Adhyaya 29

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कावेरीति च विख्याता त्रिषु लोकेषु सत्तम । माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तस्या मार्कण्ड तत्त्वतः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे सत्तम! कावेरी नावाने प्रसिद्ध ती नदी त्रिलोकीत विख्यात आहे. हे मार्कण्डेय! तिचे माहात्म्य तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.

Verse 2

कीदृशं दर्शनं तस्याः फलं स्पर्शेऽथवा विभो । स्नाने जाप्येऽथवा दान उपवासे तथा मुने

हे विभो! तिच्या केवळ दर्शनाने किंवा स्पर्शाने कोणते पुण्य मिळते? आणि हे मुने! स्नान, जप, दान तसेच उपवास यांचे फळ काय होते?

Verse 3

कथयस्व महाभाग कावेरीसङ्गमे फलम् । धर्मः श्रुतोऽथ दृष्टो वा कथितो वा कृतोऽपि वा

हे महाभाग! कावेरी-संगमाचे फळ सांगावे. धर्म केवळ ऐकला असेल, किंवा पाहिला असेल, किंवा सांगितला असेल, अथवा आचरला असेल—

Verse 4

अनुमोदितो वा विप्रेन्द्र पुनातीति श्रुतं मया । यथा धर्मप्रसङ्गे तु मुने धर्मोऽपि जायते

—किंवा केवळ अनुमोदन केले तरी; हे विप्रेन्द्र! मी ऐकले आहे की तेही पवित्र करते. कारण हे मुने! धर्मप्रसंगात धर्मही अंतःकरणी उत्पन्न होतो.

Verse 5

स्वर्गश्च नरकश्चैव इत्येवं वैदिकी श्रुतिः

‘स्वर्ग आणि नरक’—असेच वैदिक श्रुती सांगते.

Verse 6

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाभाग यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना । शृणुष्वैकमना भूत्वा कावेरीफलमुत्तमम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—साधु, साधु, हे महाभाग! तू आत्ता मला हा उत्तम प्रश्न विचारलास. एकाग्र मन करून कावेरीचे परम फळ ऐक.

Verse 7

अस्ति यक्षो महासत्त्वः कुबेरोनाम विश्रुतः । सोऽपि तीर्थप्रभावेन राजन्यक्षाधिपोऽभवत्

कुबेर नावाचा एक महासत्त्ववान यक्ष प्रसिद्ध आहे. हे राजन्, तीर्थाच्या प्रभावाने तोही यक्षांचा अधिपती झाला.

Verse 8

तच्छृणुष्व विधानेन भक्त्या परमया नृप । सिद्धिं प्राप्तो महाभाग कावेरीसङ्गमेन तु

म्हणून हे नृप, परम भक्तीने विधिपूर्वक ऐक. हे महाभाग, (कुबेर) कावेरी-संगमामुळेच सिद्धीला पोहोचला.

Verse 9

कावेर्या नर्मदायास्तु सङ्गमे लोकविश्रुते । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कुबेरः सत्यविक्रमः

लोकप्रसिद्ध कावेरी व नर्मदा यांच्या संगमावर सत्यपराक्रमी कुबेराने स्नान केले व शुद्ध होऊन (व्रतासाठी) सज्ज झाला.

Verse 10

विधिवन्नियमं कृत्वा शास्त्रयुक्त्या नरोत्तम । आराधयन्महादेवमेकचित्तः सनातनम्

हे नरोत्तम, विधिपूर्वक व शास्त्रानुसार नियम-व्रत करून, एकचित्ताने सनातन महादेवाची आराधना केली.

Verse 11

एकाहारो वसन्मासं तथा षष्ठाह्नकालिकः । पक्षोपवासी न्यवसत्कंचित्कालं नृपोत्तम

हे नृपोत्तम, एक महिना तो एकाहाराने राहिला; नंतर षष्ठीच्या अंतराने भोजन करू लागला; आणि काही काळ पक्षोपवास पाळला.

Verse 12

मूलशाकफलैश्चान्यं कालं नयति बुद्धिमान् । किंचित्कालं वसंस्तत्र तीर्थे शैवालभोजनः

बुद्धिमान पुरुषाने मुळे, शाक व फळे यांवर आणखी काही काळ घालविला. आणि काही काळ त्या तीर्थस्थानी राहून तो शैवाल (जल-काई) हाच आहार करून जगला.

Verse 13

पराकेणानयत्कालं कृच्छ्रेणापि च मानद । चान्द्रायणेन चाप्यन्यमन्यं वाय्वम्बुभोजनः

हे मानद! त्याने पराक-व्रताने काळ घालविला आणि कृच्छ्र तपानेही. तसेच अन्य वेळी चान्द्रायणाचे अनुष्ठान करून वायु व जल हाच आहार मानून राहिला.

Verse 14

एवं तत्र नरश्रेष्ठ कामरागविवर्जितः । स्थितो वर्षशतं साग्रं कर्षयन्स्वं तथा वपुः

अशा रीतीने, हे नरश्रेष्ठ! काम-रागरहित होऊन तो तेथे शंभर वर्षांहून अधिक काळ राहिला आणि तपाने आपले शरीर कृश करीत राहिला.

Verse 15

ततो वर्षशतस्यान्ते देवदेवो महेश्वरः । तुष्टस्तु परया भक्त्या तमुवाच हसन्निव

मग त्या शंभर वर्षांच्या अखेरीस देवाधिदेव महेश्वर त्याच्या पराभक्तीने संतुष्ट होऊन, जणू हसत हसत त्याला म्हणाला.

Verse 16

भोभो यक्ष महासत्त्व वरं वरय सुव्रत । परितुष्टोऽस्मि ते भक्त्या तव दास्ये यथेप्सितम्

“अरे यक्ष! महासत्त्व, सुव्रत! वर माग. तुझ्या भक्तीने मी पूर्ण संतुष्ट आहे; तुला जे अभिप्रेत असेल ते वर मी देईन.”

Verse 17

यक्ष उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश उमया सह शङ्कर । अद्यप्रभृति सर्वेषां यक्षाणामधिपो भवे

यक्ष म्हणाला—हे देवेश! हे उमेसह शंकर! आपण प्रसन्न असाल तर आजपासून मला सर्व यक्षांचा अधिपती करा।

Verse 18

अक्षयश्चाव्ययश्चैव तव भक्तिपुरःसरः । धर्मे मतिं च मे नित्यं ददस्व परमेश्वर

तुमची भक्ती अग्रस्थानी राहो; मी अक्षय व अव्यय होवो. हे परमेश्वर, मला नित्य धर्मात स्थिर मती प्रदान करा।

Verse 19

ईश्वर उवाच । यत्त्वया प्रार्थितं सर्वं फलं धर्मस्य तत्तथा । इत्येवमुक्त्वा तं तत्र जगामादर्शनं हरः

ईश्वर म्हणाले—तू जे काही मागितले आहेस ते सर्व धर्माचे पूर्ण फळ म्हणून तसेच सिद्ध होईल. असे बोलून हर (शिव) तेथेच अदृश्य झाले।

Verse 20

सोऽपि स्नात्वा विधानेन संतर्प्य पितृदेवताः । आमन्त्रयित्वा तत्तीर्थं कृतार्थश्च गृहं ययौ

तोही विधिपूर्वक स्नान करून पितृदेवतांना तर्पण देऊन संतुष्ट करून, त्या तीर्थाला नमस्कार करून निरोप घेत कृतार्थ होऊन घरी गेला।

Verse 21

पूजितस्तत्र यक्षैस्तु सोऽभिषिक्तो विधानतः । चकार विपुलं तत्र राज्यमीप्सितमुत्तमम्

तेथे यक्षांनी त्याची पूजा केली व विधिपूर्वक अभिषेक केला; आणि त्याने तेथेच इच्छित, उत्तम व विशाल असे राज्य स्थापन केले।

Verse 22

तत्र चान्ये सुराः सिद्धा यक्षगन्धर्वकिंनराः । गणाश्चाप्सरसां तत्र ऋषयश्च तथानघ

तेथे इतर देवगण व सिद्ध, यक्ष, गंधर्व आणि किन्नरही होते. अप्सरांचे समूह व ऋषिगणही तेथे उपस्थित होते, हे निष्पाप।

Verse 23

कावेरीसङ्गमं तेन सर्वपापहरं विदुः । स्वर्गाणामपि सर्वेषां द्वारमेतद्युधिष्ठिर

म्हणून कावेरीचा संगम सर्व पापांचा नाश करणारा मानला जातो. हे युधिष्ठिर, तो सर्व स्वर्गांचा देखील द्वार आहे.

Verse 24

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । कावेरीसङ्गमे स्नात्वा यैर्दत्तं हि तिलोदकम्

ते धन्य, तेच महात्मे; त्यांचे जन्म खरेच सार्थक—जे कावेरी-संगमात स्नान करून तिलोदकाचे दान/तर्पण करतात.

Verse 25

दश पूर्वे परे तात मातृतः पितृतस्तथा । पितरः पितामहास्तेन उद्धृता नरकार्णवात्

हे तात, त्या कर्माने मातृपक्ष व पितृपक्षात दहा पिढ्या पूर्वी व दहा पिढ्या पुढेपर्यंत—पितर व पितामह नरक-सागरातून उद्धरले जातात.

Verse 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नायीत मानवः । अर्चयेदीश्वरं देवं यदीच्छेच्छाश्वतीं गतिम्

म्हणून मनुष्याने सर्व प्रयत्नाने तेथे स्नान करावे; आणि शाश्वत गती इच्छित असल्यास ईश्वरदेवाची अर्चना करावी.

Verse 27

कावेरीसङ्गमे राजन्स्नानदानार्चनं नरैः । कृतं भक्त्या नरश्रेष्ठ अश्वमेधाधिकं फलम्

हे राजन्, कावेरी-संगमावर नरांनी भक्तिभावाने केलेले स्नान, दान व अर्चन—हे नरश्रेष्ठ—अश्वमेधयज्ञापेक्षाही अधिक फल देणारे आहे।

Verse 28

होमेन चाक्षयः स्वर्गो जपादायुर्विवर्धते । ध्यानतो नित्यमायाति पदं शिवकलात्मकम्

होमाने अक्षय स्वर्ग प्राप्त होतो, जपाने आयुष्य वाढते; आणि ध्यानाने नित्य शिव-कलामय परम पद प्राप्त होते।

Verse 29

। अध्याय

‘अध्याय’—हे अध्याय-शीर्षक दर्शविणारे चिन्ह आहे।

Verse 30

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । तस्य पुण्यफलं यद्वै तच्छृणुष्व नरोत्तम

हे नराधिप, जो त्या तीर्थी उपवास करील, त्याचे जे पुण्यफळ—हे नरोत्तम—ते ऐक, ते खरोखर महान आहे।

Verse 31

गन्धर्वाप्सरःसंकीर्णे विमाने सूर्यसन्निभे । वीज्यमानो वरस्त्रीभिर्दैवतैः सह मोदते

सूर्यासारख्या तेजस्वी, गंधर्व-अप्सरांनी भरलेल्या विमानात, श्रेष्ठ स्त्रिया वारा घालत असताना, तो देवतांसह आनंद भोगतो।

Verse 32

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । क्रीडते रुद्रलोकस्थस्तदन्ते भुवि चागतः

साठ हजार वर्षे आणि पुढे सहा हजार वर्षे तो रुद्रलोकी क्रीडा करीत राहतो; त्या काळाच्या शेवटी तो पुन्हा पृथ्वीवर येतो।

Verse 33

भोगवान्दानशीलश्च जायते पृथिवीपतिः । आधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

तो भोगसमृद्ध व दानशील असा पृथ्वीचा अधिपती म्हणून जन्म घेतो; चिंता व शोकमुक्त होऊन शंभर शरद ऋतूंपर्यंत जगतो।

Verse 34

एवं गुणगणाकीर्णा कावेरी सा सरिन्नृप । त्रिषु लोकेषु विख्याता नर्मदासङ्गमे सदा

अशी गुणसमूहांनी परिपूर्ण ती कावेरी नदी, हे नृप, नर्मदेच्या संगमस्थानी सदैव त्रिलोकीत विख्यात आहे।

Verse 35

जितवाक्कायचित्ताश्च ध्येयध्यानरतास्तथा । कावेरीसङ्गमे तात तेऽपि मोक्षमवाप्नुयुः

ज्यांनी वाणी, देह आणि मन जिंकले आहे व जे ध्येय-ध्यानात रमलेले आहेत—तेही, हे तात, कावेरी-संगमावर मोक्ष प्राप्त करतात।

Verse 36

शृणु तेऽन्यत्प्रवक्ष्यामि आश्चर्यं नृपसत्तम । त्रिषु लोकेषु का त्वन्या दृश्यते सरिता समा

ऐक, हे नृपश्रेष्ठ, मी तुला आणखी एक आश्चर्य सांगतो—त्रिलोकीत तिच्यासारखी दुसरी कोणती नदी दिसते?

Verse 37

लब्धं यैर्नर्मदातोयं ये च कुर्युः प्रदक्षिणम् । ये पिबन्ति जलं तत्र ते पुण्या नात्र संशयः

जे नर्मदेचे जल प्राप्त करतात, जे तेथे प्रदक्षिणा करतात आणि जे त्या स्थानी जल पितात—ते सर्व पुण्यवान होत; यात संशय नाही।

Verse 38

न तेषां सन्ततिच्छेदो दश जन्मानि पञ्च च । तेषां पापं विलीयेत हिमं सूर्योदये यथा

त्यांची संततीपरंपरा पंधरा जन्मांपर्यंत तुटत नाही; आणि त्यांचे पाप सूर्योदयाला दवबिंदू/हिम जसे वितळते तसे विलीन होते।

Verse 39

गङ्गायमुनसङ्गे वै यत्फलं लभते नरः । तत्फलं लभते मर्त्यः कावेरीस्नानमाचरन्

गंगा-यमुना संगमावर मनुष्याला जे फळ मिळते, तेच फळ कावेरीत पवित्र स्नान केल्याने मर्त्याला प्राप्त होते।

Verse 40

भौमे तु भूतजायोगे व्यतीपाते च संक्रमे । राहुसोमसमायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्

परंतु मंगळवारी, भूतजा-योग, व्यतीपात, संक्रांत तसेच राहु-चंद्र संयोग असता—तेच पुण्य आठपट होते असे स्मरणात सांगितले आहे।

Verse 41

अशीतिश्च यवाः प्रोक्ता गङ्गायामुनसङ्गमे । कावेरीनर्मदायोगे तदेवाष्टगुणं स्मृतम्

गंगा-यमुना संगमावर ऐंशी यव (जव) अर्पण/दान सांगितले आहे; कावेरी-नर्मदा योगात तेच पुण्य आठपट मानले आहे।

Verse 42

गङ्गा षष्टिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैः प्रपूज्यते । तदर्धैरन्यतीर्थानि रक्षन्ते नात्र संशयः

गंगेची विधिपूर्वक पूजा साठ हजार क्षेत्रपाल करतात. इतर तीर्थांचे रक्षण त्याच्या अर्ध्या संख्येने होते—यात संशय नाही.

Verse 43

अमरेश्वरे तु सरितां ये योगाः परिकीर्तिताः । ते त्वशीतिसहस्रैस्तु क्षेत्रपालैस्तु रक्षिताः

परंतु अमरेश्वर येथे नद्यांचे जे संगम प्रसिद्ध म्हणून सांगितले आहेत, ते ऐंशी हजार क्षेत्रपालांनी उत्तम रीतीने रक्षित आहेत.

Verse 44

तथामरेश्वरे याम्ये लिङ्गं वै चपलेश्वरम् । द्वितीयं चण्डहस्ताख्यं द्वे लिङ्गे तीर्थरक्षके

तसेच अमरेश्वराच्या दक्षिणेस ‘चपलेश्वर’ नावाचे एक लिंग आहे; आणि दुसरे ‘चण्डहस्त’ नावाने प्रसिद्ध—ही दोन्ही लिंगे तीर्थरक्षक आहेत.

Verse 45

शिवेन स्थापिते पूर्वं कावेर्याद्यभिरक्षके । लक्षेण रक्षिता देवी नर्मदा बहुकल्पगा

पूर्वी शिवांनी कावेरीपासून आरंभ करून रक्षकांची स्थापना केली. अनेक कल्पांपर्यंत वाहणारी देवी नर्मदा एक लाख (रक्षकांनी) रक्षित आहे.

Verse 46

धनुषां षष्ट्यभियुतैः पुरुषैरीशयोजितैः । ॐ कारशतसाहस्रैः पर्वतश्चाभिरक्षितः

ईश्वराने नेमलेल्या, साठ धनुष्यांनी सज्ज पुरुषांनी पर्वतही उत्तम रीतीने रक्षित आहे; तसेच प्रणवस्वरूप ‘ॐकार’ यांच्या लक्षो पवित्र प्रभावांनीही.

Verse 47

अन्यदेशकृतं पापमस्मिन् क्षेत्रे विनश्यति । अस्मिंस्तीर्थे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति

इतर देशांत केलेले पाप या पुण्यक्षेत्रात नष्ट होते; पण याच तीर्थात केलेले पाप वज्रलेपासारखे कठीण होऊन चिकटते, दूर करणे दुस्तर व दीर्घ फल देणारे ठरते।

Verse 48

एषा ते कथिता तात कावेरी सरितां वरा । रुद्रदेहसमुत्पन्ना तेन पुण्या सरिद्वरा

तात, मी तुला सरितांमध्ये श्रेष्ठ अशी कावेरी सांगितली. ती रुद्रदेहातून उत्पन्न झालेली असल्याने परम पुण्यवती, पवित्र सरितांमध्येही श्रेष्ठ आहे।