Adhyaya 211

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकस्य देवदेवेन यत्कृतम् । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि नर्मदातटवासिनाम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले: देवाधिदेवाने नर्मदा तीरावरील रहिवाशांसाठी जे आश्चर्यकारक कृत्य केले, ते मी तुला सविस्तर सांगेन.

Verse 2

द्विजान् सुकृत्पणान् देवः कुष्ठी भूत्वा ययाच ह । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्ते रक्तगन्धानुलेपनः

भगवंताने कुष्ठरोग्याचे रूप धारण करून पुण्यवान व्यापारी ब्राह्मणांकडे भिक्षा मागितली. श्राद्धाची वेळ आली असता, अंगाला लाल गंधाचा लेप लावून ते तिथे आले.

Verse 3

स्रवद्बुद्बुदगात्रस्तु मक्षिकाकृमिसंवृतः । दुश्चर्मा दुर्मुखो गन्धी प्रस्खलंश्च पदे पदे

त्यांच्या शरीरावरील फोडांमधून पू वाहत होता, ते माश्या आणि किड्यांनी वेढलेले होते. त्यांची त्वचा खराब झाली होती, चेहरा विद्रूप होता, दुर्गंधी येत होती आणि ते प्रत्येक पावलावर अडखळत होते.

Verse 4

ब्राह्मणावसथं गत्वा स्खलन्द्वारेऽब्रवीदिदम् । भोभो गृहपते त्वद्य ब्राह्मणैः सह भोजनम्

ब्राह्मणांच्या निवासस्थानी जाऊन, दारात अडखळत ते म्हणाले: 'हे गृहपती, आज मला ब्राह्मणांच्या पंक्तीत भोजन करण्याची इच्छा आहे.'

Verse 5

त्वद्गृहे कर्तुमिच्छामि ह्येभिः सह सुसंस्कृतम् । ततस्तं ब्रह्माणं दृष्ट्वा यजमानसमन्विताः

मी ह्यांच्यासह तुझ्या घरी सु-संस्कृत भोजन करावयास इच्छितो. तेव्हा त्या ब्राह्मणास पाहून यजमानभावयुक्त गृहस्थांनी तदनुरूप उत्तर दिले.

Verse 6

स्रवन्तं सर्वगात्रेषु धिग्धिगित्येवमब्रुवन् । निर्गच्छस्वाशु दुर्गन्ध गृहाच्छीघ्रं द्विजाधम

तो सर्वांगातून स्रवत आहे असे पाहून ते ‘धिक् धिक्’ म्हणाले आणि बोलले—‘लवकर निघून जा, दुर्गंधी! या घरातून ताबडतोब बाहेर पड, हे द्विजाधम!’

Verse 7

अभोज्यमेतत्सर्वेषां दर्शनात्तव सत्कृतम् । एवमेव तथेत्युक्त्वा देवदेवो महेश्वरः

हे भोजन सर्वांसाठी अभोज्य आहे; तुझ्या दर्शनमात्रानेच ते पवित्र व सत्कृत झाले आहे. ‘तथास्तु—एवमेव’ असे म्हणत देवदेव महेश्वर बोलला.

Verse 8

जगामाकाशममलं दृश्यमानो द्विजोत्तमैः । गते चादर्शनं देवे स्नात्वाभ्युक्ष्य समन्ततः

तो निर्मळ आकाशात गेला; श्रेष्ठ द्विज त्याला पाहतच राहिले. देव अदृश्य झाल्यावर त्यांनी स्नान करून सर्व बाजूंनी जल शिंपडून शुद्धी केली.

Verse 9

भुञ्जतेऽस्म द्विजा राजन्यावत्पात्रे पृथक्पृथक् । यत्रयत्र च पश्यन्ति तत्रतत्र कृमिर्बहुः

हे राजन्, द्विज येथे भोजन करीत होते, प्रत्येक जण आपापल्या पात्रात. पण जिथे जिथे ते पाहत, तिथे तिथे पुष्कळ कृमी दिसत.

Verse 10

दृष्ट्वा विस्मयमापन्नाः सर्वे किमिति चाब्रुवन् । ततः कश्चिदुवाचेदं ब्राह्मणो गुणवानजः

ते दृश्य पाहून सर्वे विस्मयचकित झाले व म्हणाले—“हे काय?” तेव्हा एक गुणवान वृद्ध ब्राह्मण असे बोलला।

Verse 11

योगीन्द्रः शङ्कया तत्र बहुविप्रसमागमे । योऽत्र पूर्वं समायातः स योगी परमेश्वरः

तेथे अनेक विप्रांच्या समागमात शंका येऊन तो म्हणाला—“जो योगी आधी येथे आला, तोच योगीन्द्र स्वयं परमेश्वर आहे.”

Verse 12

तस्येदं क्रीडितं मन्ये भर्त्सितस्य विपाकजम् । फलं भवति नान्यस्य ह्यतिथेः शास्त्रनिश्चयात्

मला वाटते हे त्याचेच क्रीडित आहे—अपमानाचा परिपक्व परिणाम. कारण शास्त्रनिश्चयानुसार असे फळ दुसऱ्याकडून नव्हे, तर (रुष्ट) अतिथीकडूनच होते.

Verse 13

सम्पूज्य परमात्मा वै ह्यतिथिश्च विशेषतः । श्राद्धकाले तु सम्प्राप्तमतिथिं यो न पूजयेत्

खरोखर परमात्मा पूज्य आहे—आणि विशेषतः अतिथी. परंतु श्राद्धकाळी आलेल्या अतिथीचा जो सत्कार करीत नाही…

Verse 14

पिशाचा राक्षसास्तस्य तद्विलुम्पन्त्यसंशयम् । रूपान्वितं विरूपं वा मलिनं मलिनाम्बरम्

त्याचे (पुण्य/अर्पण) पिशाच व राक्षस निःसंशय लुटून नेतात—अतिथी रूपवान असो वा विरूप, स्वच्छ असो वा मळकट वस्त्रे परिधान केलेला असो.

Verse 15

योगीन्द्रं श्वपचं वापि अतिथिं न विचारयेत् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यजमानपुरोगमाः

अतिथी योगींद्र असो वा श्वपच असो, त्याचा भेद करू नये। त्याचे वचन ऐकून यजमानाच्या पुढे असलेले सर्व…

Verse 16

ब्राह्मणा द्विजमन्वेष्टुं धाविताः सर्वतोदिशम् । तावत्कथंचित्केनापि गहनं वनमाश्रितः

ब्राह्मण त्या द्विज अतिथीचा शोध घेण्यासाठी सर्व दिशांनी धावले. तो मात्र कसा तरी घनदाट वनात आश्रयास गेला।

Verse 17

दृष्टो दृष्ट इति प्रोक्तं तेन ते सर्व आगताः । ततः पश्यन्ति तं विप्रं स्थाणुवन्निश्चलं स्थितम्

‘दिसला, दिसला’ अशी हाक ऐकून ते सर्व तिथे आले. मग त्यांनी त्या विप्राला खांबासारखा निश्चल उभा पाहिले.

Verse 18

क्रन्दते न चलति स्पन्दते न च पश्यति । जल्पन्ति करुणं केचित्स्तुवन्ति च तथापरे

तो न रडत होता, न चालत होता, न हलत होता, न पाहत होता. काहींनी करुण शब्द बोलले, तर काहींनी स्तुती केली.

Verse 19

वाग्भिः सततमिष्टाभिः स्तूयमानस्त्रिलोचनः । क्षुधार्दितानां देवेश ब्राह्मणानां विशेषतः । विनष्टमन्नं सर्वेषां पुनः संकर्तुमर्हसि

प्रिय वचने सतत स्तुत्य त्रिलोचनास त्यांनी विनविले—हे देवेश! विशेषतः क्षुधार्त ब्राह्मणांसाठी, सर्वांचे नष्ट झालेले अन्न पुन्हा प्रकट करावे.

Verse 20

श्रुत्वा तु वचनं तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर । परया कृपया देवः प्रसन्नस्तानुवाच ह

हे युधिष्ठिर! त्या ब्राह्मणांचे वचन ऐकून देव परम करुणेने द्रवून प्रसन्न झाला आणि त्यांना म्हणाला।

Verse 21

मया प्रसन्नेन महानुभावास्तदेव वोऽन्नं विहितं सुधेव । भुञ्जन्तु विप्राः सह बन्धुभृत्यैरर्चन्तु नित्यं मम मण्डलं च

हे महानुभावांनो! माझ्या प्रसन्नतेमुळे तेच उत्तम अन्न तुमच्यासाठी विधिपूर्वक दिले आहे। विप्रांनी बंधु-भृत्यांसह भोजन करावे आणि नित्य माझ्या मण्डलाचेही पूजन करावे।

Verse 22

ततश्चायतनं पार्थ देवदेवस्य शूलिनः । मुण्डिनामेति विख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण गयातीर्थेन तत्समम्

त्यानंतर, हे पार्थ! देवदेव शूलिनाचे ते पवित्र आयतन ‘मुण्डिना’ या नावाने विख्यात झाले—शुभ व सर्वपापहर. कार्त्तिक महिन्यात विशेषतः त्याचे फल गयातीर्थासमान मानले जाते।

Verse 211

अध्यायः

अध्याय समाप्त.