Adhyaya 212
मार्कंडेय सांगतात—महेश्वर भिक्षुरूप धारण करून भूक-तहान लागलेला असा एका गावात प्रवेश करतो. अंगाला भस्म, गळ्यात अक्षसूत्र, हातात त्रिशूळ, जटा व अलंकार अशी त्याची चिन्हे आहेत; तो डमरू वाजवितो आणि त्याचा नाद दिंडिम (नगारा) सारखा म्हटला आहे. मुलं व गावकरी त्याच्याभोवती जमतात; तो कधी गातो, कधी हसतो, कधी बोलतो, कधी नाचतो—पाहणाऱ्यांना कधी दिसतो तर कधी अदृश्य होतो। एक इशाराही दिला आहे—जिथे तो खेळता खेळता ते वाद्य ठेवतो, ते घर ‘भारग्रस्त’ होऊन नष्ट होते; देवाचा अवमान, ओळखण्यात चूक, किंवा अनियंत्रित दैवी-संपर्काची अस्थिर शक्ती यांविषयी ही नैतिक-आचारसूचना आहे. जेव्हा लोक भक्तिभावाने शंकराची स्तुती करतात, तेव्हा प्रभू ‘दिंडिम-रूपात’ प्रकट होतो आणि तेव्हापासून त्याचे नाव दिंडिमेश्वर प्रसिद्ध होते. या रूप/स्थळाचे दर्शन व स्पर्श केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते, अशी फलश्रुती आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि देवस्य चरितं महत् । श्रुतमात्रेण येनाशु सर्वपापैः प्रमुच्यते
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—आता मी देवाचे आणखी एक महान चरित्र सांगतो; ज्याचे केवळ श्रवण केल्यानेच मनुष्य शीघ्र सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 2
भिक्षुरूपं परं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः । एकशालां गतो ग्रामं भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः
देवदेव महेश्वरांनी परम भिक्षुक-रूप धारण केले. क्षुधा-पिपासेचा भाव धरून भिक्षेसाठी ‘एकशाला’ नावाच्या ग्रामात ते गेले.
Verse 3
अक्षसूत्रोद्यतकरो भस्मगुण्ठितविग्रहः । स्फुरत्त्रिशूलो विश्वेशो जटाकुण्डलभूषितः
हातात उचललेली रुद्राक्षमाळ, देहावर भस्मलेपन; चमचमीत त्रिशूलधारी विश्वेश्वर जटा व कुंडलांनी भूषित होते.
Verse 4
कृत्तिवासा महाकायो महाहिकृतभूषणः । वादयन्वै डमरुकं डिण्डिमप्रतिमं शुभम्
ते कृत्तिवस्त्रधारी, महाकाय, महा-सर्पांनी घडविलेल्या भूषणांनी अलंकृत होते. ते शुभ डमरू वाजवीत, ज्याचा नाद महान डिण्डिम-नगाऱ्यासारखा घुमत होता.
Verse 5
कपालपाणिर्भगवान्बालकैर्बहुभिर्वृतः । क्वचिद्गायन्हसंश्चैव नृत्यन्वदन् क्वचित्क्वचित्
भगवान कपालपात्र हातात घेऊन अनेक बालकांनी वेढलेले होते. कधी गात, कधी हसत, कधी नाचत, कधी बोलत—असे ते इकडे-तिकडे विहरत होते.
Verse 6
यत्र यत्र गृहे देवो लीलया डिण्डमं न्यसेत् । भाराक्रान्तं गृहं पार्थ तत्रतत्र विनश्यति
हे पार्थ! देव लीलया ज्या-ज्या घरात तो ‘डिण्डिम’ ठेवत, ते घर त्याच्या भाराने दाबले जाऊन तिथल्यातिथेच कोसळून नष्ट होत असे.
Verse 7
एवं सम्प्रचरन् देवो वेष्टितो बहुभिर्जनैः । दृश्यादृश्येन रूपेण निर्जगाम बहिः प्रभुः
अशा रीतीने संचार करणारा देव अनेक जनांनी वेढलेला होता; दृश्य-अदृश्य अशा रूपाने प्रकट होऊन प्रभू बाहेर निघून गेला।
Verse 8
इतश्चेतश्च धावन्तं न पश्यन्ति यदा जनाः । विस्मितास्ते स्थिताः शम्भुर्भविष्यति ततोऽस्तुवन्
तो इकडे-तिकडे धावत असताना जेव्हा लोकांना तो दिसेना, तेव्हा ते विस्मयाने थांबून राहिले; मग ‘हा तर शंभूच’ असे म्हणत स्तुती करू लागले।
Verse 9
तेषां तु स्तुवतां भक्त्या शङ्करं जगतां पतिम् । डिण्डिरूपो हि भगवांस्तदासौ प्रत्यदृश्यत
भक्तीने जगत्पती शंकराची स्तुती करणाऱ्यांना तेव्हा भगवान डिण्डी (ढोल) रूपाने प्रत्यक्ष दिसले।
Verse 10
तदाप्रभृति देवेशो डिण्डिमेश्वर उच्यते । दर्शनात्स्पर्शनाद्राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते
त्या वेळेपासून देवेश ‘डिण्डिमेश्वर’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. हे राजन्, त्याच्या दर्शनाने—आणि स्पर्शानेही—सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.