Adhyaya 5

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! आपण सांगितलेले हे सर्व वृत्तान्त अत्यंत आश्चर्यकारक आहे; माझ्यासह ऋषिसंघ परम विस्मयास प्राप्त झाला आहे।

Verse 2

अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी

अहो! ही भगवती नर्मदा परम पुण्यमयी, अयोनिजा आहे; रुद्रदेहातून प्रकट होऊन ती महापापांचाही क्षय करणारी आहे।

Verse 3

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्

हे सुव्रत! सात कल्पांचा क्षय आला तरी ही तुझ्यासह राहिली; ही महाभागा मेली नाही—याहून श्रेष्ठ पुण्य काय असू शकेल?

Verse 4

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव

तू सांगितलेले ते सात कल्प—जे कल्पक्षय करणारे आहेत—ते कोणते? ही देवी मेली नाही तर, हे ऋषिपुंगव, तूही (याचे कारण) सांग.

Verse 5

अध्याय

अध्याय—हे केवळ अध्याय/विभाग दर्शविणारे चिन्ह आहे।

Verse 6

कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः

तो (परमेश्वर) विश्वाचा संहार कसा करतो आणि महासागरात कसा स्थित राहतो? तो विश्वाची सृष्टी कशी करतो आणि प्रजांना कसा धारण करतो?

Verse 7

कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता

जेव्हा सर्व नद्या एक महासागररूप होतात, तेव्हा देवी कोणते रूप धारण करते? तिला ‘नर्मदा’ असे का म्हणतात, आणि ‘रेवती’ म्हणून ती कशी स्मरली जाते?

Verse 8

अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्

ती ‘अञ्जना’ असे का म्हणतात, आणि ‘सुरसा’ असे का? ‘मन्दाकिनी’ हे नाव कशामुळे, आणि ती ‘शोण’ म्हणून कशी प्रसिद्ध होते?

Verse 9

त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्

ती ‘त्रिकूटा’ असे का म्हणतात, आणि ‘वालुवाहिनी’ (वाळू वाहणारी) असे का? जिच्यात कोट्यवधी तीर्थे प्रवेश करतात, जी महासागरात लीन झाली आहे—हे सांगावे।

Verse 10

कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च

नद्यांच्या किती कोटी नर्मदेची उपासना करतात? आणि यज्ञोपवीतधारी ऋषी तसेच देवता तिला कोणत्या प्रकारे पूजतात?

Verse 11

विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते

हे मुनिश्रेष्ठ, ती ‘विभक्त’ (भागांमध्ये विभागलेली) आहे असे का ऐकू येते? आणि पुराणज्ञ येथे तिला ‘वैष्णवी’ असे का म्हणतात?

Verse 12

केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः

कोणकोणत्या स्थानी व तीर्थांमध्ये ती श्रेष्ठ नदी पूजनीय आहे? ज्या तीर्थस्थानी विशेषतः हर (शिव) सन्निहित आहेत, ती तीर्थे वेगवेगळी करून मला सांगा।

Verse 13

यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते

रुद्राने जी देवी निर्माण केली, तिचे प्रमाण (विस्तार) किती? आणि रुद्राने तुला कोणकोणती कर्मे व विधी सांगितल्या?

Verse 14

कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

हे द्विजश्रेष्ठ! हा देश म्लेच्छांनी कसा भरून गेला? हे ब्राह्मण, हे महामती मार्कण्डेय, हे मला सांगावे।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—सर्व ऋषींनो ऐका, आणि तूही तात युधिष्ठिर। नर्मदेच्या तटी त्रिशूलधारी (शिव) यांनी हे पुराण कथन केले।

Verse 16

वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा

मला हे वायूकडून प्राप्त झाले, आणि त्यांनाही महेश्वर (शिव) कडून। मनुष्यांना अशक्य इतके विस्तृत असल्याने, प्राचीन ऋषींनी याचा संक्षेप केला।

Verse 17

मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् । पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च

हे तात! प्रथम मायूर (आख्यान), त्यानंतर कौर्म्य. मग पुर, कौशिक, मात्स्य आणि द्विरद—हेही क्रमाने सांगितले गेले.

Verse 18

वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्

मी वाराह (पाठ)ही पाहिला, आणि आठवा परम वैष्णव (आख्यान)ही. ‘न्यग्रोध’ नावाचेही होते, आणि पुन्हा उत्तम ‘आकाङ्क्ष’ही होते.

Verse 19

पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः

पद्म व तामस, तसेच संवर्त व उद्वर्त—आणि ‘महाप्रलय’ नावाचेही (पाठ)—असे पुराणपरंपरेतील वेदचिंतक आचार्य सांगतात.

Verse 20

एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः

हे सर्व संक्षेपाने त्या महात्म्यांनी संकलित करून संक्षिप्त केले; आणि ब्रह्मा आदी महर्षींनी ते चार भागांत विभक्तही केले.

Verse 21

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्

म्हणून आता मी सांगतो, हे पुराणार्थविशारद! सात अत्यंत घोर कल्पांतही ही सरिता (रेवा) नष्ट झाली नाही.

Verse 22

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

चल-जंगमांसह सर्व काही घोर तमोमय झाले—अपरिचित, निरलक्षण; चंद्र-सूर्यकिरण नष्ट झाले आणि जग भूत-प्राण्यांविना रिकामे झाले।

Verse 23

तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

मग त्या तमातून महानाम पुरुष—जगद्गुरु—उद्भवले; तेथे ते एकाकी संचारले, सनातन, व्यक्तही आणि अव्यक्तही।

Verse 24

स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्

ओंकारमय, अतीत प्रभूंनी गायत्रीची सृष्टी केली; मग ईशान—विराट् पुरुष—तिच्यासह दिव्य क्रीडा करू लागले।

Verse 25

स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्

स्वतःच्या स्वरूपातून त्यांनी पंचमहाभूतात्म विश्व प्रकट केले; आणि दिव्य क्रीडा करीत पुन्हा त्याच पंचभूतात्म जगाची सृष्टी केली।

Verse 26

क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्

क्रीडा करीत विराट् नामक प्रभूंनी बीजयुक्त सुवर्णमय तत्त्व प्रकट केले; त्यातून द्वादश आदित्यांसारखे तेजस्वी दिव्य ब्रह्मांड-अंड उत्पन्न झाले।

Verse 27

तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्

ते अंड फोडून पुरुष चतुर्मुख पितामह ब्रह्मा म्हणून प्रकट झाला। मग त्याने देव, असुर व मानवांसह संपूर्ण विश्वाची यथाक्रम निर्मिती केली।

Verse 28

सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्

त्यातून तिर्यक्—पशु, पक्षी व विविध योनीतील प्राणी उत्पन्न झाले—स्वेदज, अंडज व जरायुज. पुराणांत या अंडास प्रथम असे म्हटले आहे.

Verse 29

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः

हे नृपश्रेष्ठ! पूर्वकल्पी परमेश्वर उमेसह क्रीडा करीत असता, रुद्राच्या त्या लीलामुळे विश्व जणू महासागरासारखे विस्तीर्ण झाले.

Verse 30

हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्

हर्षामुळे उमाच्या स्वेदातून एक शुभ कन्या जन्मली. आणि शर्व (शिव) यांच्या वक्षस्थळातून, उमाच्या स्तनांच्या दाबाने, उमा पुन्हा प्रकट झाली.

Verse 31

स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर

स्वेदातून कमलनेत्री एक महान कन्या उत्पन्न झाली. हे युधिष्ठिर! तिचा दुसरा संभव रुद्राच्या देहातूनच झाला.

Verse 32

सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा

ती तेव्हा देव, असुर व मानवांसह सर्व लोकांत परिभ्रमण करीत होती; अनुपम रूपवती होऊन ती त्रैलोक्याच्या मोहाची जननी झाली।

Verse 33

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत

तिला पाहून देव व दैत्यांचे अधिपती मोहित झाले—‘हिला कसे मिळवावे?’ असे मनात धरून, हे भारत, ते त्या कन्येचा इकडे-तिकडे शोध घेऊ लागले।

Verse 34

हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा

हावभाव, विलास आणि मनोहर लावण्याने ती अखिल जगाला मोहित करते; दिव्यरूपवती ती मेघांत चमकणाऱ्या विजेसारखी भ्रमण करते।

Verse 35

मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः

मेघांच्या मध्यभागी स्थित, तेजाने दीप्त, ती सर्व स्त्रियांमध्ये अनुत्तम होती; तेव्हा सर्व देव आणि दैत्य, दानवांसह, रुद्राकडे उन्मुख झाले।

Verse 36

वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः

कामाने अत्यंत व्याकुळ होऊन ते त्या कन्येचे वरण करू लागले; तेव्हा महादेवांनी देव आणि दानव—दोन्ही पक्षांना—सांगितले।

Verse 37

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः

जो बलाने व तेजाने श्रेष्ठ ठरेल, तोच या कन्येला प्राप्त करील—याव्यतिरिक्त नाही, हे देवश्रेष्ठांनो।

Verse 38

ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्

मग सर्व देव व असुर त्या कन्येकडे आले आणि म्हणू लागले—‘मीच हिला स्वीकारीन, मीच हिला घेईन।’

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्

सर्वांच्या पाहतापाहता ती कन्या अंतर्धान पावली; मग सर्वांनी तिला पुन्हा एका योजनेच्या अंतरावर उभी पाहिले।

Verse 40

जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः

जिथे ती दिसली तिथे ते सर्वे घाईघाईने गेले; पण ती पुन्हा तीन, चार तसेच दहा योजनेच्या अंतरावर दिसू लागली।

Verse 41

धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्

ते सर्वे तिला तिथेच उभी पाहू लागले—तिची चाल श्रेष्ठ हत्तीप्रमाणे होती; तरीही ती पुन्हा शेकडो, अगदी हजारो योजने दूर उभी दिसली।

Verse 42

तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च

तशीच तिच्या अतिवेगामुळे ती शतसहस्र योजन दूरूनही दिसत असे—कधी पुढे, कधी मागे, आणि दिशांत व विदिशांतही प्रकट होत असे।

Verse 43

तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा

ते त्या वरारोहा कन्येला पाहतच राहिले—कधी एकरूप, पुन्हा अनेक रूपांनी. खरे तर तिने त्यांना पूर्वीच सहस्र दिव्यवर्षे भ्रमित केले होते।

Verse 44

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः

परंतु महादेवाच्या अंगापासून उत्पन्न झालेली ती कन्या अजून प्राप्त झाली नव्हती. तेव्हा उमेसह देव वारंवार मोठ्याने हसला।

Verse 45

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा

शिवाचे गण तालवाद्यांच्या ठेक्यावर व टकराहटीवर आनंदाने नाचू लागले. तेवढ्यात अकस्मात ती कन्या शंकराच्या समीप उभी दिसली।

Verse 46

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्

तिला पाहून देव विस्मयाने थक्क झाले आणि लज्जा-भक्तीने पराङ्मुख झाले. तेव्हा पिनाकधारी प्रभूंनी स्वतः तिचे नामकरण केले।

Verse 47

नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा

तिने आपल्या वेगळ्या क्रीडामय चेष्टांनी या गणदेवांना आनंद दिला; हे वरारोहे! म्हणून तू सरितांमध्ये श्रेष्ठा होशील—म्हणूनच तुझे नाव ‘नर्मदा’ झाले.

Verse 48

स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा

देव आपल्या स्वस्वरूपात स्थित असताना पृथ्वीवर हास्य उत्पन्न झाले; म्हणून ही ‘नर्मदा’ म्हणून ओळखली जाते—ही शिवा असून तिचे जल अतिशय शीतल आहे.

Verse 49

सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता

सात कल्पांचा क्षय झाल्यावर शंभूने पूर्वी जे सांगितले होते तेच सत्य ठरले; म्हणून, हे राजेंद्र! नर्मदा मेली नाही आणि महान कीर्तीला प्राप्त झाली.

Verse 50

ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः

त्यानंतर देवेश, सर्वभूतांचा स्वामी प्रभूने त्या शीलवती, अत्यंत शोभिवंत कन्येला महार्णवाला अर्पण केले.

Verse 51

ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्

त्यानंतर फेनपुंजासारखी अट्टहास करणारी देवी नर्मदा ऋक्ष पर्वतराजावरून उतरून सरितांचा स्वामी समुद्रात प्रविष्ट झाली.

Verse 52

एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु

अशा प्रकारे प्राचीन ब्राह्म कल्पात ती ईश्वरापासून प्रकट झाली. मात्स्य कल्पात मी तिला पाहिले; आता मी ते कथन केले आहे—ऐक.