Adhyaya 21

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे विविधाश्चर्यं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । भूयश्च श्रोतुमिच्छामि तन्मे कथय सुव्रत

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम, तुमच्या कृपेने मी अनेक अद्भुत गोष्टी ऐकल्या. मला आणखी ऐकायचे आहे; म्हणून, हे सुव्रत, मला सांगा.

Verse 2

कथमेषा नदी पुण्या सर्वनदीषु चोत्तमा । नर्मदा नाम विख्याता भूयो मे कथयानघ

‘नर्मदा’ नावाने विख्यात ही नदी कशी पुण्य आहे आणि सर्व नद्यांमध्ये उत्तम कशी आहे? हे अनघ, मला पुन्हा सविस्तर सांग.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. ती स्थावर-चर अशा सर्व भूतांना तारते.

Verse 4

नर्मदायास्तु माहात्म्यं यत्पूर्वेण मया श्रुतम् । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

नर्मदेचे जे माहात्म्य मी पूर्वी ऐकले होते, तेच आता तुला सांगतो. हे नृपा, एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 5

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

गंगा कनखल येथे पुण्य आहे, कुरुक्षेत्रात सरस्वती पुण्य आहे; पण गावात असो वा अरण्यात, नर्मदा सर्वत्रच पुण्य आहे.

Verse 6

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

सरस्वतीचे जल तीन दिवसांत शुद्ध करते, यमुनेचे सात दिवसांत; गंगाजल तत्क्षणी पावन करते, पण नर्मदा केवळ दर्शनानेच पावन करते.

Verse 7

कलिङ्गदेशात्पश्चार्धे पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया पदे पदे

कलिंगदेशाच्या पश्चिम भागात अमरकंटक नावाचा पर्वत आहे; तेथे ती (नर्मदा) त्रिलोकीत पुण्य आहे आणि पावलोपावली रमणीय आहे.

Verse 8

तत्र देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वा महाराज सिद्धिं परमिकां गताः

तेथे देव, गंधर्व आणि तपोधन ऋषी तप करून—हे महाराज—परम सिद्धीला पोहोचले.

Verse 9

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः । उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

हे राजन्! तेथे स्नान करून, नियमस्थ व इंद्रियजयी पुरुष एक रात्र उपवास करून आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो.

Verse 10

सिद्धिक्षेत्रं परं तात पर्वतो ह्यमरंकटः । सर्वदेवाश्रितो यस्मादृषिभिः परिसेवितः

हे तात! अमरकंटक हा पर्वत परम सिद्धिक्षेत्र आहे; कारण तो सर्व देवांचा आश्रय आहे आणि ऋषीजनांनी परिश्रमपूर्वक सेविला आहे।

Verse 11

सिद्धविद्याधरा भूतगन्धर्वाः स्थानमुत्तमम् । दृश्यादृश्याश्च राजेन्द्र सेवन्ते सिद्धिकाङ्क्षिणः

सिद्ध, विद्याधर, भूत व गंधर्व यास उत्तम निवास मानतात. हे राजेंद्र! दृश्य-अदृश्य प्राणीही सिद्धीच्या इच्छेने तेथे सेवेत राहतात।

Verse 12

अहं च परमं स्थानं ततः प्रभृति संश्रितः । अत्र प्रणवरूपो वै स्थाने तिष्ठत्युमापतिः

आणि मीही त्या काळापासून या परम स्थानाचा आश्रय घेतला आहे. येथे याच स्थानी उमापती शिव प्रणवरूप (ॐ) होऊन प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 13

श्रीकण्ठः सगणः सर्वभूतसङ्घैर्निषेवितः । अस्माद्गिरिवराद्भूप वक्ष्ये तीर्थस्य विस्तरम्

श्रीकंठ शिव गणांसह सर्व भूतसमूहांनी सेविले जातात. हे भूप! या श्रेष्ठ गिरिवरापासून मी या तीर्थाचा विस्तार सांगीन।

Verse 14

यानि सन्तीह तीर्थानि पुण्यानि नृपसत्तम । यानि यानीह तीर्थानि नर्मदायास्तटद्वये

हे नृपसत्तम! येथे जी जी पुण्यप्रद तीर्थे आहेत, आणि येथे नर्मदेच्या दोन्ही तीरांवर जी जी तीर्थे आहेत…

Verse 15

न तेषां विस्तरं वक्तुं शक्तो ब्रह्मापि भूपते । योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा

हे भूपते! त्यांच्या विस्ताराचे पूर्ण वर्णन ब्रह्मादेवही करू शकत नाहीत. ही श्रेष्ठ नदी शंभराहून अधिक योजनांपर्यंत पसरलेली आहे, असे श्रवणात येते.

Verse 16

विस्तरेण तु राजेन्द्र अर्धयोजनमायता । षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

परंतु, हे राजेंद्र! रुंदीने ती अर्धयोजन आहे. येथे साठ सहस्र तीर्थे आहेत—आणि तसेच साठ कोटीही आहेत.

Verse 17

पर्वतादुदधिं यावदुभे कूले न संशयः

पर्वतापासून समुद्रापर्यंत—दोन्ही तीरांवर, यात संशय नाही.

Verse 18

सप्तषष्टिसहस्राणि सप्तषष्टिशतानि च । सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो वायुस्तीर्थानि चाब्रवीत्

सदुसष्ट सहस्र, आणि सदुसष्ट शतेही; तसेच सदुसष्ट कोटी—अशा रीतीने वायूने तीर्थांचे वर्णन केले.

Verse 19

परं कृतयुगे तानि यान्ति प्रत्यक्षतां नृप । पश्यन्ति मानवाः सर्वे सततं धर्मबुद्धयः

परंतु, हे नृप! कृतयुगात ती (तीर्थे) प्रत्यक्ष होतात. धर्मबुद्धीने युक्त सर्व मानव त्यांचे सतत दर्शन घेतात.

Verse 20

यथायथा कलिर्घोरो वर्तते दारुणो नृप । तथातथाल्पतां यान्ति हीनसत्त्वा यतो नराः

हे नृप! जसा जसा भयंकर कलियुग आपल्या दारुणतेने पुढे सरकतो, तसा तसा अंतःसत्त्व क्षीण झाल्याने मनुष्य अधिकाधिक अल्पता (सामर्थ्य व पुण्य) प्राप्त करीत जातात।

Verse 21

अध्याय

अध्याय (प्रकरण-शीर्षक)।

Verse 22

श्रेष्ठं दारुवनं तत्र चरुकासंगमः शुभः । उत्तरे नर्मदायास्तु चरुकेश्वरमुत्तमम्

तेथे परम श्रेष्ठ दारुवन आहे आणि ‘चरुका-संगम’ नावाचा शुभ संगमही आहे। नर्मदेच्या उत्तरेकाठी परम उत्तम ‘चरुकेश्वर’चे पावन स्थान आहे।

Verse 23

दारुकेश्वरतीर्थं च व्यतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञं तथैव च

तेथे दारुकेश्वराचे तीर्थ आहे आणि तसेच व्यतीपातेश्वरही; पाताळेश्वराचे तीर्थही आहे आणि ‘कोटियज्ञ’ नावाचे पावन स्थानही आहे।

Verse 24

इति चैवोत्तरे कूले रेवाया नृपसत्तम । अमरेश्वरपार्श्वे च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्

हे नृपसत्तम! अशा प्रकारे रेवा (नर्मदा)च्या उत्तरेकाठी, अमरेश्वराच्या सान्निध्यात, एकशे आठ शिवलिंगे आहेत।

Verse 25

वरुणेश्वरमुख्यानि सर्वपापहराणि च

यांमध्ये वरुणेश्वर सर्वश्रेष्ठ आहे; आणि ही सर्व तीर्थे सर्व पापांचा नाश करणारी आहेत.

Verse 26

मान्धातृपुरपार्श्वे च सिद्धेश्वरयमेश्वरौ । ओङ्कारात्पूर्वभागे च केदारं तीर्थमुत्तमम्

मान्धातृपुराजवळ सिद्धेश्वर व यमेश्वर आहेत. आणि ओंकाराच्या पूर्व भागी केदार नावाचे उत्तम तीर्थ आहे.

Verse 27

तत्समीपे महाराज स्वर्गद्वारमघापहम् । नाम्ना ब्रह्मेश्वरं पुण्यं सप्तसारस्वतं पुरः

त्याच्या जवळ, हे महाराज, स्वर्गद्वार नावाचे पापहर स्थान आहे; तसेच ब्रह्मेश्वर नावाचे पुण्य तीर्थ आहे; आणि समोर (निकट) सप्तसारस्वत आहे.

Verse 28

रुद्राष्टकं च सावित्रं सोमतीर्थं तथैव च । एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ

रुद्राष्टक, सावित्र आणि सोमतीर्थ—ही सर्व रेवेच्या दक्षिण तीरावर आहेत, हे भरतश्रेष्ठा.

Verse 29

अस्मिंस्तु पर्वते तात रुद्राणां कोटयः स्थिताः । स्नानैस्तुष्टिर्भवेत्तेषां गन्धमाल्यानुलेपनैः

हे तात, या पर्वतावर रुद्रांच्या कोट्यवधी वास आहेत. येथे स्नानाने तसेच गंध, माळा व अनुलेपन अर्पण केल्याने ते प्रसन्न होतात.

Verse 30

प्रीतास्तेऽपि भवन्त्यत्र रुद्रा राजन्न संशयः । जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते

हे राजन्, येथे रुद्रगणही प्रसन्न होतात—यात संशय नाही। जपाने पापशुद्धी होते आणि ध्यानाने अनंत परम पद प्राप्त होते।

Verse 31

दानेन भोगानाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । पर्वतात्पश्चिमे देशे स्वयं देवो महेश्वरः । स्थितः प्रणवरूपोऽसौ जगदादिः सनातनः

‘दानाने भोग प्राप्त होतात’—असे शंकरांनी सांगितले. आणि पर्वताच्या पश्चिम दिशेस स्वयं देव महेश्वर प्रणव (ॐ) रूपाने स्थित आहेत—जगदादि, सनातन।

Verse 32

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । पितृकार्यं प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा

तेथे स्नान करून शुद्ध होऊन, ब्रह्मचारी व जितेंद्रिय राहून, शास्त्रविधीने मान्य अशा कर्माने पितृकार्य करावे।

Verse 33

तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत्पितृदेवताः । आ सप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदति पाण्डव

तेथेच तिळमिश्रित जलाने पितृदेवतांचे तर्पण करावे. हे पांडव, त्याच्या कुलातील सात पिढ्यांपर्यंत स्वर्गात आनंद होतो।

Verse 34

आत्मना सह भोगांश्च विविधान् लभते सुखी । षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडते सुरपूजितः

तो सुखाने आपल्या पुण्यानुसार विविध भोग प्राप्त करतो; आणि देवांनी पूजित होऊन स्वर्गात साठ हजार वर्षे क्रीडा करतो।

Verse 35

मोदते सुचिरं कालं पितृपूजाफलधितः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले

पितृपूजेच्या फलाने संपन्न तो दीर्घकाळ आनंदित राहतो। नंतर स्वर्गपुण्य क्षीण झाल्यावर स्वर्गातून पतित होऊन तो निर्मळ, श्रेष्ठ कुळात जन्म घेतो।

Verse 36

धनवान्दानशीलश्च नीरोगो लोकपूजितः । पुनः स्मरति तत्तीर्थं गमनं कुरुते पुनः

तो धनवान, दानशील, निरोगी व लोकपूजित होतो. पुन्हा त्या तीर्थाचे स्मरण करून तो पुनः तेथे जाण्याचा प्रवास करतो.

Verse 37

द्वितीये जन्मनि भवेद्ध्रदस्यानुचरोत्कटः । तथैव ब्रह्मचर्येण सोपवासो जितेन्द्रियः

दुसऱ्या जन्मी तो त्या ह्रदाचा (तीर्थाचा) प्रबळ अनुचर होतो. तसेच ब्रह्मचर्य पाळत, उपवास करणारा व जितेंद्रिय राहतो.

Verse 38

सर्वहिंसानिवृत्तस्तु लभते फलमुत्तमम् । एवं धर्मसमाचारो यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

जो सर्व हिंसेपासून निवृत्त होतो, तो उत्तम फल प्राप्त करतो. आणि जो अशा प्रकारे धर्माचरण करून प्राण त्यागतो—

Verse 39

तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्निबोध नराधिप । शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव

हे नराधिप! त्याच्या पुण्याचे जे फळ आहे ते जाण. हे पांडव! तो स्वर्गात एक लक्ष वर्षे आनंद भोगतो.

Verse 40

अप्सरोगणसंकीर्णे दिव्यशब्दानुनादिते । दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्यालङ्कारभूषितः

अप्सरागणांनी संकीर्ण व दिव्य नादांनी निनादित अशा स्वर्गात त्याचे अंग दिव्य सुगंधांनी अनुलिप्त होते आणि तो दिव्य अलंकारांनी भूषित होतो।

Verse 41

क्रीडते दैवतैः सार्द्धं सिद्धगन्धर्वसंस्तुतः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान्

तो देवतांसह क्रीडा करतो, सिद्ध व गंधर्वांनी स्तुत होतो। नंतर पुण्य क्षीण झाल्यावर स्वर्गातून च्युत होऊन तो पराक्रमी, वीर्यवान राजा होतो।

Verse 42

हस्त्यश्वरथयानैश्च धर्मज्ञः शास्त्रतत्परः । गृहे स्तम्भशताकीर्णे सौवर्णे रजतान्विते

हत्ती, घोडे व रथ अशा यानांनी युक्त होऊन तो धर्मज्ञ व शास्त्रतत्पर होतो। तो शंभर स्तंभांनी भरलेल्या, सुवर्णभूषित व रजतजडित गृहात वास करतो।

Verse 43

सप्ताष्टभूमिसुद्वारे दासीदाससमाकुले । मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्वाजिहेषितनादितैः

सात-आठ मजल्यांच्या सुंदर द्वारांनी युक्त, दासी-दासांनी गजबजलेल्या त्या भवनात मदोन्मत्त हत्तींच्या फुंकारा व घोड्यांच्या हिणहिणाटाचा नाद घुमत राहतो।

Verse 44

क्षुभ्यते तस्य तद्द्वारमिन्द्रस्य भुवनं यथा । राजराजेश्वरः श्रीमान्सर्वस्त्रीजनवल्लभः

त्याचे ते द्वार इंद्राच्या भुवनाप्रमाणे सतत गजबजून क्षुब्ध असते। तो श्रीसमृद्ध राजराजेश्वर होतो आणि सर्व स्त्रीजनांचा वल्लभ ठरतो।

Verse 45

तस्मिन्गृहे वसित्वा तु क्रीडाभोगसमन्वितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

त्या घरात वास करून, क्रीडा व भोगांनी युक्त असा तो, सर्व व्याधींविना, शंभर वर्षांहून अधिक काळ जगतो।

Verse 46

एवं तेषां भवेत्सर्वं ये मृता ह्यमरेश्वरे । अग्निप्रवेशं यः कुर्याद्भक्त्या ह्यमरकण्टके

अमरेश्वर येथे जे देहत्याग करतात, त्यांच्यासाठी हे सर्व असेच घडते. आणि जो अमरकण्टक येथे भक्तीने अग्निप्रवेश करतो—

Verse 47

स मृतः स्वर्गमाप्नोति यास्यते परमां गतिम् । स्नानं दानं जपो होमः शुभं वा यदि वाशुभम्

अशा प्रकारे मृत्यू पावल्यास तो स्वर्ग प्राप्त करतो आणि परम गतीला जातो. स्नान, दान, जप व होम—शुभ भावाने केले तरी किंवा अन्यथा जरी—

Verse 48

पुराणे श्रूयते राजन्सर्वं कोटिगुणं भवेत् । तस्यास्तीरे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्यये

हे राजन्, पुराणांत असे ऐकिवात आहे की सर्व काही कोटीगुण होते. आणि तिच्या तीरावर जे वृक्ष काळपर्ययाने पडतात—

Verse 49

नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् । अनिवृत्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

नर्मदेच्या जलस्पर्शाने ते परम गतीला जातात. त्यांची गती परत फिरत नाही—जशी आकाशात वाहणारा वारा।

Verse 50

पतनं कुरुते यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । कन्यास्त्रीणि सहस्राणि पाताले भोगभागिनः

हे नराधिप! जो त्या तीर्थस्थानी पतन करतो, त्याच्यासाठी पाताळात हजारो कन्या-स्त्रिया भोगाच्या सहभागी होतात.

Verse 51

तिष्ठन्ति भवने तस्य प्रेषणे प्रार्थयन्ति च । दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीडते कालम्

त्या त्याच्या भवनात राहतात, त्याची आज्ञा वाट पाहतात आणि विनयाने प्रार्थनाही करतात. दिव्य भोगांनी संपन्न तो आनंदात काळ घालवतो.

Verse 52

पृथिव्यां ह्यासमुद्रायां तादृशो नैव जायते । यादृशोऽयं नरश्रेष्ठ पर्वतोऽमरकण्टकः

हे नरश्रेष्ठ! समुद्रांसह या पृथ्वीवर अमरकण्टकासारखा अद्भुत पर्वत दुसरा जन्माला येत नाही.

Verse 53

तत्र तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्यानु पश्चिमे । ह्रदो जालेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

तेथे पर्वताच्या पश्चिमेस एक तीर्थ जाणावे—‘जालेश्वर’ नावाचा ह्रद, जो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे.

Verse 54

तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकेन तु । पितरो द्वादशाब्दानि तर्पितास्तु भवन्ति वै

तेथे पिंडदानाने आणि संध्योपासनाने पितर निश्चयच बारा वर्षे तृप्त होतात.

Verse 55

दक्षिणे नर्मदातीरे कपिला तु महानदी । सरलार्जुनसंछन्ना खदिरैरुपशोभिता

नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर कपिला नावाची महानदी आहे; ती सरल व अर्जुन वृक्षांनी आच्छादित आणि खदिर वृक्षांनी शोभिवंत आहे।

Verse 56

माधवीसल्लकीभिश्च वल्लीभिश्चाप्यलंकृता । श्वापदैर्गर्जमानैश्च गोमायुवानरादिभिः

ती माधवी व सल्लकीच्या लता तसेच अनेक वल्लींनी अलंकृत आहे; आणि श्वापदांच्या गर्जनेने—गोमायु, वानर इत्यादींच्या नादाने—प्रतिध्वनित होते।

Verse 57

पक्षिजातिविशेषैश्च नित्यं प्रमुदिता नृप । साग्रं कोटिशतं तत्र ऋषीणामिति शुश्रुम

हे नृप! विविध पक्षिजातींमुळे ती नित्य आनंदित असते; आणि आम्ही ऐकले आहे की तेथे शंभर कोटींपेक्षा अधिक ऋषी आहेत।

Verse 58

तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न चागमः । येन तत्र तपस्तप्तं कपिलेन महात्मना

ज्यांनी तप करून मोक्ष प्राप्त केला, त्यांना पुनर्जन्माचा आगमन झाला नाही; तेथेच महात्मा कपिलांनी तपश्चर्या केली होती।

Verse 59

तत्र तच्चाभवत्तीर्थं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । येन सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभिः पुरा

तेथे ते पुण्य तीर्थ सिद्धांनी निषेविलेले झाले; कारण, हे तात, प्राचीन काळी ते कापिल ऋषी व अन्य ऋषींनी सेविले होते।

Verse 60

तेन सा कपिला नाम गीता पापक्षयंकरी । तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानाममरेश्वरे

म्हणून ती ‘कपिला’ या नावाने कीर्तिली जाते, पापांचा क्षय करणारी. तेथे अमरेश्वर क्षेत्री तीर्थांची संख्या शंभर कोटींहून अधिक आहे.

Verse 61

अहोरात्रोषितो भूत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । दानं च विधिवद्दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजोत्तमे

तेथे अहोरात्र निवास केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. आणि यथाशक्ती श्रेष्ठ ब्राह्मणास विधिपूर्वक दान देऊन—

Verse 62

ईश्वरानुग्रहात्सर्वं तत्र कोटिगुणं भवेत् । यस्मादनक्षरं रूपं प्रणवस्येह भारत

हे भारत! ईश्वराच्या अनुग्रहाने तेथे केलेले सर्व कर्म कोटीगुण फलदायी होते; कारण त्या स्थानी प्रणव (ॐ) चे अविनाशी रूप विराजमान आहे.

Verse 63

शिवस्वरूपस्य ततः कृतमात्राक्षरं भवेत् । तिर्यञ्चः पशवश्चैव वृक्षा गुल्मलतादयः

म्हणून तेथे प्रणवाचा एक अक्षर जरी उच्चारला तरी तो शिवस्वरूपाशी एकरूप करणारा ठरतो. तेथे पक्षी-पशू तसेच वृक्ष, झुडपे, वेली इत्यादीही उन्नत होतात.

Verse 64

तेऽपि तत्र क्षयं याताः स्वर्गं यान्ति न संशयः । विशल्या तत्र या प्रोक्ता तत्रैव तु महानदी

तेही तेथे देहत्याग केल्यास स्वर्गास जातात—यात संशय नाही. आणि ‘विशल्या’ असे जे स्थान सांगितले आहे, ते त्याच महानदीच्या काठी तेथेच आहे.

Verse 65

स्नात्वा दत्त्वा यथान्यायं तत्रापि सुकृती भवेत् । तत्र देवगणाः सर्वे सकिन्नरमहोरगाः

तेथे स्नान करून आणि विधिपूर्वक दान दिल्यास मनुष्य पुण्यवान होतो. तेथे सर्व देवगण उपस्थित असतात—किन्नर व महोरग (महान नाग) यांसह.

Verse 66

यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । सर्वे समागतास्तां वै पश्यन्ति ह्यमरेश्वरे

यक्ष, राक्षस, गंधर्व आणि तपोधन ऋषी—हे सर्व तेथे एकत्र येऊन अमरेश्वर येथे त्या पवित्र तीर्थाचे/नदीचे दर्शन करतात.

Verse 67

तैश्च सर्वैः समागम्य वन्दितौ तौ शुभौ कटौ । पुरा युगे महाघोरे सर्वलोकभयंकरे

त्या सर्वांच्या समागमाने ते दोन्ही शुभ तट वंदिले गेले. पूर्वीच्या काळी, सर्व लोकांना भयभीत करणाऱ्या त्या महाघोर युगात (त्यांची महिमा प्रकट झाली).

Verse 68

नर्मदायाः सुतस्तत्र सशल्यो विशलीकृतः । सर्वदेवैश्च ऋषिभिर्विशल्या तेन सा स्मृता

तेथेच नर्मदेचा पुत्र, जो शल्ययुक्त होता, तो शल्यरहित (आरोग्य) करण्यात आला. म्हणून सर्व देव व ऋषी त्या (तीर्थ/स्थळा)ला ‘विशल्या’ असे स्मरतात.

Verse 69

युधिष्ठिर उवाच । उत्पन्ना तु कथं तात विशल्या कपिला कथम् । कथं वा नर्मदापुत्रः शल्ययुक्तोऽभवन्मुने

युधिष्ठिर म्हणाला—हे तात! विशल्या कशी उत्पन्न झाली? आणि कपिला (गाय) कशी प्रकट झाली? तसेच हे मुने! नर्मदेचा पुत्र शल्ययुक्त कसा झाला?

Verse 70

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छामि सुव्रत

हे सुव्रत! लोकांस आश्चर्यभूत असा हा वृत्तान्त मला ऐकावयास इच्छा आहे।

Verse 71

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुरा दाक्षायणी नाम सहिता शूलपाणिना । क्रीडित्वा नर्मदातोये परया च मुदा नृप

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे नृपा! पूर्वी दाक्षायणी नामाची देवी शूलपाणि शिवासह नर्मदेच्या जलात परम आनंदाने क्रीडा करीत होती।

Verse 72

जलादुत्तीर्य सहसा वस्त्रमन्यत्समाहरत् । देव्यास्तु स्नानवस्त्रं तत्पीडितं लीलया नृप

हे नृपा! जलातून सहसा वर येऊन त्यांनी तत्क्षणी दुसरे वस्त्र घेतले; आणि देवीचे स्नानवस्त्र क्रीडेसाठी निचोडले गेले।

Verse 73

सहितानुचरीभिस्तु इन्द्रायुधनिभं भृशम् । तस्मिन्निष्पीड्यमाने तु वारि यन्निःसृतं तदा

मग सखीसह देवीने इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी त्या वस्त्रास जोराने निचोडले; आणि त्या वेळी त्यातून जे जल बाहेर पडले ते दिसून आले।

Verse 74

तस्मादियं सरिज्जज्ञे कपिलाख्या महानदी । संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम्

त्यातूनच ही सरिता उत्पन्न झाली—कपिला नावाची महानदी; अंगराग व वस्त्र यांच्या संयोगाने जल कपिल (तांबूस-पीत) वर्णाचे झाले।

Verse 75

गलितं तेन कपिला वर्णतो नामतोऽभवत् । तथा गन्धरसैर्युक्तं नानापुष्पैस्तु वासितम्

ते प्रवाहित होताच ती वर्णाने व नावानेही ‘कपिला’ झाली. ती गंध-रसांनी युक्त असून नानाविध पुष्पांनी सुवासित होती.

Verse 76

नानावर्णारुणं शुभ्रं वस्त्राद्यद्वारि निःसृतम् । पीड्यमानं करैः शुभ्रैस्तैस्तु पल्लवकोमलैः

वस्त्रातून जे पाणी निघाले ते नानावर्णी—अरुण व उज्ज्वल—दिसत होते. पल्लवासारख्या कोमल, शुभ्र हातांनी ते पिळले जात होते.

Verse 77

कपिलं जलमिश्रैस्तु तस्मादेषा सरिद्वरा । कपिला चोच्यते तज्ज्ञैः पुराणार्थविशारदैः

म्हणून कपिलवर्ण जलमिश्रणामुळे ही श्रेष्ठ सरिता ‘कपिला’ म्हणून ओळखली जाते—पुराणार्थविशारद तज्ज्ञांनी.

Verse 78

एषा वै वस्त्रसम्भूता नर्मदातोयसम्भवा । महापुण्यतमा ज्ञेया कपिला सरिदुत्तमा

ही कपिला खरोखर वस्त्रातून उत्पन्न झाली व नर्मदेच्या जलातून जन्मली. तिला अतिशय पुण्यदायिनी—कपिला, सरितांमध्ये उत्तम—असे जाणावे.