Adhyaya 171

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—शूळावर क्षिप्त झालेल्या त्या ब्राह्मणाची वार्ता ऐकून, तपोधन ऋषी त्याचे दर्शन घेण्यासाठी सर्वजण नारायणाच्या सान्निध्यात गेले।

Verse 2

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः । वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः

नारद, देवल, रैभ्य, यम, शातातप, अङ्गिरा; तसेच वसिष्ठ, जमदग्नि, याज्ञवल्क्य आणि बृहस्पती—

Verse 3

कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः

कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र आणि मुनि अरुणि; तसेच वालखिल्यादी इतरही—हे सर्व ऋषिगणांचे वंशपरंपरागत समुदाय होते.

Verse 4

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्

ऋषिपुंगवांनी माण्डव्याला शूळावर आरूढ झालेला पाहिला. तेव्हा त्यांनी ब्राह्मण नारायणास म्हटले—“आम्ही काय करू? तुझी इच्छा काय आहे?”

Verse 5

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति

ते सर्वजण महात्मा माण्डव्याच्या सान्निध्यात घाईघाईने आले आणि म्हणाले—“तो मृत आहे काय, की अजून जीवित आहे?”

Verse 6

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः

त्याची अवस्था पाहून ते अत्यंत विषादात गेले. ते दुःख न सहवून सर्व द्विजऋषी मनोमन व्याकुळ झाले.

Verse 7

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्

विचारणा करत ते म्हणाले—“तुला योग्य वाटत असेल तर राजाला भस्मसात कर.” त्यांचे वचन ऐकून नारायण उत्तर देऊ लागला.

Verse 8

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । धिग्जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्

मी जिवंत असताना माझा भाऊ अशी अवस्था प्राप्त झाला! धिक् माझ्या जीवनाला; तरीही तपस्येचे फळ नक्कीच प्रकट होते.

Verse 9

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्

ज्येष्ठ बंधू शूळावर चढवलेला पाहून माझे मन विदीर्ण होते. पण मी काय करू, ज्यायोगे राजा सहित राज्याला योग्य दंड होईल?

Verse 10

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्

आज मी याला भस्मसात करीन—इथे तुम्ही मला क्षमा करा. असे म्हणून त्याने हातातील वस्तू घेऊन मंत्रोच्चाराने अभिमंत्रित करायला सुरुवात केली.

Verse 11

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारकोऽभवत् । तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा

क्रोधाने पाहत असतानाच तो प्रचंड ‘हुँकार’ करू लागला; त्या ‘हुँकार’ शब्दाने तेव्हा ऋषी विस्मित झाले.

Verse 12

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्

माण्डव्याजवळ त्या श्रेष्ठ द्विजांनी विचारले—हे विप्र, राजाचा नाश करणारा शाप तू का थांबवितोस?

Verse 13

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

“या निष्पापाला मारण्याचा प्रयत्न येथे कोणी केला?” ऋषींचे वचन ऐकून मांडव्य मुनी वेदनेने कष्टाने बोलले।

Verse 14

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते

मांडव्य म्हणाले—“मी मस्तकाने तुम्हांस वंदन करतो. हे ऋषींनो, तुमचे स्वागत असो. तुम्ही अर्घ्य, सन्मान व पूजेस पात्र आहात; तुम्ही सर्व येथे उपविष्ट व्हा.”

Verse 15

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

एकाग्र मनाने आसनस्थ मांडव्य मुनींनी सर्वांना संबोधिले।

Verse 16

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते

माझ्यावर आलेले हे घोर दुःख पूर्वजन्मीच्या कर्माचे फल आहे. हे पूज्यजनहो, विषाद करू नका; केलेले पाप फलरूपाने भोगावेच लागते.

Verse 17

ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति

ऋषी म्हणाले—“कोणत्या कर्मविपाकाने जीव येथे दुसऱ्या जन्मास जातो? आणि दान व धर्माच्या कोणत्या फलाने तो स्वर्गास प्राप्त होतो?”

Verse 18

माण्डव्य उवाच । अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्

माण्डव्य म्हणाले—जे दान देत नाहीत ते परक्याच्या भाग्यावर जगणारे होऊन जन्मतात. ते न पवित्र स्नान करतात, न जप, न होम; न अतिथिसत्कार, न देवपूजन।

Verse 19

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! जे पर्वकाळी पितृश्राद्ध करीत नाहीत व दान देत नाहीत, ते घोर नरकात पडतात आणि अंत्यजांची अवस्था प्राप्त करतात।

Verse 20

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः

ते पुन्हा दरिद्री होतात, पुन्हा पापी होतात. पापाच्या प्रभावाने नरकात वास करतात; आणि त्याच कारणाने या संसारी मर्त्यलोकी कृमी व पतंगादी नीच योनीत जन्म घेतात।

Verse 21

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः

जे स्नाननिष्ठ, द्विज व देवभक्त, इंद्रियनिग्रही आणि जीवदयेचा अभ्यास करणारे आहेत—ते धर्मशील, मान व क्रोध जिंकून आनंदाने देवलोकांत वास करतात।

Verse 22

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते

जे विद्येने विनीत, परांना पीडा न देणारे, स्वपत्नीमध्येच संतुष्ट व परस्त्रीवर्जित आहेत—अशांना जगात कुठेही भय नसते; कारण त्यांचा स्वभाव शुद्ध असून पापकळंक नष्ट झालेले असतात।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

ऋषी म्हणाले: हे विप्रश्रेष्ठा! पूर्वजन्मी तू कोणते दुष्कर्म केले होतेस, ज्यामुळे तुला हे शूलावर चढण्याचे घोर कष्ट प्राप्त झाले आहेत?

Verse 24

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

तुला शूलावर असलेला पाहून आम्ही सर्वजण येथे आलो आहोत. शूल आरपार गेला असूनही आम्ही तुला जिवंत पाहत आहोत. वेदना आणि संतापजन्य दुःख सहन करूनही तू व्यथारहित दिसत आहेस.

Verse 25

माण्डव्य उवाच । स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

मांडव्य म्हणाले: स्वतः केलेले कर्म स्वतःलाच भोगावे लागते. पूर्वी केलेले सत्कर्म किंवा दुष्कर्म याचे फळ दुसरे कोणीही कधीच भोगत नाही.

Verse 26

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति

ज्याप्रमाणे हजारो गाईंमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढते, त्याप्रमाणे पूर्वकृत कर्म कर्त्याचा शोध घेत त्याच्याकडे येते.

Verse 27

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

आई, वडील, भाऊ, पत्नी, मुले किंवा मित्र—कोणीही कर्माचा वाटेकरी नसतो; ज्याचे त्यालाच ते भोगावे लागते.

Verse 28

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

हे ब्राह्मणांनो, माझे वचन ऐका, कारण तुम्ही मला विचारले आहे. पूर्ववयात, जेव्हा मी मळ काढण्यासाठी स्नान करत होतो...

Verse 29

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

अज्ञानामुळे आणि बालपणामुळे मी एक ऊ गळ्यावर ठेवली होती. माझे डोके आणि शरीर तेलाने माखलेले असूनही, मी ती ऊ मारली नाही.

Verse 30

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

केसांमध्ये फणी फिरवून ती ऊ गळ्यावर ठेवली गेली. त्या कृत्यात जे पाप घडले, त्याचे हे फळ मला आता मिळाले आहे.

Verse 31

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

काही काळ व्यतीत करून मी निरामय मोक्ष प्राप्त करेन. हे महर्षींनो, तुम्ही मला येथे अधिक त्रास देऊ नका.

Verse 32

इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

ही अवस्था भोगून मी कोणालाही शाप देणार नाही किंवा वाईट बोलणार नाही. शूळावर काही दिवस राहून मी माझे पाप नष्ट करेन.

Verse 33

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्

हे द्विजांनो, मी माझ्याच संचित पूर्वकर्माचे फळ भोगीत आहे. म्हणून राजाला क्षमा करा आणि क्रोधाचा त्याग करा.

Verse 34

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्

माण्डव्यांचे ते वचन ऐकून महर्षी अतुल आनंदाने भरून गेले आणि ‘साधु! साधु!’ म्हणत त्यांचा सत्कार केला.

Verse 35

नारायण उवाच । इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः

नारायण म्हणाले—हे जल मंत्रपूत आहे; मी ते कोणत्या स्थानी टाकू, ज्यायोगे राजा राज्यासह व पुरोहितासह भस्म होईल?

Verse 36

माण्डव्य उवाच । इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्

माण्डव्य म्हणाले—या जलाचे रक्षण करा; याची तीव्रता कालकूट विषासारखी आहे. देवकार्य उद्भवले आहे, म्हणून मी ते समुद्रात क्षिप्त करीन.

Verse 37

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः

मग ते सर्व मुनि माण्डव्यांना प्रणाम करून, आनंदाने निरोप घेऊन, कश्यप आदी आपापल्या आश्रमांकडे निघून गेले.

Verse 38

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमेऽहनि तापसाः । आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया

निघताना त्या तापसांना असे सांगितले गेले— “पाचव्या दिवशी तुमच्या प्रतिज्ञेनुसार माझ्याकडे नक्की यावे.”

Verse 39

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना

“तसेच होईल,” असे म्हणून त्यांनी प्रतिज्ञा केली; आणि नारदादी दृष्टीआड झाले. ते श्रेष्ठ ब्राह्मण निघून गेल्यावर तपोधना शांडिली तेथेच राहिली.

Verse 40

द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा

दुसऱ्या दिवशी ती आली; पण त्या ऋषीचा ठाव लागला नाही. पतीला शिरावर धारण करून ती रात्री भटकत राहिली.

Verse 41

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता

हे युधिष्ठिर! जड भारामुळे शूळावर असलेला ब्राह्मण तिला दिसला नाही; शूळस्थ पतीच्या गुडघ्यांना लागून ती पतिव्रता ठेचकाळली.

Verse 42

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान्मुनेः । ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्

मुनीला ठेचकाळल्यामुळे तिच्या सर्व अंगांत वेदना उठल्या; पूर्वकर्मजन्य दैवामुळे तशीच अवस्था तेव्हा प्रकट झाली.

Verse 43

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । व्यथितोऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि

अहो! पुन्हा पापाचे काही कटु फळ माझ्यावर आले आहे. हे पापिणी, तुझ्यामुळे मी व्यथित झालो आहे—तू कसाईच्या कर्मात का गुंतली आहेस?

Verse 44

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः

मी तुला स्वैरिणीच पाहतो—तू राक्षसी आहेस की चोरिणी? असे म्हणत तो क्षणभर मोहग्रस्त होऊन पुन्हा पुन्हा रडू लागला।

Verse 45

तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर

तेव्हा सर्व तपस्वी ऋषी भयाने व्याकुळ मनाचे झाले; त्या मुनीचे कष्ट पाहून, हे युधिष्ठिर, त्यांनी त्याला प्रश्न विचारले।

Verse 46

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि

तू रात्री का भटकतेस? तू काय वाहून नेत आहेस? झोळीचा भार तू का टाकून दिलास? इथे येण्याचे कारण काय—ऋषीला व्यथा देऊन, हे दुःखावर दुःखात रमणारी!

Verse 47

शाण्डिल्युवाच । नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्

शाण्डिली म्हणाली—मी ना असुरी, ना गंधर्वी, ना पिशाची, ना राक्षसी. तुम्ही सर्वांनी मला तपात स्थित पतिव्रता असेच जाणावे.

Verse 48

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । अज्ञानाद्दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ

माझ्यात न काम आहे, न क्रोध; न वैर, न मत्सर. काही चूक झाली असेल तर ती अज्ञान व दृष्टीमांद्यामुळे—कृपा करून क्षमा करा.

Verse 49

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा

हे वहन माझ्या पतीच्या सुखासाठी आहे, तरी दिवसा वेदना मला पीडित करतात. जाणून घ्या, हाच माझा पती—जो सदैव या झोळीत स्थित असतो.

Verse 50

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत

या रोग्यास मी अन्न, पाणी आणि वस्त्र देत असते. हा शौनकासारखा अग्रगण्य ऋषी आहे; आणि मला शाण्डिली असे जाणावे.

Verse 51

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ

मी स्वभर्तृधर्म पाळणारी आहे; माझ्यावर राग करू नका, मला अतिथी म्हणून स्वीकारा. सत्पुरुषांच्या सान्निध्यात आले आहे—माझे सर्व अपराध क्षमा करा.

Verse 52

ऋषय ऊचुः । परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति

ऋषी म्हणाले—तू यदृच्छया फिरताना परपीडा जाणत नाहीस. प्रभाती सूर्य उगवताच तुझा पती मरण पावेल.

Verse 53

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्

अरे कुलाधमा! स्वतःच्या दुःखापलीकडे दुसरे मोठे दुःख तुला कळत नाही. त्या घोर वचनांनी शाण्डिलीचे मन खिन्न झाले.

Verse 54

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः । कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा

ती अत्यंत विषादात बुडाली; क्षणभर विचार करून बोलली. क्रोधाने तिचे डोळे लाल झाले आणि ती तेव्हा मुनींकडे पाहू लागली.

Verse 55

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते

सज्जनांच्या घरी येऊनही मी तुमची अपराधिणी ठरले. तुम्ही सौम्यतेने अतिथिपूजा केली, शिष्ट गृहस्थ असूनही मी तुमच्याशी उलट वागले.

Verse 56

भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम्

तुम्ही माझे असे अतिथ्य केले; पण माझ्याशी वागताना स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) देणारा धर्म तुम्ही ध्यानात घेतला नाही.

Verse 57

प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः

या प्राजापत्य अवस्थेत मला पाहून तुम्ही मला जशा सामान्य स्त्रिया पाहतात तशीच पाहिली. आज तुम्ही माझे स्त्री-बल पाहा—आणि स्वर्गातील देवताही ते पाहोत.

Verse 58

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी

माझा पती मरणार नाही; आज सूर्य उगवणार नाही। सर्व जग अंधकाराने व्यापो, आणि आजची रात्र क्षीण होऊ नये।

Verse 59

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भितेऽर्के तमोमयम् । न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्

तिने असे बोलताच सूर्य स्तंभित झाला आणि सर्वत्र तम पसरले। मग काहीही नीट चालले नाही—न ‘वषट्’ उच्चार, न यज्ञादी सत्कर्म।

Verse 60

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्

न ‘स्वाहा’कार होता, न ‘स्वधा’कार; पंचमहायज्ञविधीही उरली नाही। स्नान, दान, जप नाहीसे झाले; संध्यावंदनाचा लोप व उल्लंघन झाले। आणि तेव्हा, हे पार्थ, सहा महिने पितरांसाठी पिंड-उदकक्रियाही थांबली।

Verse 171

अध्याय

अध्याय। (अध्याय-सूचक शब्द)