Adhyaya 219
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 219

Adhyaya 219

या अध्यायात मुनि मार्कंडेय नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर असलेल्या परम तीर्थ कोटीश्वराचे माहात्म्य व तत्त्वविचार सांगतात. येथे स्नान, दान तसेच कोणतेही कर्म—शुभ असो वा अशुभ—‘कोटी-गुण’ म्हणजेच कोटीपटीने फलदायी होते, हा मुख्य नियम प्रतिपादित केला आहे. कोटीतीर्थाची महिमा सिद्ध करण्यासाठी पूर्वप्रसंग दिले आहेत—देव, गंधर्व आणि शुद्ध ऋषींनी येथे दुर्लभ सिद्धी प्राप्त केल्या. याच स्थानी महादेव ‘कोटीश्वर’ रूपाने प्रतिष्ठित आहेत; देवाधिदेवेशाचे केवळ दर्शनही अनुपम सिद्धीचे साधन मानले आहे. अखेरीस दिशानुसार धार्मिक भूगोल मांडला आहे—दक्षिणमार्गी तपस्वी पितृलोकाशी संबंधित, तर नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील श्रेष्ठ मुनी देवलोकाशी संबंधित, असा शास्त्रीय निर्णय सांगितला आहे. अशा रीतीने स्थलमाहात्म्य, स्थानी कर्मफळवृद्धी आणि नदीतट-लोकव्यवस्था यांचा समन्वय येथे दिसतो।

Shlokas

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कोटीश्वरं परम् । यत्र स्नानं च दानं च सर्वं कोटिगुणं भवेत्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर कोटीश्वर नावाचे परम तीर्थ आहे। तेथे स्नान, दान तसेच सर्व कर्मांचे पुण्य कोटिगुणे होते।

Verse 2

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ये तथामलाः । कोटितीर्थे परां सिद्धिं सम्प्राप्ता भुवि दुर्लभाम्

तेथे गंधर्वांसह देव आणि निर्मळ ऋषी यांनी कोटीतीर्थात भुवी दुर्लभ अशी परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 3

स्थापितश्च महादेवस्तत्र कोटीश्वरो नृप । तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्

हे नृपा! तेथे महादेव कोटीश्वर म्हणून प्रतिष्ठित आहेत. देवदेवेश्वराचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य अनुपम सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 4

तत्र तीर्थे तु यत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् । क्रियते तन्नृपश्रेष्ठ सर्वं कोटिगुणं भवेत्

हे नृपश्रेष्ठ! त्या तीर्थस्थानी जे काही केले जाते—शुभ वा अशुभ—त्याचे फळ सर्व कोटिगुणे होते.

Verse 5

तत्र दक्षिणमार्गस्था ये केचिन्मुनिसत्तमाः । सिद्धा मृताः पदं यान्ति पितृलोकं ध्रुवं हि ते

तेथे दक्षिणमार्गस्थ जे मुनिसत्तम सिद्ध झाले आहेत, ते देहत्यागी निश्चयाने पितृलोकाचे पद प्राप्त करतात.

Verse 6

उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुंगवाः । देवलोकं गताः पूर्वमिति शास्त्रस्य निश्चयः

नर्मदेच्या उत्तर काठी वसणारे श्रेष्ठ मुनिपुंगव प्रथम देवलोकास जातात—हा शास्त्राचा निश्चय आहे.