Adhyaya 167

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले त्वच्चिह्नेनोपलक्षितम् । तीर्थमेतन्ममाख्याहि सम्भवं च महामुने

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महामुने! नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर तुझ्या चिन्हाने ओळखले जाणारे हे तीर्थ मला सांग आणि त्याचा उद्भवही कथन कर.

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । पुरा कृतयुगस्यादौ दक्षिणे गिरिमुत्तमम् । विन्ध्यं सर्वगुणोपेतं नियतो नियताशनः

मार्कण्डेय म्हणाला—पूर्वी, कृतयुगाच्या आरंभी, दक्षिणेकडे सर्वगुणसंपन्न उत्तम विन्ध्य पर्वताजवळ मी गेलो; मी संयमी व मिताहारी होतो.

Verse 3

ऋषिसङ्घैः कृतातिथ्यो दण्डके न्यवसं चिरम् । उषित्वा सुचिरं कालं वर्षाणामयुतं सुखी

ऋषिसमूहांनी अतिथिसत्कार केल्याने मी दण्डक वनात दीर्घकाळ राहिलो; आणि अतिशय दीर्घ काळ—दहा हजार वर्षे—सुखाने निवास केला.

Verse 4

तानृषीन् समनुज्ञाप्य शिष्यैरनुगतस्ततः । निवृत्तः सुमहाभाग नर्मदाकूलमागतः

त्या ऋषींना अनुमती देऊन, शिष्यांसह मी तेथून निवृत्त झालो। हे महाभाग! मी नर्मदेच्या तीरावर येऊन पोहोचलो।

Verse 5

पुण्यं च रमणीयं च सर्वपापविनाशनम् । कृत्वाहमास्पदं तत्र द्विजसंघसमायुतः

तेथे पुण्य व रमणीय, सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या स्थानी, द्विजसमूहासह मी आपले निवासस्थान (आश्रम) स्थापन केले.

Verse 6

ब्रह्मचारिभिराकीर्णं गार्हस्थ्ये सुप्रतिष्ठितैः । वानप्रस्थैश्च यतिभिर्यताहारैर्यतात्मभिः

तो पावन प्रदेश ब्रह्मचार्‍यांनी भरलेला होता, गृहस्थाश्रमात दृढ प्रतिष्ठित गृहस्थांनी युक्त होता, तसेच वानप्रस्थ व यती—आहारसंयमी व आत्मसंयमी—यांनीही परिपूर्ण होता.

Verse 7

तपस्विभिर्महाभागैः कामक्रोधविवर्जितैः । तत्राहं वर्षमयुतं तपः कृत्वा सुदारुणम्

तेथे काम-क्रोधरहित अशा महाभाग तपस्व्यांमध्ये, मी दहा हजार वर्षे अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 8

आराधयं वासुदेवं प्रभुं कर्तारमीश्वरम् । जपंस्तपोभिर्नियमैर्नर्मदाकूलमाश्रितः

नर्मदेच्या तीराचा आश्रय घेऊन, मी प्रभु, कर्ता, ईश्वर वासुदेवाची आराधना केली—जप, तप आणि नियमपालनात निरत राहून.

Verse 9

ततस्तौ वरदौ देवौ समायातौ युधिष्ठिर । प्रत्यक्षौ भास्करौ राजन्नुमाश्रीभ्यां विभूषितौ

मग ते दोन्ही वरदायी देव, हे युधिष्ठिर, तेथे आले; राजन्, ते प्रत्यक्ष सूर्यसम तेजस्वी असून उमा व श्री यांनी विभूषित होते।

Verse 10

प्रणम्याहं ततो देवौ भक्तियुक्तो वचोऽब्रुवम् । भवन्तौ प्रार्थयामि स्म वरार्हौ वरदौ शिवौ

मग मी भक्तिभावाने त्या दोन्ही देवांना नमस्कार करून म्हणालो—‘आपण दोघे वरास योग्य, वरदायी, शिवस्वरूप आहात; मी आपल्याला प्रार्थना करीत आहे।’

Verse 11

धर्मस्थितिं महाभागौ भक्तिं वानुत्तमां युवाम् । अजरो व्याधिरहितः पञ्चविंशतिवर्षवत् । अस्मिन्स्थाने सदा स्थेयं सह देवैरसंशयम्

‘हे महाभागांनो, मला धर्मात स्थैर्य व सर्वोत्तम भक्ती द्या. मी अजर, व्याधिरहित, सदैव पंचवीस वर्षांचा असल्याप्रमाणे राहू. आणि आपण देवांसह निःसंशय या स्थानी सदैव वास करावा।’

Verse 12

एवमुक्तौ मया पार्थ तौ देवौ कृष्णशङ्करौ । मामूचतुः प्रहृष्टौ तौ निवासार्थं युधिष्ठिर

मी असे बोलताच, हे पार्थ, ते दोन्ही देव—कृष्ण व शंकर—प्रसन्न होऊन निवासाविषयी मला म्हणाले, हे युधिष्ठिर।

Verse 13

देवावूचतुः । अस्मिन्स्थाने स्थितौ विद्धि सह देवैः सवासवैः । एवमुक्त्वा ततो देवौ तत्रैवान्तरधीयताम्

देव म्हणाले—‘जाण, आम्ही देवांसह व इंद्रासह या स्थानी निवास करू.’ असे बोलून ते दोन्ही देव तेथेच अंतर्धान पावले।

Verse 14

अहं च स्थापयित्वा तौ शङ्करं कृष्णमव्ययम् । कृतकृत्यस्ततो जातः सम्पूज्य सुसमाहितः

मी शंकर आणि अव्यय कृष्ण या दोघांची स्थापना करून कृतकृत्य झालो; नंतर सुसमाहित चित्ताने त्यांची यथाविधी पूर्ण पूजा केली।

Verse 15

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । मार्कण्डेश्वरनाम्ना वै विष्णुं त्रिभुवनेश्वरम्

त्या तीर्थात स्नान करून मनुष्याने परमेश्वराचे पूजन करावे—त्रिभुवनाधीश विष्णूचे, जो तेथे ‘मार्कण्डेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत।

Verse 16

स गच्छेत्परमं स्थानं वैष्णवं शैवमेव च । घृतेन पयसा वाथ दध्ना च मधुना तथा

अशा पूजनाने तो परम स्थानास पोहोचतो—वैष्णवही आणि शैवही; (विधी) तुपाने, दुधाने, दह्याने तसेच मधाने करावा।

Verse 17

नार्मदेनोदकेनाथ गन्धधूपैः सुशोभनैः । पुष्पोपहारैश्च तथा नैवेद्यैर्नियतात्मवान्

हे प्रभो! नर्मदेच्या जलाने, सुशोभित गंध-धूपाने, पुष्पोपहारांनी तसेच नैवेद्यांनी—नियतात्म्याने (पूजा) करावी।

Verse 18

एवं विष्णोः प्रकुर्वीत जागरं भक्तितत्परः । स्नानादीनि तथा राजन्प्रयतः शुचिमानसः

अशा रीतीने भक्तीत तत्पर होऊन विष्णूसाठी जागरण करावे; आणि हे राजन्! प्रयत्नपूर्वक, शुद्ध मनाने स्नानादी इतर आचारही करावेत।

Verse 19

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः । द्वादश्यां कारयेद्देवपूजनं वैष्णवो नरः

ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल पक्षात चतुर्दशीला उपवास करून वैष्णव पुरुषाने द्वादशीच्या दिवशी देवाचे पूजन करावे।

Verse 20

एवं कृत्वा चतुर्दश्यामेकादश्यां नरोत्तम । वैष्णवं लोकमाप्नोति विष्णुतुल्यो भवेन्नरः

अशा रीतीने चतुर्दशी व एकादशीचे व्रत-नियम करून, हे नरोत्तम, तो वैष्णव लोक प्राप्त करतो आणि तो पुरुष विष्णूसमान तेजस्वी होतो।

Verse 21

माहेश्वरे च राजेन्द्र गणवन्मोदते पुरे । श्राद्धं च कुरुते तत्र पितॄनुद्दिश्य सुस्थिरः

हे राजेंद्र! माहेश्वरात तो शिवगणासारखा त्या पुरीत आनंद मानतो; आणि तेथे दृढ निश्चयाने पितरांच्या उद्देशाने श्राद्धही करतो।

Verse 22

तस्य ते ह्यक्षयां तृप्तिं प्राप्नुवन्ति न संशयः । नर्मदायां द्विजः स्नात्वा मौनी नियतमानसः

त्याचे पितर निःसंशय अक्षय तृप्ती प्राप्त करतात. नर्मदेत स्नान करून द्विज मौन धारण करीत मन संयमित ठेवतो।

Verse 23

उपास्य सन्ध्यां तत्रस्थो जपं कृत्वा सुशोभनम् । तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

तेथे राहून संध्योपासना करून, सुंदर जप करून, आणि विधिपूर्वक पितर, देव व मनुष्य यांना तर्पण करून (व्रत सिद्ध करतो)।

Verse 24

कृष्णस्य पुरतः स्थित्वा मार्कण्डेशस्य वा पुनः । ऋग्यजुःसाममन्त्रांश्च जपेदत्र प्रयत्नतः

कृष्णाच्या समोर—किंवा पुन्हा मार्कण्डेयेशाच्या समोर—येथे प्रयत्नपूर्वक ऋग्, यजुः आणि सामवेदांचे मंत्र जपावेत।

Verse 25

ऋचमेकां जपेद्यस्तु ऋग्वेदस्य फलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा साम्ना सामफलं लभेत्

जो ऋग्वेदातील एकही ऋचा जपतो तो ऋग्वेदाचे फळ मिळवितो; यजुःने यजुर्वेदाचे, आणि सामाने सामवेदाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 26

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । मृतप्रजा तु या नारी वन्ध्या स्त्रीजननी तथा

एक ब्राह्मणाला विधिपूर्वक भोजन घातल्यास जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्याचे फळ मिळते. तसेच ज्याची संतती मरण पावली आहे व जी वंध्या स्त्री आहे, तीही संतानप्राप्तीस योग्य होते।

Verse 27

रुद्रांस्तु विधिवज्जप्त्वा ब्राह्मणो वेदतत्त्ववित् । लिङ्गस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थापयेत्कलशं शिवम्

रुद्रांचे मंत्र विधिपूर्वक जपून, वेदतत्त्व जाणणारा ब्राह्मण लिंगाच्या उजव्या बाजूस शिवकलश स्थापन करावा।

Verse 28

रुद्रैकादशभिर्मन्त्रैः स्नापयेत्कलशाम्भसा । पुत्रमाप्नोति राजेन्द्र दीर्घायुषमकल्मषम्

अकरा रुद्र-मंत्रांनी कलशातील जलाने स्नान घालावे. हे राजेंद्र, त्यामुळे दीर्घायुषी व निष्कलंक पुत्र प्राप्त होतो।

Verse 29

मार्कण्डेश्वरवृक्षान्यो दूरस्थानपि पश्यति । ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते शङ्करोऽब्रवीत्

मार्कण्डेश्वर-वृक्षाच्या कृपेने मनुष्य दूरस्थ वस्तूही पाहू शकतो; आणि ब्रह्महत्या इत्यादी पापांपासून मुक्त होतो—असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 30

य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा नृपसत्तम । सर्वपापविशुद्धात्मा जायते नात्र संशयः

हे नृपश्रेष्ठ! जो हे भक्तिभावाने ऐकतो किंवा पठण करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन पवित्रात्मा होतो—यात संशय नाही।

Verse 31

इदं यशस्यमायुष्यं धन्यं दुःखप्रणाशनम् । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपापप्रमोचनम्

हे आख्यान यश व दीर्घायुष्य देणारे, मंगलमय व दुःखनाशक आहे; जे पठण करतात किंवा ऐकतात, त्यांना सर्व पापांपासून मुक्ती देते।

Verse 167

। अध्याय

येथे अध्याय समाप्त।