Adhyaya 1

Verse 1

। अध्याय

अध्याय आरंभ।

Verse 2

ॐ नमः श्रीपुरुषोत्तमाय । ॐ नमः श्रीनर्मदायै । ॐ नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः । ॐ मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् । सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्

ॐ श्रीपुरुषोत्तमास नमस्कार। ॐ श्रीनर्मदादेवीस (रेवास) नमस्कार। हरि, हर आणि हिरण्यगर्भ यांना नमो; व्यास, वाल्मीकि, शुक व पराशर यांना नमो; गुरु, गौ आणि ब्राह्मणांना नमो। स्नान करणाऱ्या हत्तींच्या कपोलांतून झरणाऱ्या मदगंधाने सुगंधित, सिद्धांगनांच्या स्नानाने कुचयुगातून धुऊन गेलेल्या कुंकुमरसाने अरुणाभ, सकाळ-संध्याकाळ मुनींनी वेचलेल्या पुष्पराशीने आच्छादित तीरावरील वृक्षांनी शोभित, हत्ती व मकर यांच्या करस्पर्शाने उसळणाऱ्या तरंगांवर हंस विहार करीत असलेले—असे नर्मदेचे पावन जल तुम्हां सर्वांचे रक्षण करो।

Verse 3

उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा । देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्

जिच्या दोन्ही तटांवर पुण्यतीर्थांची पावनता आहे, जी सर्व लोकांचे पापप्रवाह धुऊन टाकते, आणि जिला देव, मुनी व मनुष्य वंदन करतात—ती नर्मदा सदैव आमचे दुरित (पाप) हरून टाको.

Verse 4

नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम् । सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति

पृथ्वीवरील जीवांचे भूत, भविष्य आणि वर्तमान—या तिन्ही काळांतील सर्व दुरित (पाप) ती नष्ट करो। हे सर्वपवित्रे! तुझी अमृततुल्य सुधा हीच पुण्यजलरूप नर्मदा होते.

Verse 5

तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा । मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा

रेवा माझ्या कल्याणासाठी होवो—जिचे तट व वाळूचे पुलिन शिवदेवस्वरूप यतीही इच्छितात; जिची सेवा मुनिसमूह करतो; जी शिवभक्त व मंगलमयी आहे।

Verse 6

नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

नारायणाला नमस्कार करून, तसेच नरोत्तम नरालाही; देवी सरस्वती व व्यास यांना वंदन करून, मग ‘जय’ असा उद्गार करावा।

Verse 7

नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते । शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात्

पुण्यनिवास नैमिषात, अनेक ऋषींनी सेविलेल्या त्या स्थानी, सत्रात आसनस्थ शौनकाने सूताला विस्ताराने प्रश्न विचारला।

Verse 8

मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम् । पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि

हे सूत! धर्मनैपुण्य तुझ्यात सदैव प्रतिष्ठित आहे असे मला वाटते; कारण तू पुण्य-अमृतासारख्या कथांचा वक्ता आहेस आणि खरोखर व्यासांचा शिष्य आहेस।

Verse 9

अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे । बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च

म्हणून, हे कवी, धर्म व तीर्थांचा आश्रय असलेल्या तुझ्यास मी विचारतो. तीर्थे अनेक आहेत, आणि त्यांविषयी मी वारंवार बरेच ऐकले आहे।

Verse 10

श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया । तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा

मी ब्रह्माची दिव्य नदी आणि विष्णूची नदी ऐकली आहे; पण कुठेही तिसरी—रुद्राची परम श्रेष्ठ नदी—ऐकली नाही।

Verse 11

तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम् । वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्

हे महाप्राज्ञ! वेदगर्भा, विख्यात, देवसमूहांनी वंदित आणि असंख्य तीर्थांनी अलंकृत त्या नदीचे वर्णन मला करा।

Verse 12

कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा । तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे

रेवा (नर्मदा) कोणत्या देशात वास करते, आणि ती श्रीरुद्रसम्भवा कशी आहे? तसेच तिच्या आश्रयाने जे जे तीर्थ आहेत, ती सर्व मला सांगा।

Verse 13

सूत उवाच । साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम् । चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम

सूत म्हणाले—हे कुलपते! नर्मदाश्रित चरित्राविषयी तू उत्तम प्रश्न केला आहेस। ते अद्भुत, पवित्र, दोषनाशक आहे; हे सत्तम, ते ऐकण्यास व सांगण्यास योग्य आहे।

Verse 14

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः । अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः

वेद, उपवेद, वेदाङ्ग इत्यादींचे पूर्ण प्रतिपादन करून सत्यवतीसुत (व्यास) अठरा पुराणांचे प्रवक्ता झाले।

Verse 15

तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम् । येषामभिव्याहरणादभिवृद्धिर्वृषायुषोः

त्यांना नमस्कार करून मी यथाक्रम पुराणांचे कथन करीन; ज्यांचे श्रद्धापूर्वक उच्चारण केल्याने धर्म व आयुष्य यांची वाढ होते।

Verse 16

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः

श्रुती व स्मृती या विप्रांच्या दोन डोळ्यांप्रमाणे सांगितल्या आहेत; एक नसल्यास काणा, आणि दोन्ही नसल्यास अंध असे म्हणतात।

Verse 17

श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम् । यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोऽंशो माहेश्वरो मतः

श्रुती, स्मृती आणि पुराणे ही विद्वानांची तीन नेत्रे आहेत; जो या तिन्ही नेत्रांनी पाहतो तो माहेश्वर (शिव)ाचा अंश मानला जातो।

Verse 18

आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता । शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या

आत्महितासाठी ईश्वराने वेदविद्या निर्माण केली; तसेच शौनक-संबंधी पौराणिक परंपरा आहे, जी धर्मशास्त्रस्वरूप मानली जाते।

Verse 19

तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये । पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्

सर्व शास्त्रनिर्णयासाठी या तीन विद्या मुख्य आहेत; ‘पुराण हा पाचवा वेद’—हे ब्रह्म्याचे अनुशासन आहे।

Verse 20

यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन । कतमः स हि धर्मोऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्

जो पुराण जाणत नाही, तो इथे काहीच जाणत नाही। अशा माणसाचा धर्म तरी कोणता, आणि तसे ज्ञान तरी कसे?

Verse 21

अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते । वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः

इथे आणखी काय सांगावे? जे पुराणात दिसत नाही, ते खरे तर कुठेच नाही। वेदही पूर्वी पुराणातच प्रतिष्ठित झाले—यात संशय नाही।

Verse 22

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा

अल्पश्रुत माणसाला वेद घाबरतो—“हा मला चुकीचा अर्थ लावून ओलांडेल.” म्हणून प्राचीन काळापासून इतिहास-पुराणांनी हा निश्चय केला की त्यांच्या आधारानेच वेदाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 23

आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् । यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल

पुराण हे वेदांचे प्राण आहे, आणि त्यांची सहा अंगे वेगवेगळी उपांगे आहेत. वेदांत जे दिसते, तेच स्मृत्यांतही दिसते, असे म्हटले आहे.

Verse 24

उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्

वेद आणि स्मृती—दोन्हीत जे तत्त्व दिसते, तेच पुराणांत गाईले जाते. पुराण हे सर्व शास्त्रांमध्ये प्रथम, ब्रह्म्याने स्मरलेले, असे मानले जाते.

Verse 25

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीदस्मिन् कल्पान्तरे मुने

त्यानंतर त्याच्या मुखांतून वेद प्रकट झाले. परंतु, हे मुने, पूर्वीच्या कल्पांतरात एकच पुराण होते.

Verse 26

त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् । स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः

त्रिवर्ग साधणारे, परम पुण्यदायक व शतकोटी विस्तार असलेल्या त्या पुराणाचे स्मरण करून चतुर्मुख देव ब्रह्म्याने मुनिंना ते सांगितले.

Verse 27

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः

त्या पुराणापासूनच सर्व शास्त्रांची प्रवृत्ती व विस्तार झाला. पुढे काळाच्या ओघात पुराण नीट ग्रहण होत नाही असे पाहून मुनींनी त्याच्या रक्षणासाठी उपाय केला.

Verse 28

व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा

विभू प्रभू युगोयुगी व्यासरूप धारण करून त्याचे संकलन व व्यवस्था करतो. प्रत्येक द्वापरयुगात त्याचे प्रमाण नेहमी आठ लक्ष (श्लोक/मात्रा) असे ठरते.

Verse 29

तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

ते अठरा भाग करून या भूलोकात त्याचे प्रवचन केले जाते. आणि आजही देवलोकात ते शतकोटी विस्तारानेच विराजमान आहे.

Verse 30

तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम् । पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम

येथे संक्षेपाने चार लक्ष (श्लोक-परिमाण) स्थापित केले आहे. सध्या येथे अठरा पुराणांचे कथन केले जाते. आता मी त्यांची नावे सांगतो—हे ऋषिश्रेष्ठा, तू ऐक।

Verse 31

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर आणि वंशानुचरित—ही पाच लक्षणे पुराणाची ओळख आहेत।

Verse 32

ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्

त्यांमध्ये प्रथम ब्राह्म पुराण सांगितले आहे, संहिता-रूपाने विभूषित. त्यात दहा हजार श्लोक असून अनेक पुण्यप्रद कथांनी ते युक्त आहे.

Verse 33

पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते । तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया

पाद्म पुराण पन्नास-पाच हजार श्लोकांचे सांगितले जाते. तिसरे ‘वैष्णव’ नावाचे पुराण असून त्याची संख्या तेवीस हजार (श्लोक) आहे.

Verse 34

चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् । शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया

चौथे पुराणाचे कथन वायूने केले असून ते ‘वायवीय’ म्हणून स्मरणात आहे. शिवभक्तीच्या संयोगामुळे ते दुसऱ्या नावाने ‘शैव’ असेही म्हणतात.

Verse 35

चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक । चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा

हे शौनक! याचा ग्रंथविस्तार चोवीस हजार श्लोकांचा सांगितला आहे. तसेच पाचवे भविष्यपुराणही चार पर्वांत उपदिष्ट आहे.

Verse 36

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् । मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्

ते पुराण चौदा हजार पाचशे श्लोकांचे सांगितले आहे. मार्कण्डेयपुराण नऊ हजार श्लोकांचे असून तेच सहावे म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 37

आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश । अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः

आग्नेयपुराण सातवे म्हणून सांगितले असून त्यात सोळा हजार श्लोक आहेत. आठवे नारदीयपुराण पंचवीस हजार श्लोकांचे म्हणून कथिले आहे.

Verse 38

नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया

नववे भागवत नावाचे पुराण असून ते दोन भागांनी विभूषित आहे. त्याची ग्रंथसंख्या अठरा हजार श्लोक अशी सांगितली जाते.

Verse 39

दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यमिहोच्यते । लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया

दहावे ब्रह्मवैवर्तपुराण असून येथे त्याची श्लोकसंख्याही तितकीच सांगितली आहे. अकरावे लैंग (लिंग) पुराण जाणावे; त्याची संख्या अकरा हजार श्लोक अशी कथिली आहे.

Verse 40

भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः

हे ऋषिपुंगव! ते लिंगपुराण दोन भागांत रचिले आहे. विद्वान वाराहपुराणाला बारावे मानतात; त्यात चोवीस हजार श्लोक आहेत.

Verse 41

विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर । तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्

हे भाग्यवानांतील श्रेष्ठा! स्कंदपुराण सात खंडांत विभागलेले आहे. त्याची परिमिती संख्येने निश्चयच एक्याऐंशी हजार श्लोक अशी ठरविली आहे.

Verse 42

ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम् । संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा

त्यानंतर वामन नावाचे पुराण चौदावे म्हणून स्मरणात आहे. हे कुलपते! पूर्वी त्याची संख्या दहा हजार श्लोक अशी सांगितली होती.

Verse 43

कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम् । दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ

कूर्मपुराण पंधरावे असे म्हणतात, ते दोन भागांनी विभूषित आहे. हे सांख्यपते! कलियुगात पूर्वी त्याची परिमिती सतरा हजार श्लोक अशी सांगितली होती.

Verse 44

मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् । तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर

मत्स्यावताराने मनुला सांगितलेले मात्स्यपुराण क्रमाने सोळावे आहे. हे वक्त्यांतील श्रेष्ठा! त्याची संख्या चौदा हजार श्लोक आहे.

Verse 45

गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्

गारुड पुराण सतरावे स्मरणात मानले जाते; आणि ब्रह्माण्ड पुराण अठरावे, दोन भागांनी विभूषित आहे।

Verse 46

तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम् । तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा

ते ब्रह्माण्ड पुराण द्वादश सहस्र श्लोकांचे असून त्यात एकशे आठही समाविष्ट आहेत; तसेच वेधस (ब्रह्मा) यांनी सांगितलेली उपपुराणेही आहेत।

Verse 47

इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्

हे उत्तम सौर (उपपुराण) ब्रह्मपुराणात सहज उपलब्ध आहे; ते दोन संहितांनी संयुक्त, पुण्यदायक आणि शिवकथांवर आधारलेले आहे।

Verse 48

आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता । सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने

पहिली संहिता सनत्कुमारांनी सांगितली; दुसरी सूर्याने भाषित केली। हे महामुने, ते ‘सनत्कुमार’ या नावानेच प्रसिद्ध आहे।

Verse 49

द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते । शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्

पद्मपुराणात दुसरे (उपपुराण) ‘नारसिंह’ आहे; आणि तिसरे ‘शौकेय’—असे वैष्णव पुराणपरंपरेत मानले आहे।

Verse 50

बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा । दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा

चौथे बार्हस्पत्य असून वायव्य हे सदा संमत (प्रमाण) मानले जाते. पाचवे दौर्वासस असे स्मृत आहे; भागवत-परंपरेतही त्याचे निरंतर स्मरण आहे.

Verse 51

भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा । कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्

भविष्यपुराणात हे नारदांनी सांगितले आहे आणि पूर्वी ऋषींनी वर्णिले आहे. तसेच कापिल, मानव आणि उशनसांनी उपदिष्ट केलेलेही येथे सांगितले आहे.

Verse 52

ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्

‘ब्रह्माण्ड’, ‘वारुण’ आणि ‘कालिका’ ही दोन; तसेच ‘माहेश्वर’, ‘साम्ब’, ‘सौर’ आणि ‘सर्वार्थ-संचय’—अशी नावे सांगितली आहेत.

Verse 53

पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् । एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्

यानंतर पाराशर, भागवत आणि कौर्म—अशा रीतीने क्रमाने अठरा (पूर्ण) होतात. ही उपपुराणे मी यथाक्रम सांगितली आहेत.

Verse 54

पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च । सोऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्

जो ही पुराण-संहिता पठण करतो किंवा ऐकतो, तो अनंत पुण्याचा भागी होतो; आणि मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकास जातो.