Adhyaya 232

Verse 1

सूत उवाच । इति वः कथितं विप्रा रेवामाहात्म्यमुत्तमम् । यथोपदिष्टं पार्थाय मार्कण्डेयेन वै पुरा

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! अशा प्रकारे तुम्हांला रेवामातेचे परम उत्तम माहात्म्य सांगितले आहे, जसे पूर्वी मार्कण्डेयांनी पार्थाला (अर्जुनाला) उपदेश केले होते।

Verse 2

तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः । प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

तसेच त्या तीर्थसमूहांमध्ये जे विशेष तीर्थ आहेत, ते मी त्यांच्या प्राधान्यानुसार—संख्या व क्रम याप्रमाणे—घोषित केले आहेत।

Verse 3

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

हे वर्णन परम पवित्र व अतुलनीय आहे; हे सर्वोच्च पापहर आहे. नर्मदेचे हे पुण्य चरित्र—हे माहात्म्य—मुनींनी सांगितले आहे।

Verse 4

सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायां मुनीश्वराः । मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः

हे मुनीश्वरहो! नर्मदेच्या तीरावर एक ब्राह्मण होता, जो सात कल्पांपर्यंत टिकून राहिला—मृकंडूचा पुत्र, बुद्धिमान, आणि परमार्थ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ।

Verse 5

संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीः सर्वाश्च वै पुरा । बहुकल्पस्मरां रेवामालक्ष्य शिवदेहजाम्

पूर्वी सर्व तीर्थे व सर्व नद्या सेवून, अनेक कल्पांपासून स्मरणीय, शिवदेहज रेवा ओळखून तो तिच्याकडेच उन्मुख झाला।

Verse 6

मे कलेति च शर्वोक्तां शरणं शर्वजां ययौ । अजराममरां देवीं दैत्यध्वंसकरीं पराम्

‘कलियुगात ती माझी’—असे शर्व (शिव) म्हणाला; म्हणून तो शर्वज देवीच्या शरणी गेला—परम, अजर-अमर, दैत्यध्वंसकरी।

Verse 7

महाविभवसंयुक्तां भवघ्नीं भवजाह्नवीम् । तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सोऽप्यजरामरः

महाविभवयुक्त, भवघ्नी, ‘भव (शिव)ची जाह्नवी’ अशा त्या देवीवर सत्प्रेम बांधून तोही अजर-अमर झाला।

Verse 8

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च सत्तमाः । व्यवस्थितानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे

हे सत्तम! रेवेच्या दोन्ही तीरांवर पावलोपावली साठ हजार तीर्थे आणि साठ कोटी (अधिक) तीर्थस्थाने स्थापित आहेत।

Verse 9

सारितः परितः सन्ति सतीर्थास्तु सहस्रशः । न तुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः

चहूबाजूंनी सहस्रों तीर्थांसह नद्या आहेत; पण त्या रेवेच्या तुलनेला पोहोचत नाहीत—असे मी मानतो, हे मुनीश्वरांनो।

Verse 10

एतद्वः कथितं सर्वं यत्पृष्टमखिलं द्विजाः । यन्महेशमुखाच्छ्रुत्वा वायुराह ऋषीन्प्रति

हे द्विजहो! तुम्ही जे सर्वस्वी विचारले होते ते सर्व तुम्हांला सांगितले आहे—महेश (शिव) यांच्या मुखातून ऐकून वायूने ऋषींना जे कथन केले तेच।

Verse 11

तद्वन्मृकण्डतनयोऽप्यनुभूयाखिलां नदीम् । सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम्

त्याचप्रमाणे मृकण्डूंचा पुत्रही, तीर्थांसह संपूर्ण नदीचा पदोपदी अनुभव घेऊन, पाण्डुपुत्राला त्या पावन रेवाचे क्रमाने वर्णन करू लागला।

Verse 12

एतच्च कथितं सर्वं संक्षेपेण द्विजोत्तमाः । नर्मदाचरितं पुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

हे द्विजोत्तमहो! हे सर्व संक्षेपाने सांगितले—नर्मदेचे हे पुण्यचरित्र, जे त्रिलोकीतही दुर्लभ आहे।

Verse 13

किमन्यैः सरितां तोयैः सेवितैस्तु सहस्रशः । यदि संसेव्यते तोयं रेवायाः पापनाशनम्

इतर नद्यांचे जल हजारो वेळा सेवन करून काय उपयोग, जर पापनाशिनी रेवाचे जलच श्रद्धेने सेवन व सेवा केली तर?

Verse 14

मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम्

मेकलेच्या जलाचे श्रद्धेने सेवन-सेवा करणारा शाश्वत मुक्ती प्राप्त करतो।

Verse 15

यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः । तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाश्रद्धयापि च

तीर्थस्थानी गेलेला मर्त्य ज्या-ज्या प्रकारे भजन-पूजन करतो आणि तेथे जे-जे इच्छितो, ते-ते फल तो निश्चितच प्राप्त करतो—श्रद्धेनेही आणि अश्रद्धेनेही।

Verse 16

इदं ब्रह्मा हरिरिदमिदं साक्षात्परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम्

हेच ब्रह्मा, हेच हरि, आणि हाच साक्षात् परम हर आहे। हेच निराकार ब्रह्म आहे—नर्मदेचे जलच कैवल्य (मोक्ष) आहे।

Verse 17

तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्यो हृदयफलप्रदाः । यावन्न स्मर्यते रेवा सेवाहेवा कलौ नरैः

कलियुगात मनुष्य सेवा व आवाहनाने रेवेचे स्मरण करीत नाहीत तोवर इतर तीर्थे व नद्या ‘हृदयफल देणाऱ्या’ म्हणत गर्जना करीत राहतात।

Verse 18

ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिद्रूपा रेवेयमवतारिता

निश्चितच लोकहितासाठी शिवाने आपल्या देहातून एक दिव्य शक्ती नदीरूपाने अवतरित केली—हीच रेवा आहे।

Verse 19

तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम् । यावन्न नर्मदानामकीर्तनं क्रियते कलौ

कलियुगात नर्मदानामाचे कीर्तन जोवर केले जात नाही, तोवर यज्ञ आणि वन-क्षेत्रादी प्रसिद्ध पुण्यस्थाने मोठ्या जोराने आपली महिमा गाजवीत राहतात।

Verse 20

गरिमा गाण्यते तावत्तपोदानव्रतादिषु । नरैर्वा प्राप्यते यावद्भुवि भर्गभवा धुनी

तप, दान, व्रत इत्यादींची महिमा तेवढ्यापुरतीच गातात, जोवर भूमीवर नरांना भर्ग (शिव)जन्मा पवित्र धारा प्राप्त होत नाही।

Verse 21

ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम्

जे उत्तरेकाठी वसतात ते निश्चयच रुद्राचे अनुचर; आणि जे दक्षिणतीरी वसतात ते वैष्णव लोकास जातात।

Verse 22

धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा । नरकान्तकरी शश्वत्संश्रिता शर्वनिर्मिता

धन्य ते देश, श्रेष्ठ ते प्रदेश, ज्यांत नर्मदा वाहते—शर्व (शिव)निर्मित, सदैव स्थित, नरकाचा अंत करणारी पवित्र धारा।

Verse 23

कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते । ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम्

ते लोक कृतपुण्य आहेत, ते शोकास पात्र होत नाहीत—जे पार्वतीपती (शिव)च्या नदीतून उत्पन्न पवित्र जल पितात।

Verse 24

इदं पवित्रमतुलं रेवायाश्चरितं द्विजाः । शृणोति यः कीर्तयते मुच्यते सर्वपातकः

हे द्विजांनो, हे रेवेचे अतुल व पवित्र चरित्र आहे; जो ते ऐकतो किंवा कीर्तन करतो तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो।

Verse 25

यत्फलं सर्ववेदैश्च सषडङ्गपदक्रमैः । श्रुतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत्

षडङ्गांसह सर्व वेदांचे क्रमाने श्रवण व पठण केल्याने जे फळ मिळते, त्यापेक्षा हे फळ आठपटीने वाढते.

Verse 26

सत्रयाजी फलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । श्रुत्वा सकृच्च रेवायाश्चरितं तत्फलं लभेत्

द्वादश वर्षे सत्रयाग करणारा जे फळ मिळवितो, रेवाचे चरित्र एकदाच ऐकले तरी तेच फळ मिळते.

Verse 27

सर्वतीर्थावगाहाच्च यत्फलं सागरादिषु । सकृच्छ्रुत्वा च माहात्म्यं रेवायास्तत्फलं लभेत्

सागरादि सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने जे फळ मिळते, रेवाचे माहात्म्य एकदाच ऐकले तरी तेच फळ मिळते.

Verse 28

एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् । देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः

हे धर्म्य उपाख्यान सर्व शास्त्रांत अनुत्तम आहे; देशात वा मण्डलात, नगरात वा गावाच्या मध्यभागी—जिथे ते असते तिथे पावित्र्य नांदते.

Verse 29

गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववार्णिकम् । स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स च देवो जनार्दनः

ज्याच्या घरी सर्ववर्णांसाठी लिहिलेला हा ग्रंथ वास करतो, तो ब्रह्मा आहे, तो साक्षात् शिव आहे, आणि तोच देव जनार्दन आहे.

Verse 30

धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गेऽयं देवसेवितः । गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम्

धर्म, अर्थ, काम व मोक्षप्राप्तीचा हा मार्ग देवांनी सेविलेला आहे। हे शास्त्र गुरूंचाही गुरु असून परम सिद्धीचे कारण आहे।

Verse 31

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पुराणं देवभाषितम् । ब्राह्मणो वेदवान्भूयात्क्षत्रियो विजयी भवेत्

जो नित्य देवांनी कथिलेल्या या पुराणाचे श्रवण करतो, तो ब्राह्मण वेदविद्येने संपन्न होतो आणि क्षत्रिय विजयी होतो.

Verse 32

धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो वै धर्मभाग्भवेत्

वैश्य धनाढ्य होऊन जन्मतो आणि शूद्रही धर्माचा भागी—पुण्याचा अधिकारी—होतो.

Verse 33

सौभाग्यसन्ततिं नारी श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात् । श्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले

हे ऐकून नारीला सौभाग्य व उत्तम संतती प्राप्त होते; तसेच श्री, सुख, स्वर्गवास आणि उत्तम कुळात पुनर्जन्म मिळतो.

Verse 34

रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रुङ्मित्रवञ्चकः । गोघ्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः

विश्वासभेदी, कृतघ्न, स्वामीद्रोही, मित्रवंचक, गोहत्या करणारा, विष देणारा आणि कन्याविक्रय करणारा देखील—

Verse 35

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं योऽभिषेवते

ब्रह्महत्यारा, मद्यपी, चोर किंवा गुरुतल्पग अपराधीही—जो नर्मदा-चरित्र ऐकत ऐकत त्या व्रताचे वर्षभर आचरण करतो—

Verse 36

सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः । पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दकः

तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही. दुसऱ्यांचे अन्न बिघडविणारा, व्यर्थ शिजवून अन्न वाया घालविणारा, किंवा देव-ब्राह्मणांची निंदा करणारा देखील—

Verse 37

परीवादी गुरोः पित्रोः साधूनां नृपतेस्तथा । तेऽपि श्रुत्वा च पापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः

गुरु, पिता, साधूजन तसेच राजाची निंदा करणारा देखील—हे श्रवण केल्याने तोही पापांतून मुक्त होतो; यात संशय नाही.

Verse 38

ये पुनर्भावितात्मानः शस्त्रं शृण्वन्ति नित्यशः । पूजयन्ति च तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः

परंतु ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध झाले आहे—जे हे पवित्र शास्त्र नित्य ऐकतात आणि वस्त्रे व भूषणे अर्पून नर्मदा-शास्त्राची पूजा करतात—

Verse 39

पुष्पैः फलैश्चन्दनाद्यैर्भोजनैर्विविधैरपि । शास्त्रेऽस्मिन्पूजिते देवाः पूजिता गुरवस्तथा

फुले, फळे, चंदन इत्यादी तसेच विविध अन्नपदार्थांनीही—या शास्त्राची पूजा केली असता देवांची पूजा होते आणि गुरूजनांचीही तशीच पूजा होते.

Verse 40

इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः

या लोकात आणि परलोकातही याविषयी विचार वा शंका करण्याचे कारण नाही। म्हणून सर्व प्रयत्नाने, सुगंध, वस्त्रे इत्यादी व अलंकारांनी—

Verse 41

पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव च । वेदपाठैश्च यत्पुण्यमग्निहोत्रैश्च पालितैः

—परम भक्तीने वाचकाचे आणि शास्त्राचेही पूजन करावे। वेदपाठाने तसेच विधिपूर्वक पाळलेल्या अग्निहोत्रांनी जे पुण्य मिळते—

Verse 42

तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाचरिते शुभे । कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा

तेच फळ या शुभ नर्मदा-चरिताने प्राप्त होते। कुरुक्षेत्रात जे पुण्य, प्रभासात आणि तसेच पुष्करात जे पुण्य—

Verse 43

रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे

रुद्रावर्तात, गयेत आणि विशेषतः वाराणसीत; गंगाद्वार (हरिद्वार) येथे, प्रयागात आणि गंगा-सागर संगमस्थळी—

Verse 44

एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यं जायते नृणाम् । नर्मदाचरितं श्रुत्वा तत्पुण्यं सकलं लभेत्

अशा व इतर तीर्थस्थानी मनुष्यांना जे पुण्य प्राप्त होते, नर्मदा-चरित श्रवण केल्याने ते सर्व पुण्य पूर्णपणे मिळते।

Verse 45

आदिमध्यावसानेषु नर्मदाचरितं शुभम् । यः शृणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत्

नर्मदा-चरित्र हे शुभ आख्यान—आदि, मध्य व शेवटी—जो नर भक्तिभावाने ऐकतो, त्याचे महान फळ आता ऐका।

Verse 46

समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा शिवेन सह मोदते

शिवाचे धाम व स्थान प्राप्त करून, देवकन्यांनी वेढलेला तो रुद्राचा अनुचर होऊन शिवासह आनंद मानतो।

Verse 47

धर्माख्यानमिदं पुण्यं सर्वाख्यानेष्वनुत्तमम् । गृहेऽपि पठ्यते यस्य चतुर्वर्णस्य सत्तमाः

हे पुण्य धर्माख्यान सर्व आख्यानांत अनुत्तम आहे। ज्या घरी याचे पठण होते, तेथे चतुर्वर्णांचे श्रेष्ठजन उपस्थित होऊन कल्याण करतात।

Verse 48

धन्यं तस्य गृहं मन्ये गृहस्थं चापि तत्कुलम् । पुस्तकं पूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु

नर्मदा-चरित्राच्या पुस्तकाचे जो पूजन करतो, त्याचे घर धन्य आहे असे मी मानतो; तसेच त्या कुलाचा गृहस्थधर्मही धन्य आहे।

Verse 49

नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः । वाचके पूजिते तद्वद्देवाश्च ऋषयोऽर्चिताः

त्याच्याद्वारे नर्मदेची पूजा होते आणि भगवान महेश्वराचीही. वाचक पूजिला की त्याचप्रमाणे देव व ऋषीही अर्चिले जातात।

Verse 50

लेखयित्वा च सकलं रेवाचरितमुत्तमम् । भूषणं सर्वशास्त्राणां यो ददाति द्विजन्मने

जो मनुष्य संपूर्ण उत्तम रेवा-चरित लिहून (लिहवून) द्विजाला दान देतो, तो सर्व शास्त्रांचे भूषण असे पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 51

नर्मदासर्वतीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स नरो नात्र संशयः

नर्मदेच्या सर्व तीर्थांत स्नान व दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ तो मनुष्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 52

एतत्पुराणं रुद्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम् । स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम्

हे पुराण रुद्रांनी सांगितलेले असून महापुण्यफल देणारे आहे। ते स्वर्ग देणारे, पुत्र देणारे, मंगलकारक, यश देणारे व कीर्ती वाढविणारे आहे।

Verse 53

धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वकामार्थसिद्धिदम्

हे धर्म्य, आयुष्यवर्धक व अतुल आहे; दुःख व दुःस्वप्नांचा नाश करते. जे वाचतात आणि जे ऐकतात, त्यांना सर्व काम्य अर्थांची सिद्धी देते।

Verse 54

यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः । शिवलोके स्थितिस्तस्य पुराणाक्षरवत्सरी

जेव्हा हे पुण्य पुराण दान केले जाते आणि द्विज त्याचे पठण करतात, तेव्हा दात्यास शिवलोकी वास मिळतो—पुराणातील अक्षरसंख्येइतकी वर्षे।

Verse 55

इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितमग्र्यं शर्ववक्त्रादवाप्य । त्रिभुवनजनवन्द्यं त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस्तत्सूतमुख्येन साधु

अशा प्रकारे नर्मदेचे हे पावन व श्रेष्ठ चरित्र सांगितले गेले—जे प्रथम पवनाने उच्चारले आणि शर्व (शिव) यांच्या मुखातून प्राप्त झाले. त्रिभुवनातील जनांनी वंदिलेले हे आख्यान आरंभी मुनिंच्या कुलपतीसमोर त्या श्रेष्ठ सूताने योग्य रीतीने निवेदिले।