी राजाला तीर्थोपदेश देतात आणि नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या परम शैव ‘कर्कटेश्वर’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे स्थान पापहर मानले आहे. विधिपूर्वक स्नान करून जो शिवपूजन करतो, त्याला मृत्यूनंतर रुद्रलोकाकडे अविचल, परत न फिरणारी गती प्राप्त होते. मुनी म्हणतात की या तीर्थाची महिमा पूर्णपणे संक्षेपात सांगता येत नाही; तरी मुख्य तत्त्व स्पष्ट करतात—येथे केलेले शुभ वा अशुभ कर्म ‘अक्षय’ होते, म्हणजे पवित्र क्षेत्रात कर्मफलाची टिकाऊपणा अधिक वाढतो. वलखिल्य ऋषी आणि मरीचिसंबंधी तपस्वी स्वेच्छेने येथे रमतात; तसेच देवी नारायणी येथे कठोर तपश्चर्या अखंड करीत असते. शेवटी पितृतर्पणाचे विधान येते—जो येथे स्नान करून तर्पण करतो, तो बारा वर्षे पितरांना तृप्त करतो. अशा रीतीने आत्मकल्याण, सदाचार आणि कुलकर्तव्य हे एकाच तीर्थकर्मात एकत्र गुंफले जाते.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
मार्कंडेय सांगतात की यात्रेकरूने अनुपम शक्रतीर्थास जावे. या तीर्थाचे माहात्म्य एका पुराकथेतून स्पष्ट होते: गौतम ऋषींच्या शापामुळे शक्र (इंद्र) याची राजश्री नष्ट होते. तेव्हा देव आणि तपस्वी ऋषी व्याकुळ होऊन गौतमांना विनयाने विनंती करतात—इंद्राविना लोकव्यवस्था व देव-मानव धर्माचा समतोल बिघडतो; स्वतःच्या दोषामुळे लज्जित होऊन दूर गेलेल्या देवावर करुणा करा. वेदज्ञ श्रेष्ठ गौतम प्रसन्न होऊन वर देतात—जे ‘सहस्रचिन्ह’ असे कलंक होते ते त्यांच्या कृपेने ‘सहस्रनेत्र’ होते आणि इंद्राचा मान पुनःस्थापित होतो. मग इंद्र नर्मदेकाठी जाऊन निर्मळ जलात स्नान करतो, त्रिपुरांतक शिवाची स्थापना करून पूजा करतो आणि अप्सरांच्या सन्मानासह स्वर्गधामात परततो. फलश्रुती अशी की जो या तीर्थात स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो तो परस्त्रीगमनाच्या पापातून मुक्त होतो; शैव परंपरेत हे तीर्थ नैतिक-आध्यात्मिक शुद्धीचे साधन मानले आहे.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
अध्याय १३९ मध्ये मार्कंडेय सोमतीर्थाचे माहात्म्य यात्रावर्णनाच्या शैलीत सांगतात. हे अनुपम पुण्यस्थान आहे; येथे सोमाने तप करून दिव्य नक्षत्रमार्ग प्राप्त केला. येथे प्रथम तीर्थस्नान, नंतर विधिपूर्वक आचमन व जप, आणि शेवटी रवि (सूर्य) याचे ध्यान असा क्रम सांगितला आहे. या स्थानी केलेल्या साधनेचे फळ ऋग्-यजुः-साम वेदपाठ व गायत्रीजप यांच्या फळास तुल्य मानले आहे. बह्वृच, अध्वर्यु, छांदोग इत्यादी वेदज्ञ व अध्ययनसमाप्त ब्राह्मणांना भोजन घालणे, तसेच श्रेष्ठ ब्राह्मणांना पादुका/चप्पल, छत्री, वस्त्रे, कंबळे, घोडे इत्यादी दान देणे ‘कोटी’ पुण्य म्हणून गौरविले आहे. शेवटी वैराग्य-नीती—जिथे मुनी इंद्रियसंयम करतो ते स्थान कुरुक्षेत्र, नैमिष व पुष्कर यांसमान; म्हणून ग्रहण, संक्रांती व व्यतीपातकाळी योगीजनांचा विशेष सन्मान करावा. जो या तीर्थी संन्यास घेतो तो विमानाने स्वर्गास जाऊन सोमाचा पार्षद होतो व सोमासारखे दिव्य सुख भोगतो.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
या अध्यायात रेवाखण्डातील तीर्थयात्रेचा उपदेशात्मक मार्ग सांगितला आहे. मार्कण्डेय राजश्रोत्याला नन्दाह्रदास जाण्याची आज्ञा देतात—हे अनुपम पवित्र सरोवर असून तेथे सिद्धगणांचा वास आहे आणि देवी नन्दा वरदायिनी म्हणून प्रसिद्ध आहे. या तीर्थाची पवित्रता एका पुराकथेतून दृढ केली आहे: देवांना भयभीत करणारा महिषासुर देवीच्या शूलिनी-स्वरूपाने त्रिशूळाने भेदून निहत केला. नंतर विशालनेत्रा देवीने तेथे स्नान केले म्हणून त्या सरोवरास “नन्दाह्रद” हे नाव प्राप्त झाले. विधी असा की नन्देचे स्मरण करून तेथे स्नान करावे व ब्राह्मणांना दान द्यावे; याने अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळते. भैरव, केदार आणि रुद्रमहालय यांसारख्या दुर्मिळ महातीर्थांमध्ये याची गणना केली आहे; परंतु कामासक्ती व मोहामुळे अनेकांना याची महिमा कळत नाही. फलश्रुतीत असेही सांगितले आहे की समुद्रपर्यंतच्या पृथ्वीवर सर्वत्र स्नान-दानाचे जे फल, ते नन्दाह्रद-स्नानाने एकवटून प्राप्त होते।
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
मार्कंडेय तापेश्वर तीर्थाची उत्पत्ती सांगतात। एका व्याधाने पाहिले की भयभीत हरिणी पाण्यात उडी मारून निर्भय झाली आणि आकाशाकडे उर्ध्वगामी झाली. हे अद्भुत दृश्य पाहून त्याला वैराग्य आले; त्याने धनुष्य टाकले आणि सहस्र दिव्यवर्षे कठोर तप केले. तपाने प्रसन्न होऊन महेश्वर प्रकट झाले व वर मागण्यास सांगितले; व्याधाने शिवसन्निधीतील निवास मागितला, तो वर देऊन भगवान अंतर्धान पावले. नंतर व्याधाने महेश्वराची स्थापना करून विधिपूर्वक पूजा केली आणि स्वर्ग प्राप्त केला. तेव्हापासून हे तीर्थ त्रिलोकी “तापेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध झाले—व्याधाच्या अनुताप व तपाच्या उष्णतेशी संबंधित. येथे स्नान करून शंकराची पूजा करणारा शिवलोकाला जातो; नर्मदेच्या जलात तापेश्वरी स्नान केल्याने तापत्रयाचा नाश होतो. अष्टमी, चतुर्दशी व तृतीया या तिथींना विशेष स्नानविधी सर्व पापशमनासाठी सांगितला आहे।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला रुक्मिणी-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. येथे स्नानमात्राने सौंदर्य व सौभाग्य प्राप्त होते; विशेषतः अष्टमी, चतुर्दशी आणि तृतीया या तिथींना स्नान-पूजेचे फळ अत्यंत श्रेष्ठ मानले आहे. पुढे तीर्थाच्या अधिकारासाठी इतिहासनिवेदन येते—कुंडिनचा राजा भीष्मक याची कन्या रुक्मिणी; आकाशवाणीने ‘चतुर्भुज देवास अर्पण कर’ असे सांगितलेले असते. राजकीय कारणांनी तिचा शब्द शिशुपालाला दिला जातो; तेव्हा कृष्ण व संकर्षण येतात, हरि छद्मरूपाने रुक्मिणीस भेटतो आणि कृष्ण तिचे हरण करतो. पाठलागात युद्ध होते, बलदेवाच्या पराक्रमाचे वर्णन व रुक्मीशी सामना; रुक्मिणीच्या विनंतीने सुदर्शनाचा प्रहार थांबतो, नंतर भगवान दिव्यरूप प्रकट करून संधि घडवतात. अखेरीस कृष्ण सात ऋषिसदृश मानसपुत्रांचा सन्मान करून ग्रामदान करतो आणि दानभूमी कधीही हिरावू नये अशी कठोर चेतावणी देतो, त्याचे पापफलही सांगतो. तीर्थ-माहात्म्यात स्नान, बलदेव-केशवपूजा, प्रदक्षिणा, कपिला-दान, सुवर्ण-रौप्य, पादत्राणे, वस्त्र इत्यादी दान, अन्य प्रसिद्ध तीर्थांशी पुण्यतुलना आणि या क्षेत्रात अग्नी/जल/उपवासाने देहत्याग करणाऱ्यांच्या परलोकगतीची फलश्रुती वर्णिली आहे.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
या अध्यायात श्री मार्कंडेय ऋषी एका राजाला योजनेश्वर नावाच्या परम पुण्य तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. येथे नर–नारायण ऋषींनी तप करून देव–दानवांच्या आद्य संघर्षात देवांना विजय मिळवून दिला, असे वर्णन आहे. युगानुक्रमे त्याच दिव्य तत्त्वाची महिमा संक्षेपाने मांडली आहे—त्रेतायुगात राम–लक्ष्मण रूपाने, जिथे तीर्थस्नानानंतर रावणवध होऊन धर्माची स्थापना होते. कलियुगात तेच तत्त्व वासुदेव वंशात बल–केशव (बलराम–कृष्ण) म्हणून प्रकट होऊन कंस, चाणूर, मुष्टिक, शिशुपाल, जरासंध इत्यादींचा संहार करते; तसेच धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्र युद्धातही प्रमुख योद्ध्यांच्या पतनात दैवी निर्णायक भूमिका सूचित केली आहे. पुढे आचारविधी सांगितले आहेत—तीर्थस्नान, बल–केशव पूजन, उपवास, रात्रजागरण (प्रजागर), भक्तिगीत/कीर्तन आणि ब्राह्मणांचा सन्मान. फलश्रुतीत येथे केलेल्या दान–पूजेचे फल अक्षय होते, महापातकांसह पापांचा नाश होतो, आणि धर्मनिष्ठांनी हा अध्याय ऐकला, वाचला किंवा पारायण केला तर पापमुक्ती व कल्याण/मोक्ष प्राप्त होतो, असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय राजश्रोत्याला संक्षिप्त, प्रवास-मार्गदर्शनाच्या शैलीत उपदेश करतात. ते श्रोत्याला “उत्तम” द्वादशी-तीर्थाकडे जाण्यास सांगतात आणि सामान्य कर्मफलांची मर्यादा चक्रतीर्थाच्या अपूर्व महिमेशी तुलना करून दाखवतात। सामान्यतः दान, जप, होम व बळी/अर्पण यांची फळे काळानुसार क्षीण किंवा संपुष्टात येऊ शकतात; परंतु चक्रतीर्थात केलेली कृत्ये अक्षय मानली जातात—त्यांचे पुण्य कधीही कमी होत नाही। शेवटी भूत-भविष्यपर्यंत व्यापणारे या तीर्थाचे परम माहात्म्य विशेष रीतीने स्पष्ट व पूर्ण सांगितले आहे, असे निष्कर्ष-वचन देऊन या स्तुती-भागाची समाप्ती केली जाते।
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
या अध्यायात मार्कंडेय ‘देशरक्षक/नेता’ याला संक्षिप्त तत्त्वोपदेश देऊन अनुपम शिवतीर्थाकडे मार्गदर्शन करतात. शिवतीर्थी केवळ देवदर्शनानेच सर्व पाप-कलुष (सर्व-किल्बिष) नष्ट होतात, असे सांगितले आहे. पुढे क्रोधजयंती व इंद्रियनिग्रह राखून तीर्थस्नान करून महादेवाची पूजा करावी; याचे पुण्य अग्निष्टोम यज्ञासमान मानले आहे. नंतर भक्तीने सोपवास शिवपूजा केल्यास साधकाची आध्यात्मिक गती अचल होते आणि अखेरीस रुद्रलोकप्राप्ती हे निश्चित फल म्हणून वर्णिले आहे.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
या अध्यायात युधिष्ठिर ‘अस्माहक’ या श्रेष्ठ पितृतीर्थाचे माहात्म्य विचारतो. मार्कण्डेय मुनी ऋषि–देवसभेत पूर्वी झालेल्या प्रमाण प्रश्नोत्तराचा आधार देऊन सांगतात की हे तीर्थ इतर तीर्थसमूहांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे. येथे एकच पिंड व जलतर्पण केल्याने पितर प्रेतदुःखातून मुक्त होतात, दीर्घकाळ तृप्त राहतात आणि साधकाला स्थिर पुण्य प्राप्त होते. श्रुति–स्मृतीनुसार मर्यादा राखणे, कर्मफलाचा नियम व देहीचा ‘वाऱ्यासारखा’ प्रस्थान यांचा उल्लेख करून स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय, देवपूजा, अतिथिपूजन आणि विशेषतः पिंडोदक-प्रदान ही कर्तव्ये अधोरेखित केली आहेत. अमावस्या, व्यतीपात, मन्वादी–युगादी, अयन–विषुव व सूर्यसंक्रमण अशा काळांत येथे श्राद्धादि केल्यास विशेष फल मिळते असे सांगितले आहे. देवकृत ब्रह्मशिला गजकुंभासारखी वर्णिली असून कलियुगात वैशाख-अमावस्येच्या सुमारास तिचे विशेष प्राकट्य होते असे म्हटले आहे. स्नानानंतर नारायण/केशवाची मंत्रस्तुती, ब्राह्मणभोजन, दर्भ व दक्षिणेसह श्राद्ध, तसेच दूध, मधु, दही, थंड पाणी इत्यादी वैकल्पिक अर्पणे पितरांच्या प्रत्यक्ष पोषणरूपाने समजावली आहेत. देव, पितर, नद्या, समुद्र आणि अनेक ऋषी हे या तीर्थाचे साक्षी म्हणून वर्णिले आहेत. फलश्रुतीत महापातकांची शुद्धी, महान वैदिक यज्ञांइतके फल, नरकस्थित पितरांचा उद्धार व लौकिक समृद्धी यांचे वर्णन असून ब्रह्मा–विष्णु–महेश यांचे कार्यात्मक ऐक्यही सूचित केले आहे.
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
या अध्यायात मार्कंडेय मुनी राजा (महीपाल/नृपसत्तम) याला रेवाअर्थात नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या अनुपम सिद्धेश्वर तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. ते सांगतात की हे स्थान अत्यंत पवित्र व कल्याणकारी आहे; तेथे स्नान करून वृषभध्वज भगवान शिवाची भक्तीपूर्वक पूजा करावी. तेथील स्नानानंतर शिवपूजन केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो आणि अश्वमेध यज्ञ करणाऱ्यांप्रमाणे पुण्य प्राप्त होते. प्रयत्नपूर्वक स्नान करून श्राद्ध केल्यास पितरांची पूर्ण तृप्ती होते—असे तीर्थफळ म्हणून वर्णिले आहे. जो प्राणी या तीर्थात किंवा त्यासंबंधाने देहत्याग करतो, तो स्वभावतः दुःखमय गर्भवासाच्या पुनरावृत्तीपासून मुक्त होतो. शेवटी तीर्थजलस्नान हे पुनर्भव-निवृत्तीचे साधन आहे असे सांगून शैव भक्तीच्या संदर्भात त्याला मोक्षोपयोगी कर्म मानले आहे.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
मार्कण्डेय राजाला नर्मदेच्या उत्तर तीरावर असलेल्या अङ्गारक-संबंधित शिवतीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात; हे तीर्थ पापक्षय करणारे मानले आहे. तेथे चतुर्थी व मंगळवार (चतुर्थी–अङ्गारक दिन) यांवर ठराविक काळाचा व्रतविधी सांगितला आहे—संकल्प, सूर्यास्तकाळी स्नान आणि अखंड संध्योपासना यांना विशेष महत्त्व आहे। यानंतर पूजाक्रम: स्थण्डिलावर स्थापना, रक्तचंदनलेपन, कमळ/मंडल-विधीने पूजा, तसेच कुज/अङ्गारकाच्या “भूमिपुत्र, स्वेदज” इत्यादी नामांनी अर्चना। तांब्याच्या पात्रात रक्तचंदनजल, लाल फुले, तीळ व तांदूळ घालून अर्घ्य अर्पण करण्यास सांगितले आहे। आहारात आंबट व खारट टाळून सौम्य, हितकर रसांचे सेवन करावे। विधीचा विस्तारही आहे—यथाशक्ती सुवर्णप्रतिमा, दिशानुसार अनेक करकांची मांडणी, शंख-तुर्यांचा मंगलनाद, आणि विद्वान, व्रतशील, दयाळू ब्राह्मणाचा सन्मान। दानात लाल गाय व लाल बैल, प्रदक्षिणा, कुटुंबासह सहभाग, क्षमायाचना करून समापन व विसर्जन सांगितले आहे। फलश्रुतीत अनेक जन्मांत सौंदर्य-सौभाग्य, मृत्यूनंतर अङ्गारकपुरप्राप्ती, दिव्य भोग, आणि शेवटी धर्मयुक्त राजत्व, आरोग्य व दीर्घायुष्य यांचे फळ वर्णिले आहे।
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
मार्कंडेय लिंगेश्वर नावाच्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; तेथे ‘देवदेव’चे दर्शन झाले असता पापक्षय होतो असे वर्णन आहे. अध्याय विष्णुकेंद्रित भावनेतून भगवंताची रक्षणशक्ती व वराहावताराचे स्मरण करतो आणि यात्रेचे आचरण सांगतो—तीर्थस्नान, देवतेला नमस्कार-पूजन, तसेच ब्राह्मणांचा दान, मान व भोजनाने सत्कार। पुढे द्वादशीचे व्रतविधान येते: उपवास/संयम ठेवून सुगंध व पुष्पमाळांनी प्रभूची पूजा, पितर व देवतांचे तर्पण, आणि बारा दिव्य नामांचे कीर्तन। चंद्रमासानुसार केशव ते दामोदर अशी विष्णुनामांची योजना करून नामस्मरण हे वाणी-मन-देहातील दोष नष्ट करणारे पावन कर्म मानले आहे। शेवटी भक्तांचे भाग्य आणि भक्तिरहित जीवनाची आध्यात्मिक हानी सांगितली आहे। ग्रहण व अष्टका काळात तिळमिश्रित जलाने पितृतर्पण करण्याचा उपदेश देऊन, शांतिदायक वराहरूप हरिच्या स्तुतीने अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
मार्कण्डेय राजााला नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील ‘कुसुमेश्वर’ या श्रेष्ठ तीर्थाचे दर्शन घडवितात—हे उपपातकांचा नाश करणारे असून कामदेवाने प्रतिष्ठापित केल्यामुळे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. तेव्हा युधिष्ठिर विचारतो: देहरहित ‘अनंग’ कामाला पुन्हा ‘अंगित्व’ कसे प्राप्त झाले? कथा कृतयुगात जाते—महादेव गंगासागरात घोर तप करीत असल्याने लोक व्याकुळ होतात. देव इंद्राकडे जाऊन अप्सरा, वसंत, कोकिळा, दक्षिण वारा आणि काम यांना शिवाचे तप भंग करण्यासाठी पाठवितात; पण शिवाच्या त्रिविध भावाचे वर्णन होत असताना तृतीय नेत्राच्या ज्वाळेत काम भस्म होतो आणि जग ‘निष्काम’ होते। देव ब्रह्माकडे शरण जातात; ब्रह्मा वैदिक स्तोत्रांनी शिवाची स्तुती करून त्यांना प्रसन्न करतो. शिव म्हणतो की कामाचे देहपुनरागमन कठीण आहे, तरी अनंग प्राणदात्या रूपाने पुन्हा प्रकटतो. पुढे काम नर्मदातटी तप करून विघ्नकारी सत्त्वांपासून रक्षणासाठी कुण्डलेश्वराचे आवाहन करतो व वर मिळवतो—त्या तीर्थी शिवाचे नित्य सान्निध्य राहील; मग तो ‘कुसुमेश्वर’ नावाचा लिंग स्थापन करतो. अध्यायात स्नान-उपवास, विशेषतः चैत्र चतुर्दशी/मदन-दिनी, सकाळी सूर्यपूजा, तिळमिश्रित जलाने तर्पण व पिंडदान यांचे विधान आहे. फलश्रुतीनुसार येथे पिंडदान बारा वर्षांच्या सत्रयज्ञासमान, पितरांना दीर्घ तृप्तिदायक, तसेच येथे मरण पावलेल्या लहान जीवांनाही कल्याणकारी; कुसुमेश्वरी भक्ती-वैराग्य-संयमाने शिवलोकी भोग व शेवटी मान्य, निरोगी, वाक्पटु राजरूपाने पुनर्जन्म मिळतो।
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
हा अध्याय संवादरूप आहे. मार्कंडेय नर्मदेच्या उत्तर तीरावर ‘जय-वाराह’ नावाचे अत्यंत प्रशंसित तीर्थ सांगतात. तेथे स्नान व मधुसूदनाचे दर्शन पापनाशक आहे, आणि विशेषतः भगवंताच्या दहा जन्मांचे (दशावतारांचे) स्मरण किंवा पठण महान् शुद्धिदायक मानले आहे. युधिष्ठिर विचारतात—मत्स्यापासून कल्कीपर्यंत प्रत्येक अवतारात भगवंताने कोणती कृत्ये केली? मार्कंडेय संक्षेपाने कथन करतात—मत्स्याने बुडालेले वेद उद्धारले; कूर्माने मंथनाला आधार देऊन पृथ्वी स्थिर केली; वराहाने पाताळातून भूमी उचलली; नरसिंहाने हिरण्यकशिपूचा वध केला; वामनाने तीन पावलांनी बळीला वश करून सार्वभौमत्व प्रकट केले; परशुरामाने अत्याचारी क्षत्रियांना दंड देऊन भूमी कश्यपाला अर्पण केली; रामाने रावणवध करून धर्मराज्य प्रस्थापित केले; कृष्णाने दुष्ट राजांचा नाश करून युधिष्ठिराच्या विजयाचा संकेत दिला; बुद्ध हा कलियुगात भ्रम निर्माण करणारा रूप म्हणून वर्णिला आहे; आणि कल्की हा दहावा जन्म म्हणून सांगितला आहे. शेवटी दशावतार-स्मरण पापक्षयाचे कारण ठरवून तीर्थमाहात्म्य व अवतारतत्त्व समाजधर्माच्या ऱ्हासाविषयीच्या इशाऱ्यासह जोडले आहे।
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
या संक्षिप्त धर्मवर्णनात मार्कंडेय यात्रिकाला परम पवित्र भार्गलेश्वर-क्षेत्री जाण्याची आज्ञा देतात. ते शंकराला “जगाचा प्राण” म्हणतात आणि त्याचे केवळ स्मरण केले तरी पापांचा नाश होतो असे प्रतिपादन करतात (स्मृतमात्र-अघनाशन)। पुढे या तीर्थाचे दोन फळ सांगितले आहे—(१) जो तेथे स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते; (२) जो त्या तीर्थात प्राणत्याग करतो, तो “अनिवर्तिका गती” प्राप्त करून निःसंशय रुद्रलोकास पोहोचतो. अध्यायाचा बोध असा की शिवभक्ती, पवित्र स्थान आणि स्मरण—ही मोक्षप्राप्तीची प्रभावी साधने आहेत।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
अध्यायाच्या आरंभी मार्कंडेय ‘अतुल’ रवितीर्थाचे वर्णन करतात—ज्याचे केवळ दर्शनही पापक्षय करणारे मानले आहे. रवितीर्थात स्नान व भास्कर-दर्शन यांचे ठराविक फल सांगितले आहे. रविला अर्पण करून योग्य ब्राह्मणास विधिपूर्वक दिलेले दान अपरिमित फलदायी—विशेषतः अयन, विषुव, संक्रांती, सूर्य/चंद्रग्रहण व व्यतीपात अशा काळी. येथे तत्त्व असे मांडले आहे की सूर्य ‘प्रतिदाता’प्रमाणे अर्पणाचे प्रतिफळ काळाच्या पलीकडे, अनेक जन्मांपर्यंतही परत देतो; काळभेदाने पुण्याची श्रेणीही सांगितली आहे। युधिष्ठिर विचारतो—रवितीर्थ इतके महापुण्य का? तेव्हा मार्कंडेय कृतयुगातील जाबाली ब्राह्मणाची कथा सांगतात. व्रतपालनामुळे तो पत्नीच्या ऋतुकाळात वारंवार सहवास नाकारतो; दुःखी पत्नी उपवास करून देहत्याग करते, आणि त्या दोषामुळे जाबालीला कुष्ठसदृश रोग व देहक्षय होतो. तो नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील भास्करतीर्थ/आदित्येश्वर सर्वरोगनाशक असल्याचे ऐकतो; पण आजारामुळे जाऊ न शकल्याने कठोर तप करून आदित्येश्वराला आपल्या ठिकाणी प्रकट करण्याचा संकल्प करतो. शंभर वर्षांच्या तपानंतर सूर्य वर देतो व तेथे प्रकट होतो; ते स्थान पाप-शोकहर तीर्थ घोषित होते। व्रतविधी सांगितली आहे—एक वर्षभर प्रत्येक रविवारी स्नान, सात प्रदक्षिणा, अर्घ्य-दान इत्यादी व सूर्यदर्शन; याने त्वचारोग लवकर शमतो व ऐहिक समृद्धी मिळते असे म्हटले आहे. संक्रांतीला तेथे केलेले श्राद्ध पितरांना तृप्त करते, कारण भास्कराचा पितृदेवतांशी संबंध सांगितला आहे. शेवटी आदित्येश्वराची शुद्धिकारक व रोगनिवारक महिमा पुनः प्रतिपादित केली आहे।
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील ‘कलकलेश्वर’ नावाच्या प्रसिद्ध तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; हे तीर्थ स्वयं देवाने निर्मिलेले (स्वयं देवेन निर्मितम्) असे वर्णिले आहे. अंधकाचा वध केल्यानंतर महादेवांचा देव, गंधर्व, किन्नर व महोरगांनी शंख, तूर्य, मृदंग, पणव, वीणा, वेणू यांच्या निनादात तसेच साम, यजुः, छंद, ऋचांच्या घोषात स्तुती-पूजा करून गौरव केला—हा शैव प्रसंग येथे येतो। प्रमथ व वंदीजनांच्या कलकल-ध्वनीत लिंगप्रतिष्ठा झाली म्हणून ‘कलकलेश्वर’ हे नाव पडले, अशी नामव्युत्पत्ती सांगितली आहे. या तीर्थात स्नान करून कलकलेश्वराचे दर्शन घेतल्यास वाजपेय यज्ञापेक्षा अधिक पुण्य मिळते, असा विधी आहे. फलश्रुतीत पापशुद्धी, दिव्य विमानाने स्वर्गारोहण, अप्सरांकडून स्तुती, स्वर्गीय भोग आणि शेवटी शुद्ध कुळात दीर्घायुषी, निरोगी, विद्वान ब्राह्मण म्हणून पुनर्जन्म यांचे वर्णन आहे।
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
या अध्यायात मार्कंडेय नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील शुक्लतीर्थाचे अनुपम माहात्म्य सांगतात. तीर्थांची श्रेष्ठता-क्रमवारी मांडून असे प्रतिपादन होते की इतर पवित्र स्थाने शुक्लतीर्थाच्या प्रभावाच्या अंशालाही समकक्ष नाहीत. नर्मदेची सर्वपापहरिणी व सर्वलोकपावनी अशी स्तुतीही येथे केली आहे. उत्पत्तिकथेत विष्णू शुक्लतीर्थात दीर्घ तप करतात; तेव्हा शिव प्रकट होऊन त्या क्षेत्राची प्रतिष्ठा करतात, जे ऐहिक कल्याण आणि मोक्ष—दोन्ही देणारे आहे. पुढे राजा चाणक्याच्या कथेत शापग्रस्त दोन जीव कावळ्यांच्या रूपात यमलोकी पाठविले जातात; यम सांगतो की शुक्लतीर्थात मृत्यू पावणारे माझ्या अधिकाराबाहेर असून न्यायनिर्णयाविना उच्च गतीला जातात. कावळे यमपुरीचे दर्शन, नरकांचे भेद व कर्मानुसार दंड, तसेच दान देणाऱ्यांना मिळणाऱ्या दानफळभोगाचे वर्णन करतात. शेवटी चाणक्य आसक्ती सोडून धनदान करतो आणि तीर्थस्नानाने वैष्णव गती प्राप्त करतो; अशा रीतीने अध्याय धर्म, दान व मोक्षमार्ग दृढ करतो.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
मार्कंडेय रेवातटी नर्मदेवरील शुक्लतीर्थाचे अनुपम माहात्म्य सांगतात. दिशेकडे झुकलेल्या भूमीवर, ऋषींच्या वासाने पावन झालेल्या या तीर्थात स्नान केल्याने पापक्षय होतो—जसे धोबी वस्त्र स्वच्छ करतो तसे दोष निघून जातात, असे प्रतिपादन आहे. विशेषतः वैशाखात (आणि कार्तिकातही) कृष्णपक्ष चतुर्दशीला कैलासाहून शिव उमे सहित येथे येतात; विधिपूर्वक स्नानानंतर त्यांचे दर्शन होते असे सांगितले आहे. ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र, गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, सिद्ध, विद्याधर, नाग इत्यादी दिव्यपरिवार या तीर्थाच्या पावन कर्मप्रवाहात सहभागी होतात. रेवाजलाने तर्पण व अर्घ्य-दान केल्यास पितरांना दीर्घकाळ तृप्ती मिळते. घृतभिजवलेला कंबळ, यथाशक्ती सुवर्ण, तसेच पादुका, छत्र, शय्या, आसन, अन्न, जल, धान्य इत्यादी दानांचे विधान असून त्यातून शिवलोक/रुद्रलोकप्राप्ती, आणि एका तपोव्रत-प्रसंगात वरुणपुरीची गतीही सांगितली आहे. मासभर उपवास, प्रदक्षिणा (पृथ्वीप्रदक्षिणेसमान), वृषमोक्ष, यथाशक्ती अलंकृत कन्यादान, तसेच रुद्रास अर्पित ‘सुंदर युगल’ पूजन जन्मोजन्मी वियोग टाळणारे मानले आहे. शेवटी फलश्रुती—भक्तीने श्रवण केल्यास पुत्र, धन किंवा मोक्ष अशी इच्छित सिद्धी प्राप्त होते।
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
या अध्यायात शुक्लतीर्थाजवळ राजाला उद्देशून मार्कंडेय ऋषी नर्मदा (रेवा) तीरावरील प्रसिद्ध वासुदेव-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. कथेनुसार “हूंकार” असा शब्द उच्चारताच नदी एक क्रोश दूर सरकली; म्हणून ते स्थान विद्वानांत “हूंकार” आणि स्नानस्थळ “हूंकारतीर्थ” म्हणून प्रसिद्ध झाले। हूंकारतीर्थात स्नान करून अविनाशी अच्युताचे दर्शन घेतल्याने अनेक जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते—असा वैष्णव भक्तीने युक्त तीर्थप्रभाव वर्णिला आहे। संसारात बुडालेल्यांना नारायणापेक्षा मोठा तारक नाही; हरिसेवेकरिता अर्पित जिभ, मन व हात धन्य, आणि ज्यांच्या हृदयात हरि प्रतिष्ठित आहे त्यांना सर्वमंगल प्राप्त होते असे सांगितले आहे। इतर देवतांच्या उपासनेतून जे फळ मागितले जाते ते हरिला अष्टांग नमस्कार केल्यानेही मिळते, असे प्रतिपादन आहे। देवालयातील धुळीचा स्पर्श, झाडू देणे, पाणी शिंपडणे, लेपन इत्यादी सेवा पापनाशक ठरतात; आणि पूर्ण श्रद्धा नसली तरी केलेला नमस्कारही शीघ्र पापक्षय करून विष्णुलोकप्राप्ती देतो—अशी फलश्रुती आहे। शेवटी, हूंकारतीर्थात केलेली शुभ-अशुभ कर्मे आपल्या फलात स्थिर राहतात, म्हणून या तीर्थाची विशेष नैतिक-आनुष्ठानिक शक्ती अधोरेखित होते।
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
अध्याय १५८ मध्ये मārkaṇḍेय साङ्गमेश्वर या श्रेष्ठ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असून पाप व भय नाश करणारे मानले आहे. विन्ध्य पर्वतातून निघालेली पुण्यधारा येथे नर्मदेत मिळते; काळ्या दगडांतील स्फटिकासारखी चमक इत्यादी स्थायी चिन्हे आजही दिसतात असे सांगून स्थळाची प्रामाणिकता अधोरेखित केली आहे. पुढे भक्तिकर्मांच्या क्रमाने फलश्रुती येते—संगमावर स्नान करून साङ्गमेश्वराचे पूजन केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. घंटा, पताका, छत्र इत्यादी अर्पण/दान केल्याने दिव्य विमानप्राप्ती व रुद्रसामीप्य लाभतो. दही, नारळ इत्यादींनी लिंग-पूर्ती व दही-मध-तूप आदींनी विधिपूर्वक अभिषेक केल्यास शिवलोकी दीर्घ निवास, स्वर्ग्य फल आणि ‘सात जन्मां’पर्यंत पुण्यपरंपरा प्राप्त होते. नीतिशिक्षाही दिली आहे—महादेव हे परम ‘महापात्र’ आहेत; ब्रह्मचर्ययुक्त पूजा प्रशस्त आहे; आणि शिवयोगींचा सत्कार सर्वोच्च पुण्य मानला आहे. एका योगीला अन्नदान करणे हे वेदज्ञ ब्राह्मणांच्या मोठ्या समूहाला भोजन देण्यापेक्षा अधिक फलदायी म्हटले आहे. शेवटी मोक्षवचन—साङ्गमेश्वर येथे देहत्याग केल्यास शिवलोकातून पुनरागमन होत नाही, पुनर्जन्म टळतो।
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
अध्यायाच्या आरंभी मार्कंडेय राजाास नर्मदेवरील एक दुर्मिळ, अत्यंत पावन ‘नरकेश्वर’ तीर्थ दाखवितात; ते भीषण ‘नरकद्वार’च्या भयापासून रक्षण करणारे म्हणून वर्णिले आहे. पुढे युधिष्ठिर विचारतो—शुभ-अशुभ कर्मफळ भोगून झाल्यावर जीव ओळखू येतील अशा चिन्हांसह पुन्हा कसे जन्म घेतात? मार्कंडेय कर्मन्यायाचे शिस्तबद्ध विवेचन करतात; विशिष्ट अपराध व नैतिक अपयश यांनुसार देहदोष, दारिद्र्य, सामाजिक वंचना किंवा तिर्यक्-योनी इत्यादी जन्म मिळतात, अशी उपदेशात्मक सूची देतात. त्यानंतर गर्भाची महिन्यानुसार वाढ, पंचमहाभूतांचे संयोग आणि इंद्रिये-मन-बुद्धीचा उदय—हे सर्व दैवी अधिष्ठानाखालील देहतत्त्व म्हणून सांगितले आहे. उत्तरार्धात यमद्वारी वैतरणी नदीचे भयावह स्वरूप येते—मलिन जल, क्रूर जलचर आणि पाप्यांसाठी तीव्र यातना; विशेषतः जे माता, आचार्य, गुरु यांचा अवमान करतात, आश्रितांना पीडा देतात, दान-प्रतिज्ञेत फसवणूक करतात, तसेच काम व सामाजिक मर्यादा भंग करतात. उपाय म्हणून ‘वैतरणी-धेनू’ दानविधान सांगितले आहे—विधिपूर्वक अलंकृत गाय तयार करून मंत्रोच्चारासह दान व प्रदक्षिणा केल्यास नदी ‘सुखवाहिनी’ होऊन सहज पार होते. शेवटी आश्वयुज कृष्ण चतुर्दशीस नर्मदास्नान, श्राद्ध, रात्रजागरण, तर्पण, दीपदान, ब्राह्मणभोजन व शिवपूजा यांचे निर्देश देऊन नरकनिवारण, उत्तम परलोकगती आणि पुढील शुभ मानवी फलप्राप्तीचे फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
मार्कंडेय पांडुवंशजाला उपदेश देतो की एक “अनुपम” मोक्षतीर्थ आहे, जेथे देव, गंधर्व आणि तपस्वी ऋषी सतत येतात. विष्णूच्या मायेमुळे अनेकांना या तीर्थाची ओळख होत नाही; परंतु सिद्ध ऋषींनी येथेच मोक्ष प्राप्त केला असे सांगितले आहे. पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्राचेतस, वसिष्ठ, दक्ष, नारद इत्यादी महर्षींची नावे देऊन, सात हजार महात्मे पुत्रांसह येथे मुक्त झाले—म्हणून हे तीर्थ मोक्षदायक आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. यानंतर संगमाचे वर्णन येते—प्रवाहाच्या मध्यभागी तमहा नावाची नदी येऊन मिळते; तो संगम सर्व पापांचा नाश करणारा मानला आहे. येथे विधिपूर्वक गायत्रीजप केल्यास ऋग्/यजुः/साम वेदांच्या विस्तृत अध्ययनाचे फळ मिळते; दान, होम, जप-पाठ इत्यादी येथे केल्यास ते अक्षय होते व मोक्षाचा श्रेष्ठ उपाय ठरते. शेवटी, द्विज-संन्यासी या तीर्थात देहत्याग केल्यास तीर्थप्रभावाने अनावर्त (अनीवर्तिका) गती प्राप्त करतात; विधी संक्षेपाने सांगितला असून विस्तार पुराणात आहे, असे उपसंहारात म्हटले आहे।
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
अध्याय १६१ मध्ये मार्कण्डेय ऋषी राजा युधिष्ठिराला सर्पतीर्थाच्या दर्शन-विधीचे मार्गदर्शन करतात. हे तीर्थ अत्यंत श्रेष्ठ मानले आहे; येथे महान नागांनी कठोर तपश्चर्येने सिद्धी प्राप्त केली. वासुकी, तक्षक, ऐरावत, कालिय, कर्कोटक, धनंजय, शंखचूड, धृतराष्ट्र, कुलिक, वामन इत्यादी नाग व त्यांच्या वंशपरंपरांचा उल्लेख करून, तपाने मान-सन्मान व भोगही प्राप्त होतो असे या तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. पुढे आचार-धर्माचा उपदेश येतो—सर्पतीर्थात स्नान करून पितरांना व देवांना तर्पण दिल्यास, शंकरांच्या पूर्वघोषणेनुसार, वाजपेय यज्ञाइतके पुण्य मिळते. तसेच येथे स्नान करणाऱ्या यात्रेकरूंना सर्प-विंचू इत्यादींची भीती राहत नाही, अशी रक्षणविधीची घोषणा आहे. मार्गशीर्ष कृष्ण अष्टमीस विशेष व्रत सांगितले आहे: उपवास, शुचिर्भूतता, तिळांनी लिंग भरून गंध-पुष्पांनी पूजन, नंतर नमस्कार व क्षमा/प्रायश्चित्त. फलश्रुतीत तिळ व अर्पणाच्या प्रमाणानुसार स्वर्गसुख, आणि पुढे शुद्ध कुळात जन्म, सौंदर्य, सौभाग्य व महान धनप्राप्तीचे वचन दिले आहे।
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
अध्याय १६२ मध्ये अवंतीखण्डातील गोपेश्वर तीर्थाचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगितले आहे. मार्कंडेय ऋषी सर्पक्षेत्रानंतर पुढील यात्रास्थान म्हणून गोपेश्वराचे वर्णन करतात आणि कर्म व उपासना यांनुसार फलांची क्रमिक व्यवस्था मांडतात। एकदा तीर्थस्नान केल्याने पातकांचा नाश होतो असे सांगितले आहे. पण स्नानानंतर स्वेच्छेने देहत्याग करणे निंद्य ठरवले आहे—असा मनुष्य शिवमंदिरात पोहोचला तरी ‘पापाशी जोडलेला’च राहतो; तीर्थशक्तीचा दुरुपयोग टाळण्याची ही धर्ममर्यादा आहे। स्नानानंतर ईश्वरपूजा केल्यास सर्व पापांतून मुक्ती होऊन रुद्रलोकप्राप्ती होते. रुद्रलोकी भोगानंतर तो धर्मिष्ठ राजा म्हणून पुनर्जन्म घेतो; तसेच लौकिक फळ म्हणून हत्ती, घोडे, रथ, सेवक, इतर राजांकडून सन्मान आणि दीर्घ, सुखी आयुष्य प्राप्त होते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
मार्कंडेय राजश्रोत्याला सांगतात की रेवातटावरील परम पवित्र नागतीर्थास जाऊन आश्विन शुद्ध पक्षातील शुद्ध पंचमीला निश्चित काळी व्रत करावे. शुचिता व संयम पाळून रात्रभर जागरण करावे आणि गंध, धूप इत्यादी अर्पण करून विधिपूर्वक पूजन करावे। पहाटे शुद्ध अवस्थेत तीर्थस्नान करून यथाविधी श्राद्ध करण्याचे विधान आहे। फलश्रुतीत सांगितले आहे की या अनुष्ठानाने सर्व पापांचा नाश होतो; तसेच त्या तीर्थी देहत्याग केल्यास शिववचनानुसार अनिवर्तनीय गती प्राप्त होते।
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
श्री मार्कंडेय सांवाौर नावाच्या ‘उत्तम’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. येथे भानू (सूर्य) यांची विशेष उपस्थिती असून देव-दानवही त्यांची उपासना करतात. हे तीर्थ तीव्र दुःखाने ग्रस्त—अंगवैकल्य, रोगसदृश पीडा, परित्याग व सामाजिक एकाकीपणाने त्रस्त—अशा लोकांचे आश्रयस्थान म्हणून वर्णिले आहे. नर्मदा तीरावर स्थित सांवाौरनाथ हे त्यांचे रक्षक, आर्तिहा व दुःखनाशक मानले आहेत. विधी असा की एक महिना अखंड तीर्थस्नान करून भास्कराची पूजा करावी. या स्नानफळाची तुलना विविध दिशांच्या समुद्रस्नानाशी केली आहे, आणि तरुणपण, प्रौढत्व व वार्धक्यात साचलेली पापे केवळ स्नानाने नष्ट होतात असे सांगितले आहे. रोग, दारिद्र्य व प्रियवियोग दूर होतो आणि सात जन्मांपर्यंत कल्याण लाभते. सप्तमीला उपवास व रक्तचंदनयुक्त अर्घ्यदान विशेष पुण्यकारक आहे. नर्मदाजल सर्वपापनाशक म्हणून स्तुत्य आहे; जे भक्त स्नान करून सांवाौरेश्वराचे दर्शन घेतात ते धन्य, आणि प्रलयापर्यंत सूर्यलोकवासाचा फलप्राप्तीचा उपसंहार आहे.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या ‘सिद्धेश्वर’ नावाच्या प्रसिद्ध तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. सर्व तीर्थांमध्ये हे अत्यंत पावन मानले आहे. तेथे स्नान करून पितर व देवतांना तर्पण द्यावे आणि पितृउद्देशाने श्राद्ध करावे अशी विधी सांगितली आहे; विशेष फल असे की तेथे केलेल्या श्राद्धामुळे पितरांना बारा वर्षे तृप्ती मिळते। यानंतर शैव भक्तीचा आचारक्रम दिला आहे—भक्तीपूर्वक स्नान, शिवपूजन, रात्र जागरण, पुराणकथा वाचन/श्रवण, आणि नियमाने पहाटे पुन्हा शुद्ध स्नान। याचे परम फल म्हणून भक्ताला गिरिजाकांत शिवाचे दर्शन होते व तो उच्च पद प्राप्त करतो असे सांगितले आहे। अखेरीस कपिलादी प्राचीन सिद्ध व ऋषी यांचा उल्लेख करून तीर्थाची प्रामाणिकता दृढ केली आहे; नर्मदेच्या महिम्यामुळे त्यांनी योगसिद्धीने परम सिद्धी प्राप्त केली—असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
मार्कंडेय एका पवित्र तीर्थाचे वर्णन करतात, जिथे देवी सिद्धेश्वरी व वैष्णवी म्हणून प्रतिष्ठित असून पापनाशिनी मानली जाते. या तीर्थाचे दर्शन अत्यंत मंगलदायक आहे. अध्यायात साधकासाठी स्पष्ट क्रम दिला आहे—तीर्थस्नान, पितृ-देवतांस उद्देशून विधिपूर्वक कर्म, आणि नंतर श्रद्धा-भक्तीने देवीचे पूजन. फलश्रुतीनुसार भक्तिभावाने दर्शन केल्यास पापमुक्ती होते. पुत्रशोकग्रस्त किंवा वंध्या स्त्रियांना संततीप्राप्ती होते; तसेच संगमात स्नान करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांना पुत्र व धनलाभ होतो. देवी गोत्ररक्षण करते आणि विधिवत् पूजिल्यास संतती व समुदायाचे सतत संरक्षण करते. अष्टमी व चतुर्दशीला विशेष आचरण सांगितले आहे; नवमीला स्नान, उपवास/संयम आणि श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या मनाने पूजन करण्याचा नियम आहे. शेवटी देवांनाही दुर्लभ असा परम लोक येथे साधनेने प्राप्त होतो, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
या अध्यायात तीर्थ-प्रश्नोत्तररूपाने युधिष्ठिर मुनि मार्कण्डेयांना नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील लक्षणयुक्त तीर्थ कोणते व त्याची उत्पत्ती काय, असे विचारतात. मार्कण्डेय सांगतात की ते पूर्वी विन्ध्य–दण्डकारण्य प्रदेशात तपश्चर्या करीत होते; नंतर नर्मदातटी परत येऊन शिस्तबद्ध ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ व यती यांसह आश्रम स्थापन करतात. दीर्घ तप व वासुदेवभक्तीने प्रसन्न होऊन स्वयं कृष्ण व शंकर प्रकट होतात; मार्कण्डेय त्यांना दिव्य परिवारांसह तेथेच नित्य, तरुण व निरोगी राहण्याची विनंती करतात. देव अनुमती देऊन अंतर्धान पावतात; मग मार्कण्डेय शंकर व कृष्ण यांची प्रतिष्ठापना करून त्या स्थळी पूजाव्यवस्था निश्चित करतात. पुढे विधिनिर्देश येतात—तीर्थस्नान करून परमेेश्वराची ‘मार्कण्डेश्वर’ नामाने विशेष पूजा आणि विष्णूचा त्रैलोक्याधिपती म्हणून गौरव. तूप, दूध, दही, मध, नर्मदाजल, सुगंध, धूप, पुष्प, नैवेद्य इत्यादी अर्पण, रात्रजागरण, ज्येष्ठ शुक्लपक्षात उपवासयुक्त व्रत व देवपूजा सांगितली आहे. श्राद्ध-तर्पण, संध्योपासना, ऋग्/यजुः/साम मंत्रजप, तसेच लिंगाच्या दक्षिण बाजूस कलश ठेवून ‘रुद्र-एकादश’ मंत्रांनी स्नानविधी—यातून संतती व दीर्घायुष्य फळ मिळते असे म्हटले आहे. फलश्रुतीत श्रवण-पठनाने पापशुद्धी व शैव–वैष्णव दोन्ही भावांत मोक्षाभिमुख फल प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
या अध्यायात मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या त्रैलोक्यप्रसिद्ध अङ्कूरेश्वर तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. युधिष्ठिराच्या प्रश्नावर त्या स्थळाशी संबंधित राक्षसाचा वंशवृत्तांत येतो—पुलस्त्यापासून विश्रवा, पुढे वैश्रवण (कुबेर), कैकसीचे पुत्र रावण-कुंभकर्ण-विभीषण; नंतर कुंभकर्णाच्या वंशात कुंभ व विकुंभ, आणि कुंभाचा पुत्र अङ्कूर। अङ्कूर आपल्या कुलाची जाणीव करून, विभीषणाची धर्मनिष्ठा पाहून, सर्व दिशांत व शेवटी नर्मदातटी कठोर तप करतो. शिव प्रकट होऊन वर देतात. अङ्कूर प्रथम दुर्मिळ वर—अमरत्व—मागतो आणि नंतर आपल्या नावाने या तीर्थात शिवाचे नित्य सान्निध्य मागतो. शिव अट घालतात—अङ्कूरचे आचरण विभीषणाच्या धर्मभावाशी सुसंगत असेपर्यंतच त्यांचे निकट सान्निध्य राहील. त्यानंतर अङ्कूर विधिपूर्वक अङ्कूरेश्वर लिंगाची स्थापना करून ध्वज-छत्र, मंगलघोष व विविध अर्पणांनी भव्य पूजा करतो. तीर्थसेवेची पद्धतही निश्चित केली आहे—स्नान, संध्या, जप, पितृ-देव-मनुष्य तर्पण, अष्टमी किंवा चतुर्दशीचा उपवास आणि संयमित मौन। येथे पूजेचे फळ अश्वमेधसम, योग्य दानाचे पुण्य अक्षय, तसेच होम-जप-उपवास-स्नान यांचे फल अनेकपटींनी वाढते असे सांगितले आहे. या तीर्थात मरण पावणाऱ्या पशुपक्ष्यांनाही उद्धार मिळतो. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने ऐकणाऱ्यास शिवलोकप्राप्ती होते।
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
अध्यायाच्या आरंभी मार्कंडेय एक परम पुण्यदायी, पाप-प्रणाशक तीर्थ सांगतात, जे मांडव्य ऋषी व नारायणाशी संबंधित आहे. शूलावर स्थित असतानाही मांडव्यांनी नारायणाची भक्तिभावाने शुश्रूषा केली होती—हा उल्लेख ऐकून युधिष्ठिर विस्मित होऊन सविस्तर कथा विचारतो. मग मार्कंडेय त्रेतायुगातील आख्यायिका सांगतात—देवपन्न नावाचा धर्मशील, दानशूर व प्रजापालक राजा संपन्न असूनही अपत्याभावाने दुःखी होता. तो पत्नी दात्यायनीसह बारा वर्षे स्नान, होम, उपवास व व्रतांनी तप करीत स्तोत्रांनी देवी चामुंडेला प्रसन्न करतो. देवी दर्शन देऊन सांगते की यज्ञपुरुषाची उपासना केल्याशिवाय संतती होणार नाही; राजा विधिपूर्वक यज्ञ करतो आणि तेजस्वी कन्या जन्माला येते—तिचे नाव कामप्रमोदिनी ठेवले जाते. कन्या मोठी होताच तिच्या रूप-लावण्याचे वर्णन येते. देवीपूजेसाठी गेलेली ती सख्यांसह सरोवरात क्रीडा करीत असताना शंबर नावाचा राक्षस पक्षिरूप धारण करून तिचे अपहरण करतो व दागिनेही घेतो. जाताना काही दागिने नर्मदा-तटीच्या पाण्यात पडतात, जिथे मांडव्य ऋषी नारायणाच्या परम स्थानाशी संलग्न अशा माहेश्वर-स्थानी गाढ समाधीत आहेत; अध्यायाचा शेवट त्यांच्या भ्राता/सेवकाच्या जनार्दन-ध्यान व शुश्रूषेच्या उल्लेखाने होऊन पुढील तीर्थ-माहात्म्याची भूमिका तयार होते.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
मार्कण्डेय पवित्र तीर्थस्थळी घडलेल्या संकटाचे वर्णन करतात. देवसन्निधीतील सरोवरात क्रीडा करणारी कामप्रमोदिनी हिला अचानक श्येन (पक्षी) उचलून नेतो. तिच्या सख्या राजाकडे धाव घेऊन वृत्तांत सांगतात व शोधमोहीम मागतात; राजा मोठी चतुरंगिणी सेना जमवतो आणि नगरात युद्धतयारीची धावपळ सुरू होते. नगररक्षक अपहृत स्त्रीचे दागिने आणून सांगतो की ते तपस्वी माण्डव्याच्या आश्रमाजवळ, अनेक तपस्वींमध्ये, दिसले. क्रोध व भ्रमाने आंधळा झालेला राजा पुरावा न तपासता माण्डव्यालाच छुपा चोर समजतो—जणू पक्षिरूप घेऊन पळाला—आणि कार्य-अकार्याचा विवेक सोडून ब्राह्मण-तपस्व्यास शूळावर चढवण्याची आज्ञा देतो. नागरिक व ग्रामस्थ आक्रोश करतात की तपोनिष्ठ ब्राह्मणाचा वध अयोग्य आहे; आरोप असला तरी कमाल शिक्षा निर्वासनच असावी. हा अध्याय राजधर्माची कसोटी दाखवतो—घाईचा दंड, पुराव्याची अनिश्चितता, आणि तीर्थप्रदेशात तपस्वी-संन्याशांच्या पवित्रतेचे संरक्षण हे राजाचे विशेष कर्तव्य।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
या अध्यायात मार्कंडेयांच्या निवेदनातून बहुविध ऋषी—नारद, वसिष्ठ, जमदग्नी, याज्ञवल्क्य, बृहस्पती, कश्यप, अत्री, भरद्वाज, विश्वामित्र इत्यादी—शूलावर खिळलेले तपस्वी मांडव्य पाहून नारायणाकडे येतात. नारायण राजाला दंड देण्यास उद्युक्त होतात; परंतु मांडव्य त्यांना थांबवून कर्म-विपाकाचा सिद्धान्त सांगतात—प्रत्येकाला स्वतःच्या कर्माचेच फळ भोगावे लागते, जसे वासरू अनेक गायींतून आपल्या आईला शोधते. बालपणी केलेल्या एका सूक्ष्म कृत्याचा—उवा काटा/सुईच्या टोकावर ठेवण्याचा—आजच्या वेदनेचा बीजभाव ते दाखवून कठोर आत्म-जवाबदारीचा उपदेश करतात. पुढे दान, स्नान, जप, होम, अतिथी-सत्कार, देवपूजा व पितृ-श्राद्ध यांची उपेक्षा केल्यास अधोगती, तर संयम, दया आणि शुद्ध आचरणाने उत्तम गती मिळते असे नीतिशास्त्र सांगितले आहे. उत्तरार्धात पतिव्रता शांडिली पतीला उचलून नेताना अनवधानाने शूलस्थ मुनिला धडकते; गैरसमजाने तिला झिडकारले जाते, तेव्हा ती आपल्या पतिव्रत व आतिथ्यधर्माची महती सांगून संकल्प करते—पतीचा मृत्यू झाला तर सूर्य उगवू नये. या प्रतिज्ञेमुळे विश्वात स्थैर्य येते; स्वाहा-स्वधा, पंचयज्ञ, स्नान-दान-जप व श्राद्धकर्मे बाधित झाल्याचे वर्णन येते—कर्मनियम आणि व्रतशक्ती यांचा संगम येथे दर्शविला आहे।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
या अध्यायात दोन भाग आहेत. पहिल्या भागात नर्मदा-तटी माण्डव्यांच्या पुण्य आश्रमात देव व ऋषी एकत्र येऊन त्यांच्या तपःप्रभावाने प्राप्त सिद्धीचे स्तवन करतात व वरदान देतात. पुढे शाप व राक्षस-संबंधित प्रसंग येतो; माण्डव्यांना कन्यादान होते, विवाह संपन्न होतो, आणि राजाश्रयाने सत्कार, दान व भेटवस्तूंची देवाणघेवाण घडते. दुसऱ्या भागात माण्डव्येश्वर/माण्डव्य-नारायण तसेच देवखाता इत्यादी स्थळांचे तीर्थमाहात्म्य व विधी-फलश्रुती सांगितली आहे. स्नान, अभ्यंग, पूजा, दीपप्रज्वलन, प्रदक्षिणा, ब्राह्मणभोजन, श्राद्धकाळ व व्रत-नियम—विशेषतः चतुर्दशी रात्र-जागरण—यांचे वर्णन आहे. महान यज्ञ व प्रसिद्ध तीर्थांइतके पुण्य मिळते असे सांगून पापनाश व परलोकात शुभगतीची खात्री दिली आहे.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
मार्कंडेय राजाला नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील अत्यंत पुण्यदायी तीर्थाचे महात्म्य सांगतात; ते सर्व पापे व महापातकेही नष्ट करणारे आहे. कारणकथेत असे येते की ब्रह्माच्या असत्य वचनाच्या प्रसंगी शिव (त्रिशूलधारी) यांनी ब्रह्माचे एक शिर छेदले, त्यामुळे त्यांना ब्रह्महत्येचा दोष लागला; ते कपाल त्यांच्या हाताला चिकटून राहिले व काही केल्या गळून पडले नाही. शिवांनी वाराणसी, सर्व दिशांचे समुद्र आणि अनेक तीर्थे फिरूनही दोष न सुटता, अखेरीस कुलकोटीजवळ नर्मदातीरावरील या तीर्थात प्रायश्चित्त केल्यावर ते मलिनतेतून मुक्त झाले. तेव्हापासून हे स्थान ‘शुद्धरुद्र’ म्हणून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाले, ब्रह्महत्यादोष हरिणारे परम तीर्थ मानले गेले। अध्यायात आचरणही सांगितले आहे—शुक्ल पक्षातील अमावास्येला विधिपूर्वक स्नान करून पितर व देवांना तर्पण द्यावे आणि अंतःशुद्ध भावाने पिंड अर्पण करावा. परमेेश्वराची गंध, धूप व दीपांनी पूजा करावी; येथे देव ‘शुद्धेश्वर’ म्हणून ओळखला जातो व शिवलोकीही पूज्य म्हटला आहे. या तीर्थाचे स्मरण व नियमपालन केल्यास सर्व पापांची मुक्ती व रुद्रलोकप्राप्ती फल म्हणून सांगितली आहे।
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी राजाला उपदेश करतात की अवंतीखण्डातील नर्मदेच्या उत्तर तीरावर असलेल्या गोपेश्वर तीर्थास जावे. तेथे एकदा स्नान केल्यानेही पापदोष नष्ट होऊन मुक्तीचा मार्ग प्राप्त होतो असे सांगितले आहे. पुढे पुण्याचा क्रम दिला आहे—प्रथम तीर्थस्नान; नंतर इच्छेनुसार प्राणसंक्षय (स्वेच्छामरण) केल्यास दिव्य विमानाने शिवधामप्राप्ती; शिवलोकी भोगानंतर शुभ पुनर्जन्म, दीर्घायुष्य, ऐश्वर्य व पराक्रमयुक्त राजपद। कार्त्तिक महिन्यात शुक्ल नवमीस व्रतविधान—उपवास, शुचिर्भूत आचार, दीपदान, गंध-पुष्पांनी पूजन आणि रात्रभर जागरण। दीपांच्या संख्येनुसार शिवलोकी हजारो युगांपर्यंत सन्मान मिळतो अशी फलश्रुती आहे. लिंग-पूरण विधी, कमलार्पण, दध्यन्न (दही-भात) दान इत्यादींचेही वर्णन असून तिळ व कमळांच्या संख्येनुसार पुण्य वाढते. शेवटी या तीर्थात केलेले कोणतेही दान कोटीगुणित होऊन अकल्पनीय फल देते आणि सर्व तीर्थांत हे अनुपम आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
मार्कंडेय ऋषी भृगु-क्षेत्राच्या मध्यभागी, नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या कपिलेश्वराला पाप-नाशक श्रेष्ठ तीर्थ म्हणून सांगतात. येथे कपिल हा वासुदेव/जगन्नाथ यांचाच अवतार-प्रकटीकरण मानला आहे; तसेच अधोलोकांच्या क्रमाने उतरता उतरता महान सातव्या पाताळात, जिथे प्राचीन परमेश्वर वास करतात, तेथे देवतेचे स्थान वर्णिले आहे. कपिलाच्या सान्निध्यात सागरपुत्रांचा अचानक नाश झाल्याची आठवण येते. वैराग्ययुक्त मनाने कपिल त्या व्यापक संहाराला ‘अयोग्य’ मानून शोक करतो आणि प्रायश्चित्तासाठी कपिल-तीर्थाचा आश्रय घेतो. पुढे तो नर्मदा-तटी कठोर तप करून अक्षय रुद्राची उपासना करतो व परम निर्वाणसदृश अवस्था प्राप्त करतो. अध्यायात विधी-फल सांगितले आहेत—स्नान-पूजेमुळे सहस्र-गोदानाचे पुण्य; ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्दशीला योग्य ब्राह्मणास दिलेले दान अक्षय होते; ठराविक तिथींना (अंगारक-संबंधित व्रतांसह) उपवास-स्नान केल्यास सौंदर्य, समृद्धी व कुलवृद्धी अनेक जन्मांत मिळते. पौर्णिमा-अमावास्येला पितृतर्पण केल्यास पितर बारा वर्षे तृप्त होऊन स्वर्गगामी होतात; दीपदानाने देहकांती वाढते; आणि या तीर्थी देहत्याग करणाऱ्यास शिवधामाकडे पुनरावृत्ती-रहित मार्ग प्राप्त होतो.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात की पृथ्वीवर दुर्मिळ असे पुण्यतीर्थ पिंगलावर्त येथे जाऊन पिंगलेश्वराचे दर्शन-सेवन केल्यास वाणी, मन आणि कर्मजन्य पापे नष्ट होतात. देवखातात स्नान व दान केल्यास अक्षय फल मिळते, असे सांगून युधिष्ठिराच्या प्रश्नावरून त्या कुंडाची उत्पत्ती कथन करतात. अंतर्कथेत रुद्र (शिव) कमंडलू धारण करून देवांसह त्रिशूलशुद्धीसाठी भ्रमण करतात. देव विविध तीर्थांत स्नान करून जल एका पात्रात गोळा करतात; त्रिशूल शुद्ध झाल्यावर ते भृगुकच्छ येथे येतात आणि अग्नी तसेच रोगग्रस्त, पिंगल नेत्रांचा पिंगल महेश्वरध्यानात कठोर तप करताना पाहतात. देव शिवाला विनवतात—पिंगल निरोग होऊ दे, जेणेकरून तो हविर्ग्रहण करू शकेल; शिव आदित्यसदृश रूप घेऊन त्याची व्याधी दूर करतात व देह नव्याने तेजस्वी करतात. पिंगल सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी शिवाचे स्थायी सान्निध्य मागतो—रोगशमन, पापनाश आणि कल्याणवृद्धीसाठी. तेव्हा शिव देवांना आज्ञा देतात—माझ्या उत्तरेस दिव्य देवखात खणून त्यात संचित तीर्थजल ओता; ते जल सर्वशुद्धिकर व रोगनाशक होते. रविवारी स्नान, नर्मदाजलस्नान, श्राद्ध-दान आणि पिंगेशपूजा यांची विधी, तसेच ज्वर, त्वचारोग, कुष्ठसदृश व्याधींचे शमन व प्रायश्चित्तफळ सांगितले आहे; विशेषतः वारंवार रविवारी स्नान करून द्विजाला तिळपात्र दान करण्याचा नियमही दिला आहे. शेवटी देवखातस्नानाची श्रेष्ठता आणि पितृतर्पणानंतर पिंगलेश्वरपूजा केल्यास अश्वमेध-वाजपेयासारखे पुण्य मिळते, असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला भूतीश्वर तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. या तीर्थाचे केवळ दर्शनही पापनाशक आहे; शूलधारी शिवाने येथे उद्धूलन (भस्मलेपन) केले म्हणून ‘भूतीश्वर’ हे नाव पडले, असे कारण दिले आहे. पुष्य-संबंधित जन्मनक्षत्राच्या दिवशी व अमावास्येला येथे स्नान केल्यास पितरांचा मोठा उद्धार होतो, असे विशेष फळ सांगितले आहे. यानंतर अंग-गुंठन/भस्मलेपनाचा फळक्रम येतो—शरीराला जितके भस्मकण चिकटतील तितका दीर्घकाळ शिवलोकात मान-सन्मान मिळतो. भस्मस्नानाला श्रेष्ठ शुद्धिकर्म मानून स्नानांचे वर्गीकरण केले आहे—आग्नेय, वारुण, ब्राह्म्य, वायव्य आणि दिव्य. आग्नेय म्हणजे भस्मस्नान, वारुण म्हणजे जलावगाहन, ब्राह्म्य ‘आपो हि ष्ठा’ मंत्राने, वायव्य गो-धुळीने, आणि दिव्य म्हणजे सूर्यदर्शनाच्या वेळी स्नान—गंगास्नानासमान पुण्यदायक। शेवटी स्नान व ईशानपूजा बाह्य-आंतरिक शुद्धी देतात, जप पापशोधन करतो आणि ध्यान अनंताकडे नेते, असे उपदेश आहे. शिवस्तोत्रात निराकार परमेश्वराचे वर्णन येते, आणि भूतीश्वरात स्नानाचे फळ अश्वमेधयज्ञाच्या पुण्यास तुल्य असल्याचे निष्कर्षाने सांगितले आहे।
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
मार्कंडेय नर्मदा/रेवा नदीवरील भृगुतीर्थाजवळ असलेल्या ‘गंगावाहक’ या श्रेष्ठ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. येथे गंगा दीर्घ तप करून जनार्दन-नारायण विष्णूंशी संवाद करते. ती आपल्या अवतरणाची कथा सांगते आणि म्हणते की अनेक महापापभारित लोक तिच्या जलाने शुद्धी मागतात; त्या पापसंचयामुळे आपण प्रतीकात्मकरीत्या ‘तप्त’ झाल्यासारखी वाटते, अशी तिची व्यथा आहे. विष्णू तिचे दुःख दूर करून त्या स्थानी आपली विशेष सन्निधी घोषित करतात आणि गंगाधराला सहाय्यक ठरवतात. गंगेला देहधारी रूपाने रेवा नदीत प्रवेश करण्याची आज्ञा देऊन गंगा-रेवा मिश्रजलाचे अद्वितीय पावित्र्य स्थापन करतात. पावसाळ्यातील जलवृद्धी व विष्णूच्या शंखचिन्हाशी संबंधित एक विशेष पर्व निश्चित केले जाते, जे सामान्य कालसंधींपेक्षा श्रेष्ठ मानले आहे. या तीर्थात मिश्रजलात स्नान, तर्पण-श्राद्ध, बाळ-केशवाची पूजा आणि रात्रजागरण यांचे विधान आहे. यामुळे पापराशीचा नाश, पितरांचे दीर्घ तृप्तीकरण, आणि तेथे देहत्याग करणाऱ्या भक्तांना अपरिवर्तनीय शुभ परलोकगती प्राप्त होते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
मार्कंडेय युधिष्ठिराला प्रसिद्ध गौतमेश्वर तीर्थाकडे जाण्याचा उपदेश करतात. हे तीर्थ पापनाशक म्हणून सर्वत्र ख्यात आहे. गौतम ऋषींच्या दीर्घ तपश्चर्येमुळे महेश्वर प्रसन्न होऊन तेथे प्रतिष्ठित झाले; म्हणून देवाचे नाव गौतमेश्वर झाले. देव, गंधर्व, ऋषी आणि पितृदेवतासंबंधी देवतांनी या स्थानी परमेश्वराची पूजा करून श्रेष्ठ सिद्धी मिळवली—असे वर्णन आहे. यानंतर आचारविधी सांगितला आहे—तीर्थस्नान, पितृदेवतांचे पूजन आणि शिवपूजा हे पापमुक्तीचे साधन आहेत. अनेक जण विष्णुमायेने मोहित होऊन ही महिमा जाणत नाहीत, तरी शिव तेथे सन्निध आहेत. ब्रह्मचर्य पाळून स्नान व अर्चना केल्यास अश्वमेधासमान पुण्य मिळते; द्विजातीला दिलेले दान अक्षय फल देणारे म्हटले आहे. विशेष व्रत-दान: आश्वयुज कृष्ण चतुर्दशीला शंभर दीपांचे दान; कार्तिक अष्टमी व चतुर्दशीला उपवास आणि तूप, पंचगव्य, मध, दही किंवा थंड पाण्याने अभिषेक. पुष्प-पत्र अर्पणात अखंड बिल्वपत्र विशेष प्रिय. सहा महिने अखंड पूजा केल्यास इच्छा पूर्ण होतात आणि शेवटी शिवलोकप्राप्ती होते.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
या अध्यायात राजर्षी-संवादातून धर्मतत्त्वाचा विचार मांडला आहे. मार्कंडेय नर्मदेच्या तीरावरील ‘दशाश्वमेधिक’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—नियमपूर्वक आचरण केल्यास दहा अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्य मिळते. युधिष्ठिर शंका उपस्थित करतो: अश्वमेध हा खर्चिक व सर्वसामान्यांना अप्राप्य; मग सामान्य साधकाला त्याचे फळ कसे मिळेल? उत्तरादाखल मार्कंडेय एक दृष्टांतकथा सांगतात. शिव पार्वतीसह त्या तीर्थी येऊन भुकेल्या तपस्वी-ब्राह्मणाचे रूप धारण करून लोकांची श्रद्धा व आचार तपासतात. अनेक जण दुर्लक्ष करतात; पण एक विद्वान ब्राह्मण वेद–स्मृती–पुराणप्रमाणावर विश्वास ठेवून स्नान, जप, श्राद्ध, दान व कपिला-दान करतो आणि अतिथिधर्माने छन्न शिवाचा सत्कार करतो. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात; ब्राह्मण तीर्थी शिवाचे नित्य सान्निध्य मागतो, त्यामुळे तीर्थाची पवित्र प्रतिष्ठा दृढ होते। पुढे आश्विन शुक्ल दशमीचे विधिनिर्देश येतात—उपवास, त्रिपुरांतक शिवपूजन, तीर्थी सरस्वतीच्या सान्निध्याचा सन्मान, प्रदक्षिणा, गोदान, दीपांसह रात्रजागरण, पठण-कीर्तन-संगीत, तसेच ब्राह्मण व शिवभक्तांना भोजन। फलश्रुतीत पापशुद्धी, रुद्रलोकप्राप्ती, शुभ जन्म, आणि त्या स्थळी विविध परिस्थितीत देहांत झाल्यास आस्तिक्य व विधिपालनानुसार निरनिराळ्या परलोकगतिंचे वर्णन आहे।
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
हा अध्याय संवादरूप आहे. युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देताना मार्कंडेय नर्मदातटीच्या प्रसिद्ध तीर्थाचे, ‘वृषखात’ या स्थाननामाचे आणि भृगुकच्छात भृगु ऋषींच्या उपस्थितीचे वर्णन करतात. ते भृगुंच्या कठोर तपश्चर्येचा वृत्तांत सांगतात आणि शिव-उमेचा दिव्य प्रसंग मांडतात. उमा विचारते—वरदान का दिले जात नाही? शिव नीतिशिक्षा देतात की क्रोध तप नष्ट करतो आणि आध्यात्मिक सिद्धीला बाधा आणतो. हे प्रत्यक्ष दाखवण्यासाठी शिव वृषरूप दूत प्रकट/पाठवतात, जो भृगुंना चिडवतो. तो वृष भृगुंना नर्मदेत फेकतो; भृगु तीव्र क्रोधाने त्याचा पाठलाग करतात. पळणारा वृष द्वीप, पाताळ आणि ऊर्ध्वलोकांतून जातो—अनियंत्रित रागाचे व्यापक परिणाम यातून दिसतात. अखेरीस वृष शिवशरण येतो; उमा विनंती करते की ऋषींचा राग शमेपर्यंत वरदान द्यावे. शिव त्या स्थळाला ‘क्रोधस्थान’ असे घोषित करतात. मग भृगु विस्तृत स्तोत्र (ज्यात ‘करुणाभ्युदय’ नावाचा स्तवही आहे) गाऊन शिवाची स्तुती करतात; शिव वर देतात. भृगु प्रार्थना करतात की हे स्थान त्यांच्या नावाने सिद्धिक्षेत्र व्हावे व तेथे देवसन्निधी स्थिर राहावी; शेवटी ते श्री (लक्ष्मी) यांच्याशी शुभ स्थान-प्रतिष्ठेबाबत सल्लामसलत करतात, आणि तीर्थाची ओळख भक्ती व स्थाननिर्मितीच्या धर्मतत्त्वात दृढ होते.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
अध्याय १८२ मध्ये मार्कंडेयांच्या कथनातून रेवाच्या उत्तर तीरावर भृगुकच्छाची उत्पत्ती सांगितली आहे. भृगु ऋषी श्री (लक्ष्मी/रमा) हिच्यासह कूर्मावतार कच्छपाजवळ जाऊन चातुर्विद्या-आधारित वस्ती स्थापण्याची परवानगी मागतात; कूर्म संमती देतो आणि आपल्या नावाने दीर्घकाळ टिकणारे नगर होईल असे भाकीत करतो. पुढे माघ मास, शुभ तिथी-नक्षत्र, उत्तर तीरावरील गहिरे जल व कोटितीर्थ यांचे संकेत देऊन क्षेत्राचे वर्णन आणि नववस्तीतील वर्णधर्मानुसार कर्तव्यव्यवस्था मांडली आहे. लक्ष्मी देवलोकात जाऊन भृगूंना किल्ली-ताळा (कूञ्चिका-ट्टाल) सोपवते; परत आल्यावर मालकीवरून वाद होतो. न्यायासाठी बोलावलेले ब्राह्मण भृगूंच्या क्रोधभयाने मौन राहतात आणि ‘ज्याच्याकडे किल्ली त्याचा हक्क’ असा नियम सुचवतात. यावर लक्ष्मी लोभ व सत्यत्यागामुळे द्विजांची विद्या, स्थैर्य व धर्मविवेक नष्ट होईल असा शाप देते. व्यथित भृगु शंकराची आराधना करतात; शिव या स्थळाला ‘क्रोधस्थान’ म्हणत असला तरी भविष्यातील ब्राह्मणांची विद्या आपल्या अनुग्रहाने टिकेल असे सांगतो आणि या स्थळाला कोटितीर्थ म्हणून पापनाशक महिमा देतो. शिव स्नान-पूजेला महायज्ञतुल्य फल, तर्पणाने पितरांचे कल्याण, दूध-दही-तूप-मध अभिषेकाने स्वर्गवास अशी फळे सांगतो. ग्रहणकाळी दान-व्रतांची प्रशंसा, व्रत-त्याग-संन्यास आणि या क्षेत्रात मृत्यूही शुभगती देतो असे प्रतिपादन आहे. शिव अंबिकेसह (सौभाग्यसुंदरी) तेथे नित्यनिवास करील असे घोषित करतो; भृगु शेवटी ब्रह्मलोकास जातात. श्रवणाने पावनता व फलश्रुतीने अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
अध्याय १८३ हा संवादरूप आहे. मार्कंडेय युधिष्ठिराला केदार-संज्ञक तीर्थाची यात्रा व विधी सांगतात—केदारास जाऊन श्राद्ध करावे, तीर्थजल प्राशन करावे आणि देवदेवेशाचे पूजन करावे; यामुळे केदारजन्य पुण्य प्राप्त होते. मग युधिष्ठिर नर्मदेच्या उत्तर तीरावर केदाराची स्थापना कशी झाली, हे सविस्तर विचारतो. मार्कंडेय सांगतात की कृतयुगाच्या आरंभी पद्मा/श्री-संबंधी शापामुळे भृगूचे क्षेत्र अपवित्र व “वेदविहीन” झाले. भृगूंनी सहस्र वर्षे कठोर तप केले; तेव्हा शिव पाताळस्तर भेदून लिंगरूपाने प्रकट झाले. भृगूंनी स्थाणु व त्र्यंबकाची स्तुती करून क्षेत्रशुद्धीची याचना केली. शिवांनी ‘आदि-लिंग’ म्हणून केदारनामक प्रतिष्ठा केली, त्यानंतर आणखी दहा लिंगे स्थापिली; मध्यभागी एक अकरावे अदृश्य सान्निध्य क्षेत्र शुद्ध करणारे आहे असे सांगितले. तेथे बारा आदित्य, अठरा दुर्गा, सोळा क्षेत्रपाल आणि वीरभद्र-संबंधित मातृगण रक्षण-परिसर म्हणून वास करतात. फलश्रुतीत म्हटले आहे—नाघ महिन्यात नियमाने प्रातःस्नान, केदारपूजन आणि तीर्थात विधिवत श्राद्ध केल्यास पितर तृप्त होतात; पापक्षय होतो, शोक नष्ट होतो आणि कल्याण लाभते.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
या अध्यायात नर्मदेच्या उत्तर तीरावर भृगु-तीर्थाजवळ असलेल्या धौतपाप (विधौतपाप) तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. मार्कंडेय म्हणतात की हे स्थान पाप धुऊन टाकणारे म्हणून प्रसिद्ध असून भृगु ऋषींच्या सन्मानार्थ महादेव शिव येथे नित्य वास करतात. येथे स्नान केल्याने संकल्पात दोष असला तरी पापक्षय होतो; आणि विधिपूर्वक स्नान, शिवपूजन तसेच देव व पितरांना तर्पण-दान केल्यास सर्वांगी शुद्धी प्राप्त होते. युधिष्ठिर विचारतात—ब्रह्महत्येसारखा महादोष येथे कसा प्रवेश करत नाही किंवा कसा नष्ट होतो? मार्कंडेय पुराकथा सांगतात—ब्रह्मदेवाचे एक शिर छेदल्यामुळे शिवावर ब्रह्महत्येचा दोष आला; तो दोष मागे लागला, तेव्हा धर्म वृषभरूपाने त्याला झटकून दूर करतो आणि धौतेश्वरी देवी ब्रह्महत्या-नाशिनी शक्ती म्हणून प्रतिष्ठित होते. ब्रह्महत्येला भयावह व्यक्तिरूप देऊन ती या तीर्थापासून दूर राहते असे वर्णन आहे. कालनियम—आश्वयुज शुक्ल नवमी, तसेच शुक्ल सप्तमीपासून तीन दिवस; उपवास, ऋग्/यजुः/साम पठण आणि गायत्री-जप ही प्रायश्चित्ताची साधने सांगितली आहेत. फलश्रुतीत घोर अपराधांचे क्षालन, संततीविषयक वर आणि मृत्यूनंतर उत्तम गती; तसेच तीर्थतत्त्वानुसार येथे स्वेच्छामरणानेही दिव्यलोकप्राप्ती होते असा उल्लेख आढळतो.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
या अध्यायात श्री मार्कंडेय संक्षेपाने धर्म-आचाराचे उपदेश देतात. ते महिपालाला सांगतात की पवित्र एरण्डी-तीर्थास जाऊन स्नान करावे; तेथे केवळ स्नानमात्रानेही महापापांचा क्षय होतो आणि मोठे दोष दूर होतात. पुढे ते व्रतकाल सांगतात—आश्वयुज महिन्यात शुक्लपक्षातील चतुर्दशीला उपवास करून, संयमपूर्वक स्नान करून, पितर व देव यांना तर्पण करावे. फलश्रुतीत समृद्धी व सौंदर्ययुक्त पुत्रप्राप्ती, दीर्घायुष्य आणि देहान्तानंतर शिवलोकप्राप्ती सांगितली आहे; या फळांविषयी संशय धरू नये असे ठाम प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
मार्कण्डेय तीर्थकेंद्रित प्रसंग सांगतात. एका श्रेष्ठ पवित्र स्थानी गरुड महेश्वराची कठोर तपश्चर्या व पूजा करतो; तेव्हा शिव प्रकट होऊन वरदानाचा संवाद करतात. गरुड दोन दुर्मिळ वर मागतो—विष्णूचे वाहन होणे आणि पक्ष्यांमध्ये ‘इंद्रत्व/द्विजेंद्रत्व’ म्हणजे सर्वोच्च अधिपत्य मिळणे. शिव नारायणाचे सर्वाधारत्व व इंद्रपदाची अद्वितीयता सांगून या मागणीची तात्त्विक कठीणता दर्शवतात; तरीही योग्य मर्यादेत वर देतात—गरुड शंख-चक्र-गदा-धारी प्रभूचा वाहक होईल आणि पक्ष्यांचा प्रमुखही होईल. शिव अंतर्धान पावल्यानंतर गरुड उग्र देवी चामुंडेला—श्मशानचिन्हे व योगिनी-संबंध असलेल्या—प्रसन्न करतो व विस्तृत स्तुती करतो. स्तुतीत तीच देवी तेजस्वी रक्षक ‘कनकेश्वरी’ म्हणून पराशक्तिरूपेण सृष्टी-स्थिती-प्रलयात कार्यरत असल्याचे वर्णन येते. चामुंडा गरुडाला अभेद्यता, सुरासुरांवर विजय आणि तीर्थाजवळ निवासाचा वर देते. शेवटी तीर्थफळ—स्नान-पूजेमुळे यज्ञसमान पुण्य, योगसिद्धी आणि योगिनीगणांसह शुभ परलोकगती प्राप्त होते.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
या अध्यायात मार्कंडेय मुनी राजाला तीर्थयात्रेचा क्रम आणि एका प्रसिद्ध लिंगाचे तात्त्विक माहात्म्य सांगतात. भृगुकच्छ येथे असलेले जालेश्वर हे अतिप्राचीन स्वयंभू लिंग असून ‘कालाग्निरुद्र’ या नावाने विख्यात आहे, असे निर्देशिले आहे. हे क्षेत्र ‘क्षेत्र-पाप’ दूर करण्यासाठी करुणेने प्रकट झालेले, पापशमन व दुःखनिवारण करणारे पवित्र केंद्र म्हणून वर्णिले आहे. पूर्वकल्पी असुरांनी त्रैलोक्य व्यापले, वेदकर्म व धर्म क्षीण झाले, तेव्हा कालाग्निरुद्रापासून आद्य धूर (धूम) उत्पन्न झाला; त्या धुरातूनच लिंग प्रकट होऊन सप्त पाताळे भेदत दक्षिणावर्त खड्ड्यासह प्रतिष्ठित झाले—अशी कथा आहे. शिवाच्या पुरदाहाशी संबंधित ज्वालाजन्य कुंड आणि धूमावर्त नावाचा भोवऱ्यासारखा प्रदेशही सांगितला आहे. विधी असा—तीर्थात व नर्मदेच्या जलात स्नान, पितरांसाठी श्राद्ध, त्रिलोचन (शिव) पूजन आणि कालाग्निरुद्र नामजप; याने ‘परमा गती’ प्राप्त होते. तसेच काम्यकर्म, अपाय-निवारण/शांतिकर्म, शत्रुक्षयाचे प्रयत्न व वंश-संबंधित संकल्प येथे शीघ्र सिद्ध होतात, असे तीर्थप्रभाव म्हणून प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात की रेवातटी (नर्मदा) वरील शालग्राम नावाच्या पवित्र तीर्थास जावे. हे स्थान सर्व देवांनी पूजिलेले असून येथे भगवान वासुदेव—त्रिविक्रम व जनार्दनरूपाने—प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी निवास करतात असे सांगितले आहे. तपस्वी परंपरेचा आधार आणि द्विज व साधकांसाठी स्थापन झालेली धर्मकर्म-भूमी यांमुळे या तीर्थाची महिमा विशेष मानली आहे. मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी आल्यावर रेवेत स्नान करून उपवास करावा, रात्र जागरण करून जनार्दनाची पूजा करावी. दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला पुन्हा स्नान करून देव व पितरांचे तर्पण करीत विधिपूर्वक श्राद्ध पूर्ण करावे. यथाशक्ती ब्राह्मणांचा सत्कार करून सुवर्ण, वस्त्र, अन्न इत्यादी दान द्यावे, क्षमा मागावी आणि खगध्वज इत्यादी नामांनी देवाचे भक्तिभावाने स्मरण करावे. फलश्रुतीत सांगितले आहे की यामुळे शोक-दुःख नष्ट होते आणि ब्रह्महत्येसह घोर पापांपासून मुक्ती मिळते. शालग्रामाचे वारंवार दर्शन व नारायणस्मरण यांद्वारे मोक्षाभिमुख अवस्था प्राप्त होते; ध्याननिष्ठ संन्यासीही तेथे मुरारीचे परम पद प्राप्त करतात।
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला एका ‘परम-शोभन’ तीर्थाचे महत्त्व सांगतात, जिथे वराहरूप विष्णूला धरणीधर—पृथ्वी उचलणारा—म्हणून स्मरले जाते. अंतर्भूत सृष्टीकथेत हरि क्षीरसागरात शेषशय्येवर योगनिद्रेत असतो; पृथ्वी भाराने बुडू लागल्यावर देव व्याकुळ होऊन विश्वस्थैर्यासाठी त्याची प्रार्थना करतात. तेव्हा विष्णू दंष्ट्राधारी, भयंकर वराहरूप धारण करून दंष्ट्रेवर पृथ्वी उचलून स्थैर्य प्रस्थापित करतो. यानंतर नर्मदेच्या उत्तर तीरावर वराहाच्या पाच प्रकट रूपांचे वर्णन येते—ग्रंथात सांगितलेल्या पहिल्या ते पाचव्या स्थळी दर्शन-पूजेचे विधान आहे; पाचवा ‘उदीर्ण-वराह’ भृगुकच्छाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठ महिन्यात शुक्लपक्षात, विशेषतः एकादशीला, यात्रेकरू हविष्याहार, रात्र जागरण, नदीस्नान, तीळ-यवांनी पितृ व देवतांना तर्पण, आणि पात्र ब्राह्मणांना क्रमाने गाय, घोडा, सुवर्ण व भूमिदान करतो व प्रत्येक वराहस्थानी उपासना करतो. फलश्रुतीनुसार पाच वराहांचे एकत्र दर्शन, नर्मदा-विधी व नारायणस्मरणाने महापापे नष्ट होऊन मोक्ष मिळतो; शंकरप्रमाणे योग्य वेळी लोṭाणेश्वर दर्शन देहबंधनातून मुक्ती देते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
हा अध्याय संवादरूप आहे. युधिष्ठिर मार्कंडेय ऋषींना विचारतो की सर्व देवांनी पूजिलेल्या सोमतीर्थात, ज्याला चंद्रहास असेही म्हणतात, सोम (चंद्रदेव) याने परम सिद्धी कशी प्राप्त केली. मार्कंडेय कारणकथा सांगतात—गृहधर्म व दांपत्यकर्तव्याकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे दक्षाने सोमाला क्षयरोगाचा शाप दिला; त्यानिमित्ताने गृहस्थधर्म, कर्तव्य-अकर्तव्य आणि कर्मफल यांचे नीतिपर विवेचन येते. पुढे तीर्थयात्रा व तपश्चर्येचे विधान आहे. सोम अनेक तीर्थे भटकून नर्मदा तिरी पोहोचतो व बारा वर्षे उपवास, दान, व्रत, नियम आणि संयम पाळतो; त्यामुळे तो रोगमुक्त होतो. तो महादेव (शिव) यांची महापापनाशक म्हणून प्रतिष्ठापना करून पूजन करतो व श्रेष्ठ लोकास प्राप्त होतो; तसेच चंद्रहास/सोमतीर्थ येथे स्नान-पूजा, तिथी, सोमवार आणि ग्रहणकाळातील विशेष आचारांचे फल—शुद्धी, आरोग्य, कल्याण व दोषनिवारण—वर्णिले आहे।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
अध्यायाच्या आरंभी मार्कंडेय तीर्थयात्रिकाला सिद्धेश्वराकडे जाण्यास सांगतात आणि शेजारी असलेल्या स्वयंभू ‘अमृत-स्रावी’ लिंगाचे वर्णन करतात; त्याचे दर्शन होताच विशेष पुण्य प्राप्त होते असे ते प्रतिपादित करतात. पुढे युधिष्ठिर विचारतो की देवांना सिद्धेश्वरात सिद्धी कशी मिळाली, आणि ‘द्वादश आदित्य’ यांचा उल्लेख कसा आहे. मार्कंडेय द्वादश आदित्य—इंद्र, धाता, भग, त्वष्टा, मित्र, वरुण, अर्यमन्, विवस्वान, सविता, पूषा, अंशुमान आणि विष्णु—यांची नावे सांगून, सूर्यत्वाची इच्छा धरून त्यांनी नर्मदा-तटी सिद्धेश्वरात कठोर तप केले असे स्पष्ट करतात. तपश्चर्येच्या फलस्वरूप त्या तीर्थात सूर्याच्या ‘अंशां’च्या विभागणीने दिवाकराची प्रतिष्ठा झाली आणि स्थळाची कीर्ती वाढली. पुढे प्रलयकाळी आदित्यांचे विश्वकार्य आणि दिशांमध्ये सौरशक्तींची मांडणी (दिक्-व्यवस्था) यांचेही वर्णन येते. शेवटी तीर्थाचार व फलश्रुती—प्रातःस्नान करून द्वादशादित्य-दर्शन केल्याने वाणी, मन व कर्मजन्य पाप नष्ट होतात; प्रदक्षिणा ही पृथ्वी-परिक्रमेइतकी मानली आहे; या तीर्थात सप्तमीचा उपवास अत्यंत फलदायी; वारंवार प्रदक्षिणेने रोगनाश, आरोग्य, समृद्धी व संततीप्राप्ती अशी फळे नियमबद्ध भक्तीने मिळतात।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
अध्याय १९२ मध्ये मार्कंडेय पापहर असे श्रेष्ठ देवतीर्थ सांगतात, ज्याच्या दर्शनाने पापक्षय होतो. याच संदर्भात युधिष्ठिर विचारतो—“श्रीपती कोण? आणि केशवाचा भृगुवंशाशी काय संबंध?” मार्कंडेय संक्षेपाने वंशपरंपरा मांडतात—नारायणापासून ब्रह्मा, त्यापासून दक्ष आणि पुढे धर्म; धर्माच्या दहा धर्मपत्नींची नावे येतात, आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न साध्यांचे पुत्र म्हणून नर, नारायण, हरि व कृष्ण यांचा उल्लेख होतो—हे विष्णूचे अंश मानले आहेत। नर-नारायण गंधमादन पर्वतावर अत्यंत कठोर तप करतात, त्यामुळे विश्वात क्षोभ निर्माण होतो. त्यांच्या तपोबलाने भयभीत इंद्र काम व वसंतासह अप्सरांना पाठवतो—नृत्य, गीत, सौंदर्य आणि विषयलालसेने तप भंग व्हावा म्हणून. पण दोन्ही ऋषी अढळ राहतात—निर्वात दीपकासारखे आणि अक्षुब्ध समुद्रासारखे। तेव्हा नारायण आपल्या जंघेतून एक अनुपम स्त्री प्रकट करतात—उर्वशी—जी अप्सरांच्या सौंदर्यालाही मागे टाकते. देवदूत नर-नारायणांची स्तुती करतात. नारायण तत्त्वोपदेश देतात की परमात्मा सर्वत्र व्याप्त आहे; म्हणून राग-द्वेष व भेदभाव सम्यक् विवेक असणाऱ्यांना धरून राहात नाहीत. उर्वशीला इंद्राकडे नेण्यास सांगून ते स्पष्ट करतात की त्यांचे तप भोगासाठी किंवा देवांशी स्पर्धेसाठी नसून, योग्य मार्ग दाखवणे व लोकसंरक्षण हाच त्याचा हेतू आहे।
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
या अध्यायात श्री मार्कंडेयांच्या कथनातून तात्त्विक संवाद उलगडतो. वसंतकामा व उर्वशी आदी अप्सरा वारंवार नारायणाला नमस्कार करून प्रत्यक्ष विश्वरूप-दर्शनाची याचना करतात आणि पूर्वीच्या उपदेशाने त्यांना अपेक्षित सिद्धांत स्पष्ट झाला आहे असे सांगतात. तेव्हा नारायण आपल्या देहात सर्व लोक व सर्व प्राणी स्थित आहेत असे प्रकट करतात; त्यात ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, आदित्य, वसु, यक्ष-गंधर्व-सिद्ध, मनुष्य, पशु-पक्षी, वृक्ष-लता, नद्या, पर्वत, समुद्र, द्वीप आणि नभोमंडळ यांचे दर्शन घडते. अप्सरा दीर्घ स्तोत्रांनी नारायणाला पंचमहाभूत व इंद्रियांचा आधार, एकमेव ज्ञाता-द्रष्टा आणि सर्वांचा परम स्रोत म्हणून वर्णित करतात—ज्यात सर्व जीव अंशरूपाने सहभागी आहेत. दर्शनाच्या प्रचंडतेने व्याकुळ होऊन त्या विश्वरूप संहरण्याची विनंती करतात; नारायण ते रूप आवरून सांगतात की सर्व भूतें त्यांचे अंश आहेत आणि देव-मनुष्य-पशु यांच्याविषयी समदृष्टी (समता) ठेवावी. अखेरीस मार्कंडेय राजाला उपदेश करतात—सर्वभूतांत स्थित केशवाचे ध्यान मोक्षास सहाय्यक आहे; जग वासुदेवमय आहे असे जाणल्याने वैर, द्वेष व भेदभाव क्षीण होतात.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला सांगतात—वैष्णव विश्वरूपाची घोषणा ऐकून देव विस्मित होतात आणि उर्वशीच्या प्रादुर्भावानेही आश्चर्यचकित होतात. भृगुवंशात जन्मलेली श्री (लक्ष्मी) नारायणाला पती म्हणून मिळवण्यासाठी व्रत, दान, नियम व सेवा यांचा विचार करून समुद्रकाठी सहस्र दिव्यवर्षे कठोर तप करते. देव स्वतः विश्वरूप प्रकट करू शकत नाहीत म्हणून नारायणाला निवेदन करतात; विष्णू श्रीकडे येऊन तिची इच्छा पूर्ण करतात व विश्वरूप दर्शन देतात. नारायण पाञ्चरात्र-भक्तीला अनुरूप उपासनेचा उपदेश करतात—नित्यपूजेमुळे ऐश्वर्य, यश व मान वाढतो; ब्रह्मचर्य हे मूलतप आहे; देवाचे “मूलश्रीपति” हे नाम सांगितले आहे. संयमाने रेवा-जलात स्नान केल्यास इच्छित फल मिळते आणि दानाचे पुण्य अनेकपटींनी वाढते असे वर्णन आहे. श्री धर्मयुक्त गृहस्थाश्रमाची प्रतिष्ठा मागते; तेव्हा नारायण “नारायणगिरी” हे स्थाननाम स्थापन करून त्याचे स्मरण तारक आहे असे सांगतात. यानंतर दिव्य विवाहयज्ञाचे वर्णन—ब्रह्मा व ऋषी ऋत्विज होतात, समुद्र रत्नसंपदा देतात, कुबेर धन पुरवतो, विश्वकर्मा मणिमय निवास उभारतो. शिस्तबद्ध ब्राह्मणांची वस्ती बसते. शेवटी अवभृथस्नानासाठी तीर्थ प्रकट होते—विष्णूच्या चरणोदकातून जाह्नवीसदृश शुद्ध प्रवाह रेवेपर्यंत येऊन “देवतीर्थ” म्हणून प्रसिद्ध होतो; अनेक अश्वमेध-अवभृथांपेक्षा श्रेष्ठ पावनफल देणारे म्हणून त्याची स्तुती केली आहे.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
या अध्यायात युधिष्ठिर देवतीर्थाचे नाव, माहात्म्य आणि तेथे स्नान-दान केल्याचे फळ विचारतो. मार्कण्डेय सांगतात की देव व ऋषींनी पूजलेली सर्व तीर्थे विष्णूच्या चिंतनाने देवतीर्थात एकरूप होतात; म्हणून हे परम वैष्णव तीर्थ असून येथे स्नान करणे म्हणजे सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखे आहे. ग्रहणकाळी केलेली कृत्ये ‘अनंत’ फल देतात असे सांगून सुवर्ण, भूमी, गौ इत्यादी दानांची देवतासंबंधी महिमा मांडली आहे; शेवटी देवतीर्थात श्रद्धेने केलेले कोणतेही दान अक्षय फलदायी ठरते असे प्रतिपादन आहे. पुढे एकादशीव्रताचा भक्तिमार्ग—स्नान (नर्मदाजलासह), उपवास, श्रीपतीपूजन, रात्रभर जागरण आणि तुपाच्या दिव्याने नीराजन। द्वादशीच्या सकाळी ब्राह्मण व दांपत्यांचा वस्त्र, अलंकार, तांबूल, पुष्प, धूप व अनुलेपनाने सत्कार करून दान करावे असे सांगितले आहे. दुग्धजन्य पदार्थ, तीर्थजल, उत्तम वस्त्र, सुगंध, नैवेद्य व दीप अशी पूजासामग्रीही दिली आहे; असे करणारा साधक वैष्णव-लक्षणांसह विष्णुलोक प्राप्त करतो. शेवटी नित्य नीराजनाचे रक्षण व आरोग्यदायी फल, दिव्याचा शेष नेत्रांना लावण्याची विधी, तसेच माहात्म्य श्रवण-पाठाचे पुण्य—श्राद्धकाळी पाठ केल्यास पितृतृप्ती—अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
अध्याय १९६ मध्ये मार्कंडेय श्रोत्याला हंसतीर्थाची यात्रा करण्याचा उपदेश करतात आणि या तीर्थाला अनुपम, सर्वोत्तम पवित्र स्थळ म्हणतात. या तीर्थाची महत्ता कारणकथेद्वारे दृढ केली आहे—याच ठिकाणी एका हंसाने तप केले आणि ब्रह्मदेवाचे वाहन होण्याचा मान (ब्रह्म-वाहनता) प्राप्त केला; म्हणून या स्थळाची प्रभावशक्ती प्रसिद्ध झाली। पुढे विधी-नीती सांगितली आहे—जो यात्रेकरू हंसतीर्थात स्नान करून सुवर्णदान (कांचन-दान) करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकाला जातो। फलाचे वर्णन दिव्य दृश्यरूपात आहे—हंसजोडलेल्या विमानात, नवसूर्यासारखा तेजस्वी, इच्छित भोगांनी संपन्न, अप्सरांच्या समूहांनी सेवित होऊन तो प्रवास करतो। इच्छेनुसार सुख भोगून तो जातिस्मरणासह पुन्हा मनुष्यजन्म घेतो, यामुळे जन्मोजन्मीची नैतिक सातत्यता सूचित होते। शेवटी मोक्षाचा निष्कर्ष—जो संन्यासाने देहत्याग करतो, तो मोक्ष प्राप्त करतो। या तीर्थाचे फल पापनाशक, पुण्यवर्धक आणि शोकहर असे संक्षेपाने सांगितले आहे।
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
या अध्यायात मार्कंडेय नर्मदा-तटी असलेल्या ‘मूलस्थान’ नावाच्या श्रेष्ठ सूर्यतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे शुभ ‘मूळ-स्थळ’ पद्मजा (ब्रह्मा) यांच्याशी संबंधित असून येथेच भास्कर (सूर्य) यांची प्रतिष्ठा झाल्याचे वर्णन आहे. नियमपालक यात्रेकरूने संयमित मनाने स्नान करून पिंड व जलाने पितरांचे व देवतांचे तर्पण करावे आणि नंतर मूलस्थान मंदिराचे दर्शन घ्यावे. विशेष व्रत—शुक्ल सप्तमी जर रविवार (आदित्यवासर) असेल, तर रेवा-जली स्नान, तर्पण, यथाशक्ती दान, करवीर पुष्प व लाल चंदन-मिश्रित जलाने भास्कराची स्थापना/पूजा, कुंदा पुष्पयुक्त धूप, सर्व दिशांना दीपप्रज्वलन, उपवास आणि भक्तिगीत-वाद्यांसह रात्र जागरण करावे. फल म्हणून तीव्र दुःखांचा परिहार व दीर्घ काळ सूर्यलोकात निवास, गंधर्व-अप्सरांच्या सेवेसह, सांगितला आहे.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
मार्कंडेय श्रोत्याला भद्रकाळी-संगमाकडे निर्देश करतात; देवांनी नित्य सेविलेलं, दिव्यरीत्या प्रतिष्ठित आणि ‘शूलतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असं ते स्थान आहे. तेथे केवळ दर्शनही—विशेषतः स्नान व दानासह—दुर्दैव, अपशकुन, शापप्रभाव आणि पापदोष नष्ट करीतं, असा तीर्थमहिमा सांगितला आहे. युधिष्ठिर विचारतो: नर्मदातटी देवी ‘शूलेश्वरी’ आणि शिव ‘शूलेश्वर’ कसे प्रसिद्ध झाले? मार्कंडेय मांडव्य नावाच्या ब्राह्मण तपस्व्याची कथा सांगतात. तो मौनव्रत व कठोर तपश्चर्येत लीन असताना चोर त्याच्या आश्रमात चोरीचा माल लपवतात. राजपुरुष चौकशी करतात; पण मौनी ऋषी उत्तर देत नाहीत, म्हणून त्याला शूळावर चढवून दंड देतात. दीर्घ यातनांतही मांडव्य शिवस्मरणाने अढळ राहतो. शिव प्रकट होऊन शूळ कापतात आणि कर्मविपाक समजावतात—पूर्वकर्मांमुळेच सुख-दुःख येतात; धर्मनिंदा न करता धैर्याने सहन करणेही तपच आहे. मांडव्य शूळाचा अमृततुल्य प्रभाव का आहे हे विचारून शूळाच्या मुळाशी व अग्रभागी शिव-उमेचे स्थैर्य मागतो. तत्क्षणी शूळमुळाशी शिवलिंग प्रकट होते आणि डाव्या बाजूस देवीची मूर्ती; यामुळे शूलेश्वर-शूलेश्वरीची उपासना प्रतिष्ठित होते. पुढे देवी विविध तीर्थांतील आपल्या अनेक नाम-रूपांचे वर्णन करते. शेवटी फलश्रुती व विधी—पूजा, नैवेद्य, पितृतर्पण, उपवास-जागर इत्यादींनी शुद्धी व शिवलोकसामीप्य मिळते; हे तीर्थ ‘शूलेश्वरी-तीर्थ’ म्हणून चिरप्रसिद्ध होते।
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
मार्कंडेय तीर्थांच्या अनुक्रमिक वर्णनात अश्विनी तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ “कामिक” म्हणजे इच्छित फल देणारे आणि सर्व जीवांना सिद्धी देणारे मानले आहे. येथे दिव्य वैद्य अश्विनीकुमार नासत्यौ यांनी दीर्घ तप केले; त्यातून त्यांना यज्ञभागाचा अधिकार मिळाला आणि देवसमुदायाची व्यापक मान्यता प्राप्त झाली. युधिष्ठिर विचारतो की ते सूर्यपुत्र का म्हणवले जातात. मार्कंडेय संक्षेपाने कथा सांगतात—एक राणी सूर्याच्या प्रखर तेजास सहन न होऊन मेरुप्रदेशात कठोर तप करू लागली; सूर्य कामवश होऊन अश्वरूप धारण करून तिच्याजवळ आला; नासिकामार्गे गर्भाधान झाले आणि प्रसिद्ध नासत्यौ जन्मले. नंतर कथा नर्मदा-भूगोलाकडे वळते—भृगुकच्छाजवळ नदीकाठी दोघांनी दुष्कर तप करून परम सिद्धी मिळवली. शेवटी फलश्रुती अशी की जो या तीर्थात स्नान करून पितरांना व देवांना तर्पण देतो, तो जिथे जन्मेल तिथे सौंदर्य व सौभाग्य प्राप्त करतो.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
हा अध्याय संवादरूप आहे. यात मārkaṇḍeya युधिष्ठिराला सावित्री-तीर्थाचे परम पावित्र्य व महात्म्य सांगून त्याची स्तुती करतात. पुढे युधिष्ठिराच्या प्रश्नावरून सावित्रीदेवीचे स्वरूप स्पष्ट करतात—तिला वेद-माता मानून, कमळ-प्रतिमेच्या आधारे ध्यानमूर्तीचे वर्णन करतात आणि प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळ या तीन संध्याकाळांत काळानुसार वेगवेगळे ध्यान व उपासना-विधान सांगतात. तीर्थयात्रिकांसाठी शुद्धीची तांत्रिक क्रमवारी दिली आहे: स्नान व आचमनानंतर प्राणायामाने संचित दोषांचे दहन, ‘आपो हि ष्ठा’ मंत्राने प्रोक्षण, तसेच अघमर्षण इत्यादी वैदिक मंत्रांनी पाप-निवारण. संध्येनंतर नियमपूर्वक गायत्री-जप हा मुख्य आचार मानून पापक्शय व उच्च लोकप्राप्ती अशी फलश्रुती सांगितली आहे. तसेच या तीर्थस्थानी पितृकर्म/श्राद्ध व अंतिम व्रत-आचरण केल्यास विशेष फल, मृत्यूनंतर उत्तम गती आणि पुढे शुभ जन्म यांचे आश्वासन देत अध्याय विधिनिष्ठ आचारधर्म अधोरेखित करतो.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय ऋषी महीपालास तीर्थोपदेशरूपाने देवतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात आणि युधिष्ठिराला धर्मनिष्ठ राजधर्माचा आदर्श म्हणून उल्लेखतात. हे देवतीर्थ ‘अतुल’ मानले असून येथे सिद्धगण व इंद्रासह देवता उपस्थित असतात. येथे स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय आणि देवतार्चन ही पुण्यकर्मे तीर्थाच्या स्वाभाविक शक्तीमुळे ‘अनंत’ फल देतात असे प्रतिपादन केले आहे. भाद्रपद महिन्यातील कृष्णपक्ष त्रयोदशी ही विशेष प्रधान तिथी सांगितली आहे, कारण पूर्वी त्या दिवशी देवतांचा वास मानला जातो. त्रयोदशीस स्नान करून विधिपूर्वक श्राद्ध करावे आणि देवांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या वृषभध्वज (शिव) देवाचे पूजन करावे. यामुळे सर्व पापांचे शोधन होऊन अखेरीस रुद्रलोकप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
मार्कंडेय शिखितीर्थ या अत्यंत पवित्र तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—हे प्रधान तीर्थ व उत्कृष्ट ‘पंचायतन’ उपासना-परिसर मानले आहे. येथे हव्यवाहन (अग्नी) यांनी तप करून ‘शिखा’ प्राप्त केली, ‘शिखी’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि ‘शिखा’शी संबंधित नामाने ‘शिखाख्य’ शिवलिंगाची स्थापना केली। आश्वयुज महिन्यातील ठराविक चंद्रकाळी यात्रेकरूने तीर्थात जाऊन नर्मदास्नान करावे, देव-ऋषी-पितरांना तिळोदकाने तर्पण द्यावे, ब्राह्मणाला सुवर्णदान करावे व अग्नीचा सन्मान/तृप्ती करावी। नंतर गंध, माळा व धूप यांनी शिवपूजा केल्यास फलश्रुतीप्रमाणे रुद्रलोकप्राप्ती होते—सूर्यवर्ण विमानात अप्सरांसह, गंधर्वांच्या स्तुतीत; तसेच या लोकी शत्रुनाश व तेजाची प्राप्ती होते।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
मार्कंडेय कोटितीर्थाचे वर्णन ‘अतुल’ तीर्थ म्हणून करतात—इथे असंख्य सिद्धांचा वास असून अनेक महर्षींच्या उपस्थितीने हे क्षेत्र अत्यंत पावन मानले जाते. दीर्घ तपश्चर्येनंतर ऋषींनी येथे शिवाची प्रतिष्ठापना केली आणि देवीला कोटीश्वरी व चामुंडा (महिषासुरमर्दिनी) रूपाने स्थापन केले; त्यामुळे हे शैव-शाक्त परंपरांचे संयुक्त पवित्र संकुल ठरते. भाद्रपद कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला, हस्त नक्षत्र असताना, हे तीर्थ सर्वपापहर व सर्वजनहितकारी सांगितले आहे. त्या दिवशी तीर्थस्नान, तिलोदक अर्पण आणि श्राद्ध केल्यास महान फल मिळते; पितर तृप्त होतात आणि ठरावीक संख्येच्या व्यक्तींचा नरकातून शीघ्र उद्धार होतो असेही प्रतिपादन आहे. अखेरीस सामान्य तत्त्व मांडले आहे—या तीर्थाच्या प्रभावाने स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय व देवतार्चन ‘कोटी-गुण’ फलदायी ठरते; म्हणजेच स्थानमहिमेमुळे धार्मिक कर्मांची शक्ती प्रचंड वाढते।
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
या अध्यायात मार्कंडेय भृगु-तीर्थाचे परम पुण्यदायक ‘पैतामह तीर्थ’ म्हणून वर्णन करतात; ते पापक्षय करणारे आहे. युधिष्ठिर विचारतो—पितामह ब्रह्म्याने महेश्वराची इतकी तीव्र भक्तीने आराधना का केली? तेव्हा मार्कंडेय प्राचीन इतिहासनुसार सांगतात—स्वतःच्या कन्येकडे आसक्ती झाल्याने शिवाने ब्रह्म्याला शाप दिला; त्यामुळे त्यांची वेदविद्या क्षीण झाली आणि लोकातील पूज्यत्व कमी झाले. दुःखित ब्रह्म्याने रेवा (नर्मदा) नदीच्या उत्तर तीरावर तीनशे वर्षे तप केले, स्नान करून शिवाची उपासना केली. शंकर प्रसन्न होऊन पर्वकाळी ब्रह्म्याचे पूज्यत्व पुनःस्थापित करतात आणि देव व पितरांसह तेथे आपली नित्य उपस्थिती जाहीर करतात. म्हणून हे तीर्थ ‘पैतामह’ नावाने तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध झाले. पुढे काळ व फल सांगितले आहे—भाद्रपद कृष्णपक्ष अमावास्येला स्नान करून पितर व देवांना तर्पण केल्यास, अल्प अर्पणानेही (एक पिंड किंवा तीळ-जल) पितर दीर्घकाळ तृप्त होतात. सूर्य कन्या राशीत असताना श्राद्धपालनाचे विशेष महत्त्व आहे, आणि सर्व पितृतिर्थांचे श्राद्धफळ येथे अमावास्येला मिळते असे म्हटले आहे. शेवटी—जो स्नान करून शिवपूजन करतो तो मोठ्या-लहान दोषांपासून मुक्त होतो; आणि संयमित मनाने या तीर्थी देहत्याग केल्यास रुद्रलोक प्राप्त होतो व पुनर्जन्म होत नाही।
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय राजाला कुरकुरी नावाच्या अत्यंत पुण्यदायी तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे व परम मंगलप्रद असे वर्णिले आहे. येथील तीर्थदेवता ‘कुरकुरी’ इष्टार्थदायिनी असून भक्तांच्या प्रार्थनेनुसार पशुधन, पुत्र आणि संपत्ती इत्यादी फल देते असे सांगितले आहे. तसेच ‘ढौण्डेश’ नावाचा क्षेत्रपाल तेथे वास करतो; स्त्री-पुरुष दोघांनीही त्याची पूजा करावी असे निर्देश आहेत. फलश्रुतीत दर्शन-पूजनाने अनिष्ट कमी होते, अपत्यहीनता दूर होते, दारिद्र्य निवते आणि इच्छित कार्य सिद्ध होते असे म्हटले आहे. शेवटी विधिपूर्वक तीर्थाचे स्पर्श व दर्शन केल्यानेच हे फल निश्चितपणे प्राप्त होते, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
मार्कंडेय राजा (क्षोणिनाथ/नराधिप) यांना उद्देशून ‘दशकन्या’ नावाच्या अत्यंत पवित्र तीर्थाचे वर्णन करतात—ते परम सुंदर व सर्वपापहर मानले आहे. या तीर्थाची प्रतिष्ठा शैव कारणकथेतून सांगितली आहे: येथे महादेवांचा दहा सद्गुणी कन्यांशी संबंध आणि ब्रह्म्याशी त्यांच्या विवाहाची व्यवस्था घडल्याने हे स्थान ‘दशकन्या’ म्हणून प्रसिद्ध झाले। पुढे आचारविधी सांगितला आहे—या तीर्थावर अलंकृत कन्येचे विवाहात दान (कन्यादान) केल्यास अपार पुण्य मिळते; केशसंख्येइतकी वर्षे शिवसमीप वास, नंतर दुर्लभ मानवी जन्म आणि शेवटी महान धन-समृद्धी प्राप्त होते। तसेच भक्तिभावाने स्नान करून शांत ब्राह्मणाला सुवर्णदान करावे; सुवर्णाचे अल्प प्रमाणही वाणी, मन व देहातील पूर्वदोष नष्ट करते असे म्हटले आहे। फलश्रुतीत स्वर्गारोहण, विद्याधर-सिद्धांमध्ये मान, आणि कल्पांतापर्यंत निवास—कर्म, सद्भावना व विश्वफल यांचा संगम म्हणून या तीर्थाचे माहात्म्य प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
मार्कंडेय ‘स्वर्णबिंदू’ नावाच्या पावन तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात आणि तेथील विधी व फलश्रुती स्पष्ट करतात. या अध्यायाचा केंद्रबिंदू तीर्थस्नान आणि ब्राह्मणाला कांचन (सोने) दान हा आहे; तो महापुण्यकारक मानला आहे. सोने अग्नीच्या तेजातून उत्पन्न झालेले ‘श्रेष्ठ रत्न’ असल्याने दानात त्याची विशेष प्रभावशक्ती सांगितली आहे. केशाग्राएवढे अल्प सुवर्णही या तीर्थाशी संबंधित करून विधिपूर्वक दान केले, तर तेथे देहांत झाल्यास स्वर्गप्राप्ती होते असे वर्णन आहे. दाता विद्याधर व सिद्धांमध्ये मान पावतो, श्रेष्ठ विमानात कल्पांतपर्यंत निवास करतो आणि नंतर धनवान कुळात द्विज म्हणून उत्तम मानवजन्म मिळवतो. मन-वाणी-काया यांनी केलेले दोष या स्वर्णदानाने शीघ्र नष्ट होतात—अशी कर्मशुद्धीची शिकवण येथे दिली आहे.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
या अध्यायात मार्कंडेय ऋषी एका राजाला ‘पितॄणाम् ऋणमोचनम्’ म्हणून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असलेल्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. विधिपूर्वक स्नान, नंतर पितृदेवतांचे तर्पण आणि दान—या क्रमाने मनुष्य ‘अनृण’ म्हणजे ऋणमुक्त होतो, असे प्रतिपादन केले आहे. पुत्रप्राप्ती व कर्मपरंपरेचे तात्त्विक कारणही दिले आहे—पितर पुत्राची इच्छा करतात, कारण पुत्र ‘पुण्णामा’ नरकातून उद्धार करणारा मानला जातो; म्हणून श्राद्ध-तर्पणादी विधी अखंड चालू राहणे आवश्यक आहे. पुढे ऋणत्रयाचे वर्गीकरण: पितृऋण पिंडदान व जलतर्पणाने, देवऋण अग्निहोत्र व यज्ञांनी, आणि मनुष्य/सामाजिक ऋण ब्राह्मणांना वचनबद्ध दान, तीर्थसेवा व देवालयकार्य यांसारख्या कर्तव्यपालनाने फेडले जाते. अंतिम फलश्रुतीत सांगितले आहे की या तीर्थात केलेले दान-तर्पण व गुरुजनांचे समाधान अक्षय फल देते; त्याचा लाभ सात जन्मांपर्यंत दिवंगत पितरांनाही पोहोचतो. अध्याय वंशकल्याण व धर्मकर्तव्य यांची आचारप्रधान दिशा दृढ करतो.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
मार्कंडेय ऋषी नर्मदा-तटावरील पुष्कली, क्षमानाथ इत्यादी तीर्थांची क्रमाने ओळख करून देऊन रेवाकाठी असलेल्या भारभूती तीर्थाची उत्पत्ती सांगतात, जिथे शिव रुद्र-महेश्वर रूपाने विराजमान आहेत. ‘भारभूती’ हे नाव कसे पडले, असे युधिष्ठिर विचारतात. पहिल्या दृष्टांतात सदाचारी ब्राह्मण विष्णुशर्मा संयम, शुचिता व तपस्वी जीवन जगतो; महादेव बटू (विद्यार्थी) रूप धारण करून त्याच्याकडे अध्ययन करतात. अन्नशिजवणीवरून इतर शिष्यांशी वाद होऊन पैज ठरते; शिव विपुल अन्न प्रकट करतात आणि नंतर नदीकाठी पैजेनुसार शिष्यांना ‘भार’ देऊन नर्मदेत टाकतात, पण स्वतःच त्यांना वाचवतात. तेथे ‘भारभूती’ नावाचा लिंगप्रतिष्ठा होऊन ब्राह्मणाचा पापभय निवळतो. दुसऱ्या दृष्टांतात एक व्यापारी विश्वासू मित्राचा खून करून द्रोह करतो; मृत्यूनंतर तो कठोर यातना भोगतो व अनेक जन्मांनंतर धर्मनिष्ठ राजाच्या घरी ओझे वाहणारा बैल होतो. कार्तिकातील शिवरात्रीला भारेश्वर येथे राजा स्नान, अर्पण, रात्रीच्या प्रहरांमध्ये चतुर्विध लिंग-पूरण, सुवर्ण-तीळ-वस्त्र-गोदान इत्यादी दान व जागरण करतो; त्यामुळे तो बैल शुद्ध होऊन उत्तम गतीला जातो. फलश्रुती—भारभूतीत स्नान-व्रताने महापापही नष्ट होतात, अल्प दानही अक्षय पुण्य देते; येथे मृत्यू झाल्यास अखंड शिवलोक, किंवा शुभ जन्म मिळून पुन्हा मोक्षमार्ग प्राप्त होतो.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात श्री मार्कंडेय पुङ्ख तीर्थाचे माहात्म्य सांगून त्यास “उत्तम” तीर्थ म्हणून प्रतिष्ठित करतात. पूर्वकाळी याच तीर्थस्थानी पुङ्खाला सिद्धी प्राप्त झाली, हा दृष्टांत देऊन तीर्थाची पावनता अधोरेखित केली आहे. पुढे या स्थळाची कीर्ती जामदग्न्य (परशुराम) यांच्या तपश्चर्येशी जोडली आहे—क्षत्रियांचे प्रभुत्व नष्ट करणारे ते महाबली नर्मदेच्या उत्तर तीरावर दीर्घकाळ कठोर तप करतात. यानंतर फलश्रुती क्रमाने येते—तीर्थस्नान व परमेश्वरपूजन केल्यास इहलोकी बल आणि परलोकी मोक्ष मिळतो; देव व पितरांचे पूजन/तर्पण केल्याने पितृऋणातून मुक्ती होते; तेथे प्राणत्याग केल्यास रुद्रलोकापर्यंत अविनाशी गती प्राप्त होते. स्नानाने अश्वमेधयज्ञाचे फळ, ब्राह्मणभोजनाने अत्यंत पुण्यवृद्धी (एकाला भोजन दिल्याचेही बहुसंख्यांइतके फळ), आणि वृषभध्वज (शिव) पूजनाने वाजपेययज्ञाचे फळ मिळते. अशा रीतीने हा अध्याय शैव भक्तीच्या चौकटीत स्थानविशेषातील कर्मांना उच्च फल देणारा धर्ममार्ग म्हणून मार्गदर्शक ठरतो।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला नर्मदा-तटी श्राद्धकाळातील एक प्रसंग सांगतात. एका ब्राह्मण गृहस्थाने ब्राह्मणांना श्राद्धभोजनासाठी बसविले होते. तेव्हा महेश्वर कुष्ठरोगी, दुर्गंधीयुक्त ब्राह्मणाचा वेष घेऊन आला व सर्वांसह भोजनाची विनंती केली; परंतु गृहस्थ व उपस्थित ब्राह्मणांनी त्याला अपवित्र मानून कठोर शब्दांनी हाकलून दिले. देव निघून गेल्यावर भोजनात अनाकलनीय बिघाड झाला—पात्रांमध्ये कृमी पडले आणि सर्वांना आश्चर्य वाटले. तेव्हा एका विवेकी ब्राह्मणाने हे अतिथिनिंदेचे विपाक असल्याचे सांगितले व तो आगंतुक स्वयं परमेश्वर धर्मपरीक्षेसाठी आला होता असे ओळखले. त्याने नियम सांगितला—अतिथीला रूप (सुंदर/कुरूप), अवस्था (शुद्ध/अशुद्ध) किंवा बाह्य चिन्हांवरून तपासू नये; विशेषतः श्राद्धात उपेक्षा केल्यास विनाशकारी शक्ती अर्पण केलेले अन्न ग्रासतात. सर्वांनी शोध घेतला असता तो स्तंभासारखा निश्चल उभा दिसला; त्यांनी नम्र प्रार्थना केली. महेश्वर करुणेने प्रसन्न होऊन भोजन पुन्हा सिद्ध/प्रदान करतो आणि आपल्या मंडलाची निरंतर पूजा करण्याचा उपदेश देतो. शेवटी त्रिशूलधारी प्रभूचे ‘मुण्डिनाम’ हे आयतन शुभ व पापनाशक, कार्तिकात विशेष फलदायी आणि पुण्यात गयातीर्थसम असल्याचे वर्णिले आहे.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
मार्कंडेय सांगतात—महेश्वर भिक्षुरूप धारण करून भूक-तहान लागलेला असा एका गावात प्रवेश करतो. अंगाला भस्म, गळ्यात अक्षसूत्र, हातात त्रिशूळ, जटा व अलंकार अशी त्याची चिन्हे आहेत; तो डमरू वाजवितो आणि त्याचा नाद दिंडिम (नगारा) सारखा म्हटला आहे. मुलं व गावकरी त्याच्याभोवती जमतात; तो कधी गातो, कधी हसतो, कधी बोलतो, कधी नाचतो—पाहणाऱ्यांना कधी दिसतो तर कधी अदृश्य होतो। एक इशाराही दिला आहे—जिथे तो खेळता खेळता ते वाद्य ठेवतो, ते घर ‘भारग्रस्त’ होऊन नष्ट होते; देवाचा अवमान, ओळखण्यात चूक, किंवा अनियंत्रित दैवी-संपर्काची अस्थिर शक्ती यांविषयी ही नैतिक-आचारसूचना आहे. जेव्हा लोक भक्तिभावाने शंकराची स्तुती करतात, तेव्हा प्रभू ‘दिंडिम-रूपात’ प्रकट होतो आणि तेव्हापासून त्याचे नाव दिंडिमेश्वर प्रसिद्ध होते. या रूप/स्थळाचे दर्शन व स्पर्श केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते, अशी फलश्रुती आहे।
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
श्री मार्कंडेय एक संक्षिप्त पण तत्त्वार्थपूर्ण प्रसंग सांगतात, जो तीर्थ-माहात्म्य आणि नीतिशिक्षा दोन्ही देतो. ते देवाचे “महान चरित्र” मांडून सांगतात की याचे श्रवणमात्रही सर्व पापांचा नाश करते—ही फलश्रुती आहे. कथेत शंभू (शिव) बालरूप धारण करून गावातील मुलांबरोबर आवळा (आमलक) फळांनी खेळतात. मुले फळे फेकतात, आणि शिव क्षणार्धात ती उचलून परत फेकतात; खेळ सर्व दिशांना पसरतो, तेव्हा मुलांना कळते की हा आमलकच परमेेश्वराचे स्वरूप आहे. अखेरीस “आमलेश्वर” हे सर्व स्थळांतील श्रेष्ठ तीर्थ असल्याचे सांगून, तेथे एकदाही श्रद्धेने पूजा केली तरी परम पद प्राप्त होते असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
या अध्यायात मार्कंडेय शैव तीर्थाच्या उत्पत्तीचे व माहात्म्याचे वर्णन करतात. प्रारंभी फलश्रुती सांगितली आहे—ही कथा केवळ ऐकली तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. शिव कपाली/कांथिक रूपातील भैरव म्हणून वर्णिले आहेत—पिशाच, राक्षस, भूत, डाकिनी व योगिनी यांनी वेढलेले, प्रेतासनावर विराजमान, घोर तप करणारे; तरीही त्रैलोक्याला अभय देणारे. आषाढी प्रसंगी शिवाची कांथा (चोगा) ज्या ठिकाणी पडते, तेथे ते ‘कांठेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होतात; त्यांच्या दर्शनाने अश्वमेधासमान पुण्य मिळते असे म्हटले आहे. पुढे देवमार्गावर इच्छा व कृपा यांचा बोध देणारा प्रसंग येतो. शिव एका वणिकाला भेटून ‘बलाक’ यांच्या साहाय्याने लिंग भरून/उंच करण्याची परीक्षा घेतात; लोभ व मोहामुळे वणिक आपली साठवलेली संपत्ती खर्चून टाकतो. शिव विनोदाने लिंग खंडित करून ‘पूर्णता’च्या कल्पनेतील अहंकार उघड करतात; वणिकाने दोष मान्य करून पश्चात्ताप केल्यावर त्याला अक्षय धनाचा वर देतात. बलाकांनी अलंकृत ते लिंग लोककल्याणासाठी ‘प्रत्यय’ म्हणून तेथेच राहते; स्थान ‘देवमार्ग’ व देवता ‘बलाकेश्वर’ म्हणून ख्यात होते. तेथे दर्शन-पूजेमुळे पापक्षय होतो; देवमार्गावर पंचायतनभावे बलाकेश्वराची आराधना रुद्रलोक देते, आणि साधकाचा तेथे देहांत झाला तर रुद्रलोकातून पुनरागमन होत नाही।
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
या अध्यायात श्री मार्कंडेयांचे संक्षिप्त उपदेश आहे की देहधारी जीवांसाठी मोक्षदायी श्रीङ्गितीर्थाची यात्रा करावी. या तीर्थाला “मोक्षद” म्हटले आहे आणि ठाम आश्वासन दिले आहे की जो तेथे देहत्याग करतो तो निःसंशय मोक्ष प्राप्त करतो. त्याच स्थळाचा पितृकर्तव्याशीही संबंध सांगितला आहे. तेथे पिंडदान केल्याने मनुष्य पितृऋणातून मुक्त (अनृण) होतो; आणि त्या पुण्यामुळे शुद्ध होऊन “गाणेश्वरी गती” अशी शैव परलोक-व्यवस्थेतील उन्नत अवस्था प्राप्त करतो. अशा रीतीने मोक्ष, पितृधर्म आणि तीर्थयात्रा हे तिन्ही एकाच स्थळकेंद्रित मार्गदर्शनात एकत्र येतात.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
मार्कंडेय राजाला उद्देशून सांगतात की अषाढी तीर्थाकडे जावे; तेथे महेश्वर “कामिक” (इच्छापूर्तिदायक) रूपाने सन्निध आहेत. पुढे ते या तीर्थाचे माहात्म्य वाढवून सांगतात की हे “चातुर्युग” आहे—चारही युगांत फल देणारे—आणि सर्व तीर्थांमध्ये अनुपम आहे. फलश्रुतीत म्हटले आहे की येथे स्नान केल्याने मनुष्य रुद्राचा परिचर होतो, म्हणजे शिवसन्निधी व सेवाभाग्य प्राप्त होते. तसेच येथे देहत्याग करणाऱ्याची गती अपरिवर्तनीय ठरते; निःसंशय तो रुद्रलोकाला पोहोचतो. अशा रीतीने हा अध्याय तीर्थगमन, स्नानकर्म आणि मोक्ष-आश्वासन यांचे संक्षिप्त, धर्मनिष्ठ भक्तांसाठी मार्गदर्शन करतो.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
या अध्यायात ऋषी मार्कंडेय संक्षेपाने तीर्थोपदेश करतात. एरण्डी-संगम हे देव आणि असुर दोघांनीही पूजिलेले, अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ संगम-तीर्थ आहे, असे सांगून त्याची महिमा प्रतिपादित केली आहे. यात्रेकरूने इंद्रिये व मन संयमित ठेवून उपवास करावा आणि विधिपूर्वक स्नान करावे, असा नियम दिला आहे. या आचरणाने शुद्धी होते आणि ब्रह्महत्येसारख्या घोर पापभारातूनही मुक्ती मिळते, असे येथे प्रतिपादन आहे. अंतिम फलश्रुतीनुसार, जो भक्त या तीर्थस्थानी देहत्याग करतो तो निःसंशय रुद्रलोकास प्राप्त होऊन अनिवर्तिका गती—पुनरावृत्ती-रहित मार्ग—लाभतो.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला अत्यंत प्रशंसित जमदग्नीतीर्थाचे महत्त्व सांगतात; येथे जनार्दन/वासुदेवाच्या मानव-रूपातील कल्याणकारी लीलेशी ‘सिद्धी’चा संबंध जोडला आहे. पुढे हैहयांचा राजा सहस्रबाहु कार्तवीर्यार्जुन शिकारीदरम्यान जमदग्नींच्या आश्रमात येतो. कामधेनू/सुरभीच्या चमत्कारामुळे ऋषी अतिथिसत्कार करतात; ही समृद्धी कशामुळे आहे हे कळताच राजा ती गाय मागतो, असंख्य सामान्य गायी देऊ करूनही जमदग्नी नकार देतात. मग संघर्ष उफाळतो—जमदग्नी तपोबलातून ‘ब्रह्मदंड’ वापरतात आणि कामधेनूच्या देहातून शस्त्रधारी गण प्रकट होऊन युद्ध तीव्र होते. अखेरीस कार्तवीर्य व त्याचे सहकारी क्षत्रिय जमदग्नींचा वध करतात; त्यामुळे परशुराम प्रतिशोधाचा संकल्प करतात—पुन्हा पुन्हा क्षत्रिय वंशांचा संहार करून समंतपंचक येथे पाच रक्तसरांची निर्मिती करून पितृतर्पण पूर्ण करतात. नंतर पितर व ऋषी संयमाचा उपदेश करतात आणि त्या सरोवरांच्या परिसराला पुण्यक्षेत्र म्हणून पावन मानले जाते. अध्यायाच्या शेवटी नर्मदा–सागर संगमावरील विधी दिले आहेत—थेट स्पर्शाबाबत सावधानता, स्पर्शन-मंत्र, स्नान, अर्घ्यदान व विसर्जन; तसेच भक्तीने जमदग्नी-रेणुकेचे दर्शन घेऊन हे कर्म करणाऱ्यांना शुद्धी, पितृउद्धार आणि दिव्यलोकात शुभ निवास प्राप्त होतो असे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
या अध्यायात मुनि मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या परम तीर्थ कोटीश्वराचे माहात्म्य व तत्त्वविचार सांगतात. येथे स्नान, दान तसेच कोणतेही कर्म—शुभ असो वा अशुभ—‘कोटी-गुण’ म्हणजेच कोटीपटीने फलदायी होते, हा मुख्य नियम प्रतिपादित केला आहे. कोटीतीर्थाची महिमा सिद्ध करण्यासाठी पूर्वप्रसंग दिले आहेत—देव, गंधर्व आणि शुद्ध ऋषींनी येथे दुर्लभ सिद्धी प्राप्त केल्या. याच स्थानी महादेव ‘कोटीश्वर’ रूपाने प्रतिष्ठित आहेत; देवाधिदेवेशाचे केवळ दर्शनही अनुपम सिद्धीचे साधन मानले आहे. अखेरीस दिशानुसार धार्मिक भूगोल मांडला आहे—दक्षिणमार्गी तपस्वी पितृलोकाशी संबंधित, तर नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील श्रेष्ठ मुनी देवलोकाशी संबंधित, असा शास्त्रीय निर्णय सांगितला आहे. अशा रीतीने स्थलमाहात्म्य, स्थानी कर्मफळवृद्धी आणि नदीतट-लोकव्यवस्था यांचा समन्वय येथे दिसतो।
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
मार्कंडेय राजश्रोत्याला लोटणेश्वर तीर्थाकडे मार्गदर्शन करतात. नर्मदेच्या उत्तरेकाठी वसलेले हे परम शैव तीर्थ दर्शन‑पूजनाने अनेक जन्मांचे साठलेले पापही नष्ट करते. नर्मदेची पावनता ऐकून युधिष्ठिर सर्व तीर्थांचे फल देणारे एक श्रेष्ठ तीर्थ विचारतात; उत्तर रेवासागर संगमावर केंद्रित आहे—सागर श्रद्धेने रेवा (नर्मदा) स्वीकारतो आणि समुद्रात लिंग प्रकट झाल्याचे वर्णन नर्मदेच्या पवित्रतेला लिंगोत्पत्तीच्या तत्त्वाशी जोडते. अध्यायात विधीक्रम सांगितला आहे—कार्तिक व्रत, विशेषतः चतुर्दशीचा उपवास, नर्मदास्नान, तर्पण व श्राद्ध, रात्री जागरणासह लोटणेश्वरपूजा, आणि सकाळी सागर‑आवाहन व स्नानमंत्रांसह स्नानविधी. स्नानानंतर ‘लोटण/लुठण’ अशी एक विशेष परीक्षा येते—यात यात्रेकरू लोळून पापकर्म की धर्मकर्म याचे लक्षण जाणतो; मग विद्वान ब्राह्मण व लोकपाल‑प्रतिनिधींसमोर पूर्व दुष्कृत्यांची कबुली देऊन पुन्हा स्नान करून यथाविधी श्राद्ध करतो. फलश्रुतीत संगमस्नान व लोटणेश्वरपूजेमुळे अश्वमेधसम पुण्य, दान‑श्राद्धाने महान स्वर्गफल, तसेच भक्तीने श्रवण‑पठण केल्यास रुद्रलोकप्राप्ती व मोक्षाभिमुख फल सांगितले आहे।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला रेवा (नर्मदा) नदीच्या दक्षिण तीरावर, मातृतिर्थापासून दोन क्रोश अंतरावर असलेले श्रेष्ठ तीर्थ सांगतात—हंसेश्वर, जे वैमनस्य व मनःक्लेश नाश करणारे मानले आहे. या अध्यायात त्या तीर्थाची उत्पत्ती-कथा येते. कश्यपवंशात जन्मलेला, ब्रह्मदेवाचा वाहन मानला जाणारा एक हंस, दक्षयज्ञातील गोंधळात भयाने आज्ञेविना पळून जातो. ब्रह्मदेवाने बोलावूनही तो परत न आल्याने ब्रह्मदेव रुष्ट होऊन शाप देतात आणि हंसाचा पतन होतो. शापग्रस्त हंस ब्रह्मदेवाच्या शरण जाऊन प्राणीस्वभावाची मर्यादा सांगतो, स्वामीत्यागाचा दोष मान्य करून क्षमा मागतो आणि ब्रह्मदेवाची दीर्घ स्तुती करतो—त्यांना एकमेव सृष्टिकर्ता, ज्ञानाचा स्रोत, धर्म-अधर्माचा नियंता व शाप-अनुग्रहशक्तीचे मूळ म्हणतो. तेव्हा ब्रह्मदेव उपदेश देतात—तपश्चर्येने शुद्ध हो, रेवेचे स्नान-सेवन कर आणि तीरावर त्र्यंबक महादेवाची स्थापना कर. असे सांगितले आहे की तेथे शिवप्रतिष्ठेने अनेक यज्ञांचे व महान दानांचे फळ मिळते आणि घोर पापेही नष्ट होतात. हंस तप करून आपल्या नावाने शंकराची ‘हंसेश्वर’ म्हणून स्थापना करतो, पूजा करतो आणि उत्तम गती प्राप्त करतो. शेवटच्या फलश्रुतीत हंसेश्वर तीर्थयात्रेचे विधान आहे—स्नान, पूजन, स्तुती, श्राद्ध, दीपदान, ब्राह्मणभोजन आणि काळनियमाने शिवपूजा. यामुळे पापनाश, निराशेचा निवारण, स्वर्गात मान आणि योग्य दानांसह शिवलोकी दीर्घ निवास असे फळ सांगितले आहे।
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
मार्कंडेय तिलादा नावाच्या श्रेष्ठ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; हे तीर्थ एक क्रोश अंतरातच गाठता येते. तेथे जाबाळी ‘तिलप्राशन’ व दीर्घ तपश्चर्येने शुद्धी प्राप्त करतो. मात्र त्याचे पूर्वजीवन दोषयुक्त होते—आई-वडिलांचा त्याग, अनुचित वासना, कपट व समाजनिंद्य कृत्यांमुळे तो लोकनिंदेला व समाजबहिष्काराला सामोरा जातो. मग तो तीर्थयात्रा करीत नर्मदेत वारंवार स्नान करतो आणि अणिवापान्ताजवळ दक्षिण तीरावर स्थिर होतो. तेथे तो तिळावर आधारलेली क्रमवार तपश्चर्या करतो—एकभक्त, एकांतर, तीन/सहा/बारा दिवसांचे नियम, पंधरवडा व मासिक व्रते, तसेच कृच्छ्र व चांद्रायण यांसारखी महाव्रते; अनेक वर्षे हा अभ्यास अखंड चालतो. अखेरीस ईश्वर प्रसन्न होऊन त्याला पावित्र्य व सालोक्य (देवलोकात सहवास) देतात. जाबाळीने स्थापलेला देव ‘तिलादेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होतो आणि तिलादा तीर्थ पापनाशक मानले जाते. अध्यायात विधीही सांगितले आहेत—चतुर्दशी, अष्टमी व हरिदिनी विशेष पूजा; तिळहोम, तिळलेपन, तिळस्नान व तिळोदकाचा उपयोग. लिंगात तिळ भरून तिळतेलाचा दीप लावल्यास रुद्रलोकप्राप्ती व सात पिढ्यांची शुद्धी होते. श्राद्धात तिळपिंड दिल्यास पितर दीर्घकाळ तृप्त राहतात आणि पितृकुल, मातृकुल व पत्नीचे कुल—या कूलत्रयाचा उद्धार होतो असे सांगितले आहे.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
मार्कंडेयांनी नर्मदा-तीरी एक क्रोशपर्यंतच्या क्षेत्रात ‘वासव’ नावाच्या परम तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले, जे अष्ट वसूंनी प्रतिष्ठित केले. धरा, ध्रुव, सोम, आप, अनिल, अनल, प्रत्युष आणि प्रभास—हे वसु पितृशापाने पीडित होऊन ‘गर्भवास’ या दुःखद अवस्थेत पडले. मुक्तीसाठी ते नर्मदेच्या या तीर्थावर आले व भवानिपती महादेवाची कठोर तपश्चर्या करून आराधना केली. बारा वर्षांनी शिव साक्षात प्रकट झाले, इच्छित वर देऊन त्यांना प्रसन्न केले; वसूंनी आपल्या नावाने तेथे शिवाची स्थापना केली आणि आकाशमार्गे प्रस्थान केले, म्हणून ते स्थान ‘वासव-तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. या अध्यायात भक्ती-आचारही सांगितला आहे—या तीर्थावर यथाशक्ती शिवपूजा करावी; पत्र, पुष्प, फल, जल इत्यादी उपलब्ध अर्पणांनी अर्चना करावी, विशेषतः दीपदान अत्यंत पुण्यकारक आहे. शुक्ल पक्षातील अष्टमीला विशेष महत्त्व, किंवा सामर्थ्यानुसार नियमित पूजा करावी. फलश्रुतीत शिवसामीप्य, गर्भवासापासून संरक्षण, दारिद्र्य व शोकनाश, स्वर्गात मान आणि एक दिवस निवासानेही पापनाश सांगितला आहे. शेवटी ब्राह्मणभोजन, वस्त्रदान व दक्षिणादान ही कर्तव्ये निर्देशिली आहेत.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
मार्कंडेय युधिष्ठिराला रेवासागर-संगमाजवळ, एक क्रोश-परिसरात वसलेल्या ‘कोटीश्वर’ या परम तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. येथे भक्तिभावाने स्नान, दान, जप, होम व अर्चना केली असता त्याचे फळ ‘कोटी-गुण’ वाढते—हा या अध्यायाचा मुख्य सिद्धांत आहे. रेवाआणि समुद्र यांच्या अद्भुत संगम-दर्शनासाठी देव, गंधर्व, ऋषी, सिद्ध व चारणही तेथे जमून येतात। स्नानानंतर श्रद्धेनुसार शिव (कोटीश्वर) स्थापन करून बिल्वपत्रे, अर्कफुले, ऋतुनुसार अर्पणे, धतुरा, कुश इत्यादींनी मंत्रोच्चारपूर्वक उपचार, धूप-दीप व नैवेद्य अर्पून पूजा करावी असे सांगितले आहे. या तीर्थाशी संबंधित यात्रेकरू व तपस्वींना पितृलोक, देवलोक इत्यादी उत्तम गतीचे आश्वासन दिले आहे. पौष कृष्ण अष्टमी विशेष पुण्यदायी; तसेच चतुर्दशी व अष्टमीला व्रत-पूजा करून योग्य ब्राह्मणांना भोजन घालणे प्रशस्त मानले आहे।
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
मार्कंडेय युधिष्ठिराला तीर्थकेंद्रित धर्मसंकट आणि त्याचे निराकरण सांगतात. चित्रसेनाच्या वंशाशी संबंधित गंधर्वी अलिका ऋषी विद्यानंदासोबत दहा वर्षे राहते; परंतु काही कारणाने झोपलेल्या पतीचा वध करते. ती हे पित्याला रत्नवल्लभाला सांगते, पण माता-पिता तिला कठोर निंदेने हाकलून देतात व पतिघ्नी, गर्भघ्नी, ब्रह्मघ्नी अशा पापदोषांनी कलंकित ठरवतात. दुःखाने व्याकुळ झालेली अलिका ब्राह्मणांकडे प्रायश्चित्त-तीर्थ विचारते. ते रेवासागर-संगमावरील पापहर तीर्थ सांगतात. तेथे ती निराहार, व्रतनियम, कृच्छ्र/अतिकृच्छ्र व चांद्रायण इत्यादी तप, तसेच शिवध्यान-पूजा दीर्घकाळ करते. पार्वतीच्या प्रेरणेने प्रसन्न झालेला शिव प्रकट होऊन तिला शुद्ध घोषित करतो आणि वर देतो—तिने तेथे आपल्या नावाने शंकराची स्थापना करावी व पुढे स्वर्गप्राप्ती करावी. अलिका स्नान करून शंकराची प्रतिष्ठापना करते; ते स्थान ‘अलिकेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. ती ब्राह्मणांना दान देते, नंतर कुटुंबाशी समेट होतो आणि अखेरीस दिव्य विमानाने गौरीलोकास जाते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की येथे स्नान व उमासहित महादेवपूजनाने मन-वाणी-काया पापे नष्ट होतात; द्विजभोजन व दीपदानाने रोग शमतो; धूपपात्र, विमानप्रतिमा, घंटा व कलशदानाने उत्तम स्वर्गलोक प्राप्त होतो।
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
मार्कंडेय अवंतीखण्डात विमलेश्वर नावाच्या पुण्यतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. एक क्रोशपरिसरात वसलेले हे तीर्थ स्नान, पूजा व तपश्चर्येने पापशुद्धी व इच्छापूर्ती देणारे मानले आहे. उदाहरणांच्या मालिकेत इंद्राने त्वष्ट्याच्या पुत्र त्रिशिराचा वध केल्यानंतर येथे स्नान करून शुद्धी मिळवली; एका तपस्वी ब्राह्मणाला तपाने तेज व निर्मळता प्राप्त झाली; भानूने कठोर तप व शिवकृपेने विकृत रोगातून मुक्ती मिळवली. विभांडकाचा पुत्र (ऋष्यशृंग) सामाजिक गुंतवणुकीतून निर्माण होणारी अशुचिता ओळखून पत्नी शांता हिच्यासह रेवा–सागर संगमावर बारा वर्षे नियम पाळतो; कृच्छ्र व चांद्रायण व्रतांनी त्र्यंबक प्रसन्न करून ‘वैमल्य’ प्राप्त करतो. दारुवन प्रसंगात शर्वाणीच्या प्रेरणेने शिव नर्मदा–सागर संगमावर शुद्ध स्थान स्थापन करतात आणि लोककल्याणकारी स्वरूपामुळे ‘विमलेश्वर’ हे नाव स्पष्ट करतात. ब्रह्माने तिलोत्तमा निर्माण केल्याने झालेला नैतिक क्षोभ मौन, त्रिवार स्नान, शिवस्मरण व संगमपूजनाने निवळून पुन्हा पवित्रता मिळते. शेवटी विधिनिर्देश—येथे स्नान व शिवपूजा पाप नष्ट करून ब्रह्मलोकप्राप्ती घडवते; अष्टमी, चतुर्दशी व उत्सवदिनी उपवास-दर्शनाने दीर्घकाळ साचलेले पाप निघून शिवधाम मिळते; नियमाने केलेल्या श्राद्धाने पितृऋण उतरते. सुवर्ण, धान्य, वस्त्र, छत्र, पादुका, कमंडलू दान, भक्तिगीत-नृत्य-पाठ आणि मंदिरनिर्माण (राजांसाठी विशेष पुण्य) यांची शिफारस केली आहे.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
या अध्यायात संवादरूपाने मार्कंडेय युधिष्ठिराला रेवा/नर्मदेचे अपूर्व पावित्र्य सांगतात. नर्मदा ही महादेवाची प्रिया, ‘माहेश्वरी गंगा’ व ‘दक्षिण गंगा’ म्हणून गौरविली आहे; अविश्वास, निंदा व अवमान यांमुळे साधनेचे फळ नष्ट होते, असा इशारा दिला आहे. श्रद्धा आणि शास्त्रानुसार आचरण यांवरच कर्मफल अवलंबून असते; मनमानी व इच्छाप्रेरित आचरण निष्फळ ठरते, हा सिद्धांत स्पष्ट केला आहे. पुढे नर्मदा-यात्रेची आचारसंहिता दिली आहे—ब्रह्मचर्य, अल्पाहार, सत्य, कपटत्याग, नम्रता, वाईट संगतीचा त्याग इत्यादी संयम. तीर्थकर्मांत स्नान, देवपूजा, योग्य ठिकाणी श्राद्ध/पिंडदान, आणि सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणभोजन/दान यांचे विधान आहे. नंतर प्रायश्चित्ताचा क्रम येतो—यात्रेचे अंतर (विशेषतः २४ योजन) कृच्छ्रादि फलांशी जोडले आहे; संगम व प्रसिद्ध स्थळी फलवृद्धी गुणाकाराने सांगितली आहे. शेवटी अङ्गुल, वितस्ती, हस्त, धनु, क्रोश, योजन इत्यादी मापांची व्याख्या व नद्यांची रुंदी/परिमाणानुसार क्रमवारी देऊन रेवा-यात्रा ही मितबद्ध, प्रक्रियात्मक शुद्धीची साधना म्हणून अधोरेखित केली आहे।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
अध्याय २२८ मध्ये धर्मप्रधान संवाद आहे. युधिष्ठिर मार्कंडेय मुनींना विचारतो की दुसऱ्याच्या हितासाठी (परार्थ) केलेल्या तीर्थयात्रेचे फळ किती आणि कसे ठरते. मुनि कर्मकर्तृत्वाचा क्रम सांगतात—श्रेष्ठ म्हणजे स्वतः धर्माचरण; अशक्त असल्यास सवर्ण किंवा निकट नातलगांकडून विधिपूर्वक करवावे, परंतु अयोग्य प्रतिनिधीकडून केल्यास फल कमी होते अशी सावध सूचना देतात. यानंतर प्रतिनिधी तीर्थयात्रा व योगायोगाने झालेल्या यात्रेचे प्रमाणानुसार पुण्य सांगितले आहे; पूर्ण यात्रा आणि केवळ स्नान यांचे फळ वेगळे ठरवले आहे. माता-पिता, ज्येष्ठ, गुरु आणि विस्तृत कुटुंबीय हे पात्र मानून नात्याच्या जवळिकीप्रमाणे पुण्याचा अंश दिला आहे—माता-पित्यांस अधिक, दूरच्या नात्यांस कमी. शेवटी काही ऋतुकाळात नद्या ‘रजस्वला’ मानून जलकर्मात काळजी घ्यावी, तसेच काही अपवाद नामनिर्देशाने सांगितले आहेत.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
या अध्यायात ऋषी मार्कंडेय राजन्/भूपाल यांना उपसंहाररूप धर्मतत्त्व सांगतात. दिव्य सभेत सांगितलेले, शिवाला प्रिय असे हे पुराणवृत्तांत आता संक्षेपाने तुझ्यापर्यंत पोहोचविले आहे, असे ते निवेदन करतात. नर्मदेच्या उगमापासून मध्यप्रवाहापर्यंत व संगम/समाप्तीपर्यंत सर्वत्र असंख्य तीर्थे पसरली आहेत, हे ते ठसवून सांगतात. यानंतर फलश्रुती—नर्मदाचरिताचे श्रवण हे विस्तृत वेदपाठ व महायज्ञांपेक्षाही अधिक पुण्यदायक असून अनेक तीर्थस्नानासमान फल देते. यामुळे शिवलोकप्राप्ती व रुद्रगणांचा संग लाभतो; दर्शन, स्पर्श, स्तुती किंवा केवळ श्रवणानेही पापक्षय होतो, असे वर्णन आहे. वर्णांनुसार व स्त्रियांसाठीही लाभ सांगितले आहेत; घोर पापेही नर्मदा-माहात्म्य ऐकून शुद्ध होतात, असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी पूजोपहारांनी आराधना, ग्रंथ लिहून द्विजाला दान देणे, आणि सर्वजनकल्याणासाठी मंगलप्रार्थना—अशा प्रकारे रेवा/नर्मदा जगत्पावनी व धर्मप्रदा म्हणून स्तुत केली आहे।
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
अध्याय २३० हा रेवातीर्थांच्या विस्तृत सूचीचा प्रस्ताव व संक्षिप्त अनुक्रमणिका आहे. सूत, मार्कण्डेयांच्या नावाने सांगितला गेलेला उपदेश पुढे नेत, मागील कथनाचा उपसंहार करतो आणि रेवामाहात्म्याचा सारांश आधीच सांगितला आहे असे ठरवतो; त्यानंतर ओंकारापासून सुरू होणारी शुभ ‘तीर्थावली’ पुढे सांगणार असल्याची घोषणा करतो. आरंभी सोम, महेश, ब्रह्मा, अच्युत, सरस्वती, गणेश व देवी यांचे वंदन करून दिव्य पावन नर्मदेचे विशेष प्रणाम केले जातात। यानंतर कथाविस्तार न करता, तीर्थांची नावे, संगमस्थळे, आवर्त, लिंगस्थान, तसेच पवित्र वन-आश्रम यांची दाट यादी वेगाने दिली आहे—ही जणू मार्गदर्शक नोंद आहे. शेवटी पठणविधी व फलश्रुती सांगितली आहे: ही तीर्थावली सज्जनांच्या कल्याणासाठी रचली असून तिच्या पठणाने दिवस, महिना, ऋतु व वर्षभर साचलेले पाप शमते; श्राद्ध व पूजेत विशेष फल मिळते; कुटुंबासह शुद्धी व मान्य कर्मकांडांइतके पुण्य प्राप्त होते।
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
या अध्यायात सूत, पार्थाला मार्कंडेयांनी संक्षेपाने दिलेल्या ‘रेवातीर्थ-स्तबक’—म्हणजे रेव्हा (नर्मदा) नदीच्या दोन्ही तीरांवरील तीर्थसमूह—यांचे तांत्रिक, सूची-शैलीतील वर्णन सांगतात. रेव्हेला ‘कल्पलता’ मानून तिची फुले म्हणजे तीर्थे असे प्रतिपादन केले आहे; नंतर ओंकारतीर्थापासून पश्चिम समुद्रापर्यंतच्या संगमांची क्रमबद्ध मोजणी, उत्तर-तीर व दक्षिण-तीर असा भेद करून, आणि रेव्हा–समुद्र संगम सर्वश्रेष्ठ असल्याचे सांगितले आहे. पुढे एकूण संख्या व वर्गीकरण येते—प्रसिद्ध चारशे तीर्थांसह—आणि देवताप्रकारानुसार मोठे शैव समूह, तसेच वैष्णव, ब्राह्म आणि शाक्त समूह नमूद केले आहेत. त्यानंतर अनेक संगम, वनिका, गावे व नामांकित स्थळी गुप्त व प्रकट तीर्थांची परिमाणे (शेकड्यांपासून लाख-कोटीपर्यंत) दिली आहेत—कपिला-संगम, अशोकवनिका, शुक्लतीर्थ, महीष्मती, लुंकेश्वर, वैद्यनाथ, व्यासद्वीप, करंजा-संगम, धूतपाप, स्कंदतीर्थ इत्यादी—आणि शेवटी या तीर्थविस्ताराचे संपूर्ण वर्णन अशक्य असल्याचा निष्कर्ष आहे।
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
या अध्यायात रेवाखंडातील नर्मदा-माहात्म्याचा विधिवत् समारोप केला आहे. सूत ब्राह्मणांना सांगतात की मार्कंडेयांनी पूर्वी पांडुपुत्राला जे उपदेशिले होते, तेच रेवामाहात्म्य त्यांनी यथाक्रम कथन केले असून तीर्थसमूहांचे क्रमबद्ध वर्णन पूर्ण झाले आहे. रेवाकथा व रेवाजल अत्यंत पवित्र, पापनाशक असल्याचे प्रतिपादन केले आहे; नर्मदा ही शैव-प्रभव, जगाच्या कल्याणासाठी प्रतिष्ठित दिव्य धारा आहे असे सांगितले आहे. रेवेच्या तीर्थांची घनता व श्रेष्ठता अतिशयोक्तीने वर्णिली असून कलियुगात रेवास्मरण, पाठ व सेवा विशेष फलदायी ठरतात असे म्हटले आहे. फलश्रुतीत श्रवण-पाठ हे वेदाध्ययन व दीर्घ यज्ञांपेक्षा अधिक फलदायक, तसेच कुरुक्षेत्र, प्रयाग, वाराणसी इत्यादी प्रसिद्ध तीर्थांइतके पुण्य देणारे असल्याचे सांगितले आहे. ग्रंथपूजेचा धर्मही दिला आहे—लिखित ग्रंथ घरी ठेवणे, वाचक व ग्रंथ यांचा दान-अर्चेने सन्मान करणे; यामुळे ऐहिक समृद्धी, समाजकल्याण आणि परलोकी शिवलोकसामीप्य प्राप्त होते. घोर पापेही दीर्घ श्रवणाने शमतात असे सांगून शेवटी शिवापासून वायू, ऋषी आणि सूतपर्यंतची परंपरा पुनः अधोरेखित केली आहे।
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.