Adhyaya 138
मार्कंडेय सांगतात की यात्रेकरूने अनुपम शक्रतीर्थास जावे. या तीर्थाचे माहात्म्य एका पुराकथेतून स्पष्ट होते: गौतम ऋषींच्या शापामुळे शक्र (इंद्र) याची राजश्री नष्ट होते. तेव्हा देव आणि तपस्वी ऋषी व्याकुळ होऊन गौतमांना विनयाने विनंती करतात—इंद्राविना लोकव्यवस्था व देव-मानव धर्माचा समतोल बिघडतो; स्वतःच्या दोषामुळे लज्जित होऊन दूर गेलेल्या देवावर करुणा करा. वेदज्ञ श्रेष्ठ गौतम प्रसन्न होऊन वर देतात—जे ‘सहस्रचिन्ह’ असे कलंक होते ते त्यांच्या कृपेने ‘सहस्रनेत्र’ होते आणि इंद्राचा मान पुनःस्थापित होतो. मग इंद्र नर्मदेकाठी जाऊन निर्मळ जलात स्नान करतो, त्रिपुरांतक शिवाची स्थापना करून पूजा करतो आणि अप्सरांच्या सन्मानासह स्वर्गधामात परततो. फलश्रुती अशी की जो या तीर्थात स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो तो परस्त्रीगमनाच्या पापातून मुक्त होतो; शैव परंपरेत हे तीर्थ नैतिक-आध्यात्मिक शुद्धीचे साधन मानले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र शक्रतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभागो देवराजः शतक्रतुः
श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे पांडुपुत्रा, अनुत्तम शक्रतीर्थास जावे; जिथे महाभाग देवांचा राजा शतक्रतु (इंद्र) सिद्धीला प्राप्त झाला।
Verse 2
गौतमेन पुरा शप्तं ज्ञात्वा देवाः सुरेश्वरम् । ब्रह्माद्या देवताः सर्व ऋषयश्च तपोधनाः
गौतमाने पूर्वी शाप दिलेला सुरेश्वर जाणून, ब्रह्मादि सर्व देवता आणि तपोधन ऋषी एकत्र जमले।
Verse 3
गौतमं प्रार्थयामासुर्वाक्यैः सानुनयैः शुभैः । गतराज्यं गतश्रीकं शक्रं प्रति मुनीश्वर
त्यांनी शुभ व विनययुक्त वचनांनी गौतमांना विनंती केली—“हे मुनीश्वर, राज्य गमावलेल्या व श्रीहीन झालेल्या शक्रावर कृपा करा।”
Verse 4
इन्द्रेन रहितं राज्यं न कश्चित्कामयेद्द्विज । देवो वा मानवो वापि एतत्ते विदितं प्रभो
“हे द्विज, इंद्ररहित राज्य कोणालाही नकोसे वाटेल—देव असो वा मानव; हे प्रभो, तुम्हाला हे चांगलेच विदित आहे।”
Verse 5
तस्य त्वं भगयुक्तस्य दयां कुरु द्विजोत्तम । गतश्चादर्शनं शक्रो दूषितः स्वेन पाप्मना
म्हणून हे द्विजोत्तम, भगयुक्त त्या पुरुषावर दया कर; आपल्या पापाने कलुषित शक्र अदृश्य होऊन लपून गेला आहे।
Verse 6
देवानां वचनं श्रुत्वा गौतमो वेदवित्तमः । तथेति कृत्वा शक्रस्य वरं दातुं प्रचक्रमे
देवांचे वचन ऐकून वेदवित्तम गौतमांनी ‘तथेति’ म्हणत संमती दिली आणि शक्राला वर देण्यास आरंभ केला।
Verse 7
एतद्भगसहस्रं तु पुरा जातं शतक्रतो । तल्लोचनसहस्रं तु मत्प्रसादाद्भविष्यति
हे शतक्रतो, पूर्वी जे ‘लज्जेची सहस्र चिन्हे’ झाली होती, ती माझ्या प्रसादाने ‘सहस्र नेत्रे’ होतील।
Verse 8
एवमुक्तः सहस्राक्षः प्रणम्य मुनिसत्तमम् । ब्राह्मणांस्तान्महाभागान्नर्मदां प्रत्यगात्ततः
असे ऐकून सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी मुनिसत्तमास प्रणाम केला; मग त्या महाभाग ब्राह्मणांसह नर्मदेकडे प्रस्थान केले।
Verse 9
स्नात्वा स विमले तोये संस्थाप्य त्रिपुरान्तकम् । जगाम त्रिदशावासं पूज्यमानोऽप्सरोगणैः
निर्मळ जलात स्नान करून त्रिपुरांतकाची स्थापना केली; अप्सरागणांनी पूजिला जाऊन तो त्रिदशांच्या निवासस्थानी गेला।
Verse 10
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । परदाराभिगमनान्मुच्यते पातकान्नरः
त्या तीर्थी जो स्नान करून विधिपूर्वक परमेश्वराची पूजा करतो, तो नर परस्त्रीगमनासारख्या महापातकासह सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 138
। अध्याय
“अध्याय”—हे केवळ अध्याय-समाप्ती/विभाग दर्शविणारे पद आहे।