Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

मार्कण्डेय म्हणाले—हे पाण्डवा! ही तीर्थे मी तुला संक्षेपाने, त्यांच्या प्रधानत्वानुसार सांगितली आहेत. तीर्थांची संख्या विस्ताराने सांगणे मला शक्य नाही.

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

ही नदी पवित्र व निर्मळ असून त्रैलोक्यात विख्यात आहे। नर्मदा सरितांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि महादेवाची अत्यंत वल्लभा आहे.

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

हे नृपा! जो मनाने सतत नर्मदेचे स्मरण करतो, तो शीघ्रच शंभर चान्द्रायण व्रतांच्या तुल्य उत्तम फल प्राप्त करतो.

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

जे पुरुष येथे श्रद्धारहित राहतात आणि जे नास्तिक आहेत, ते घोर नरकात पडतात—असे परमेश्वरांनी सांगितले आहे.

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

स्वयं देव महेश्वर नित्य नर्मदेची सेवा करतात; म्हणून ती परम पुण्यदायिनी नदी आहे, जी ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट करते.

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

ही माहेश्वरी गंगा आहे, महेश्वराच्या तनूपासून उत्पन्न झालेली; हे भारतनंदन युधिष्ठिरा, हिला ‘दक्षिण गंगा’ असे म्हटले जाते.

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

जाह्नवी ही वैष्णवी गंगा आहे आणि सरस्वती ही ब्राह्मी गंगा आहे; आणि ही रेवा माहेश्वरी गंगा आहे—यात संशय नाही.

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

जसा एकच देव पुरुषात अधिष्ठित होऊन ब्रह्मा, विष्णु व महेश अशी त्रिमूर्ती धारण करतो आणि तेथे खरे भेद नसतो; तसेच, हे पार्था, तीन पवित्र नद्यांत मनाने भेद करू नकोस.

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

हे भारत, येथे कोटींनी तीर्थे आहेत आणि लक्षांनीही; तसेच रेवेच्या दोन्ही तीरांवर ती सहस्रोंनी आढळतात.

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

काही तीर्थे वृक्षांत, काही आकाशात, काही जलात आणि काही स्थलावर आहेत; त्यांची गणना कोण करू शकेल—वाणीचा स्वामी वागीशही की स्वयं महेश्वरही?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

रेवेचे स्मरण केल्याने या जन्मातील पाप नष्ट होते; तिचे दर्शन घेतल्याने तीन जन्मांचे पाप क्षीण होते; आणि रेवेतील स्नानाने सात जन्मांत साचलेले पापही नाश पावते।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

ज्याने विधिपूर्वक रेवेतील स्नान केले, त्याने देवकार्य जणू पूर्ण केले; अग्नी जणू विधिवत् हुतांनी तृप्त झाले, आणि चारही वेद जणू अध्ययन झाले।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

हे पार्थ, मी तीर्थांचे वर्णन त्यांच्या प्रधान महत्त्वानुसार संक्षेपाने केले आहे; त्यांचा विस्तार मी सांगू शकत नाही, आणि तो पूर्णपणे ऐकणेही शक्य नाही।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

युधिष्ठिर म्हणाला—मला विधी सांगा; यम आणि नियमही सांगा. प्रायश्चित्तासाठी गमन करण्याचा नियम कोणता? तो मला स्पष्ट करा।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—महाराज, तुम्ही उत्तम प्रश्न विचारला आहे; हा परलोकातील परम कल्याणाचा विषय आहे. सावध होऊन ऐका; माझ्या ज्ञानाप्रमाणे मी तुम्हाला सांगतो।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

या अनित्य देहानेही नित्य (धर्म्य) कर्म करावे; कारण प्राण लट्टूसारखे फिरत-फिरत निघून जातात।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

धनातून दान काढावे, वाणीमधून सत्य काढावे; आयुष्यातून कीर्ती व धर्म मिळवावा, आणि या नश्वर देहातून परोपकाराचे सार उचलावे।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

या महामोहमय कढईत सूर्य अग्नी आहे, रात्र-दिवस इंधन आहेत; मास-ऋतूंच्या पळीने ढवळत काळ सर्व भूतांना शिजवितो—हीच सत्य वार्ता।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

शास्त्रविधानाने सांगितलेले कर्म जाणून येथे करणे योग्य आहे; कारण संशयी मनुष्याला ना हा लोक मिळतो, ना परलोक, ना सुख।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

मंत्र, तीर्थ, द्विज, देव, दैवज्ञ, औषध आणि गुरु—यांच्याविषयी ज्याची जशी भावना, तशीच सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

हे पार्थ! श्रद्धेविना केलेले हवन, दान किंवा तप हे ‘असत्’ म्हणतात; त्याचे फळ ना इहलोकी मिळते, ना परलोकी।

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

जो शास्त्रविधी सोडून केवळ इच्छा व मनमानीने वागतो, त्याला ना सिद्धी मिळते, ना सुख, ना परम गती।

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

इथे मनुष्यांच्या देहशुद्धीसाठी अनेक उपाय आहेत; पण स्वतःच्या शरीरशुद्धीस तीर्थसेवेइतके दुसरे काही नाही.

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

कृच्छ्र, चान्द्रायण इत्यादी कठोर तपांनीही शुद्धी होते; पण दुसरा (श्रेष्ठ) मार्ग तीर्थसेवा आहे. हे नृपा! पुरुष जेव्हा तीर्थाचा संकल्प करून निघतो, तेव्हा देव व पितर आकाशचारी दिव्यगणांसह त्याच्या मागोमाग जातात.

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

त्याचे अनुयायी परम आनंदाने भरून पुढे जातात—अभ्युदयिक श्राद्ध करून आणि देवतेची विधिपूर्वक परवानगी घेऊन।

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

इष्ट बंधूंना नमस्कार करून, विष्णू व गणेशासह शंकराचेही भक्तिभावाने पूजन करावे। मग द्विजांची (ब्राह्मणांची) आज्ञा घेऊन, नियम पाळण्याचा संकल्प करून प्रवासास निघावे।

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

एकवेळ भोजन, ब्रह्मचर्य, भूमीवर शयन आणि सत्यवचन यांचे पालन करावे. परान्नाचा त्याग करावा आणि प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) टाळावे.

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

हे नृपोत्तम! द्रोह, वंचना इत्यादींचा त्याग करून, साधुवेष/साधु-आचरण स्वीकारावे आणि विनयाने अलंकृत राहावे.

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

जो दंभ व अहंकारापासून मुक्त आहे, तोच तीर्थफळाचा लाभ घेतो—ज्याचे हात, पाय आणि मन उत्तमरीत्या संयमित आहेत.

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

विद्या, तप आणि कीर्ती—असा पुरुष तीर्थफळ प्राप्त करतो. हे राजेंद्र! तो क्रोधरहित, सत्यशील आणि व्रतधारणेत दृढ असतो.

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

जो सर्व भूतांना आत्म्यासमान मानतो तोच तीर्थफळ प्राप्त करतो. मुंडन व उपवास—हा सर्व तीर्थांतील विहित विधी आहे.

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

कुरुक्षेत्र, विशाल, विरजा व गया यांना वगळून इतरत्र स्नान व देवपूजन करावे; आणि श्राद्धकाळी पिंडदान निश्चयाने विहित आहे.

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

सर्व तीर्थांत हा विधी आहे—शक्तीनुसार विप्रांना भोजन घालावे. आणि जो प्रायश्चित्तासाठी संयत मनाने तीर्थयात्रेस निघतो, तो हाच नियम पाळतो.

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

त्याचीही विधी सांगतो—हे पार्थ, एकाग्र होऊन ऐक. दिवसातून एकदा भोजन, ब्रह्मचर्यपालन, आणि क्षार व मीठ वर्ज्य असा आहार घ्यावा.

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

स्नान करून तीर्थस्थानी जावे व हविष्यप्रकारचे साधे पवित्र अन्नच घ्यावे. पतितांशी संभाषण आणि अतिवाचाळपणा—दोन्ही टाळावेत.

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

परनिंदा, परान्न आणि नीच संग यांचा त्याग करावा. पादत्राणांशिवाय, स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून, शुचिर्भूत होऊन पुढे जावे.

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

मनात संकल्प करून आणि ब्राह्मणांची आज्ञा घेऊन प्रस्थान करावे. तीर्थस्थानी जाऊन स्नान करून देवाचे पूजन-अर्चन करावे.

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

जर मनुष्य खरा अनुताप करील तर तो दुष्कर्मांपासून मुक्त होतो—वेद, तीर्थ, देव, दैवज्ञ, औषध आणि गुरु यांच्याविषयी श्रद्धा ठेवून.

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

ज्याची जशी भावना, तशीच त्याची सिद्धी होते. आणि तीर्थांचे फळ पुराणांत तसेच स्मृतिग्रंथांतही सांगितले आहे.

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

हे भरतश्रेष्ठा, याला केवळ अर्थवाद (स्तुतीमात्र) समजून जी शंका उत्पन्न होते ती सोड. शास्त्रानुसार विचार करून यथोचित आचरण स्वीकार.

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

जे देहाने कठोर कृच्छ्रतप करण्यास अशक्त आहेत, त्यांनी तीर्थाची विशेष महिमा जाणून विधिपूर्वक प्रायश्चित्त आचरावे; त्याने शुद्धी होते.

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

महाराज, नर्मदेविषयी यथोचित हे ऐका—शास्त्रविधीनुसार मनुष्याने चोवीस योजनांचे व्रजन (यात्रा) करावे.

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

तो चोवीस कृच्छ्रव्रतांचे तुल्य शोभन फल मिळवितो. यानंतर प्रत्येक योजनास ‘पादकृच्छ्र’ म्हणजेच चौथ्या भागाचा कृच्छ्रफल सांगितले आहे.

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

आणि त्या यात्रेमध्ये, महाराज, जो शुद्धीच्या इच्छेने चालतो—त्याच्यासाठी प्रत्येक योजनास प्रायश्चित्त-शुद्धीचे फल आहे, असे बुधजन जाणतात.

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

महाराज, ‘प्रणव’ नावाच्या स्थानी, तसेच रेवा-ओरी संगमावर, आणि भृगुक्षेत्री पोहोचल्यावर—त्या व्रताचे फल द्विगुण होते असे स्मरणात आहे.

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

देवनदीच्या संगमावर आणि शूलभेद येथे, हे नृपश्रेष्ठ, फळ ‘दुप्पट पण पाद-हीन’ असे होते; तसेच करजा-संगमातही तेच आहे.

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

एरण्डी-संगमात तसेच कपिला-संगमातही तसेच. आणि जिथे कुब्जा रेवोत्थ प्रवाहाशी मिळते, तिथे काही जण फळ तिप्पट म्हणतात.

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

आणि ओंकार येथेही, हे महाराज, तोच मान योग्य आहे. तसेच रेवेसह इतर नद्यांच्या संगमांमध्येही.

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

हे युधिष्ठिर, पूर्वी तुला ‘सार्ध-कृच्छ्र’ असे फळ सांगितले होते. पण रेवासागर-संगमात कृच्छ्रफळ तिप्पट मिळते.

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

हे युधिष्ठिर, शुक्लतीर्थात कृच्छ्रफळ चौपट सांगितले आहे. चोवीस योजनपर्यंत, योजन-योजन चालत जाऊन, जेथे जेथे दीर्घकाळ वास करील—हे नरश्रेष्ठ—त्याचे व्रतफळ दृढ पुण्य होते.

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

जो रेवासेवेचा योग्य आचार पाळतो, शुद्ध बुद्धीने युक्त असून दंभ व अहंकाररहित असतो—तो शुद्धीच्या हेतुने पापभारातून मुक्त होतो.

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

हे पार्थ! अशा रीतीने तुला प्रायश्चित्ताची लक्षणे व त्याचा हेतु सांगितला; तसेच रेवायात्रेचे विधानही—हे युधिष्ठिर! हे गुह्य (पवित्र) उपदेश आहे.

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

युधिष्ठिर म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! मला योजनाचे यथार्थ प्रमाण सांगा. ते जाणल्याने माझे मन निश्चित होईल आणि ते मनःशुद्धीचे कारण ठरेल.

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

मार्कण्डेय म्हणाले—हे पाण्डव! ऐक, मी योजनाचे प्रमाण सांगतो; तसेच यात्रेच्या विशेष भेदांमुळे कृच्छ्र-व्रताशी संबंधित जे विशेष फल उत्पन्न होते, तेही सांगीन.

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

आडवे ठेवलेले आठ जवाचे दाणे—किंवा उभे ठेवलेले तीन तांदळाचे दाणे—हे एक अङ्गुलाचे प्रमाण मानतात. आणि वितस्ती बारा अङ्गुलांची असते.

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

दोन वितस्ती मिळून एक हस्त होतो; चार हस्तांना धनु (धनुष्य-मान) म्हणतात. तेच माप मान-विशारदांनी ‘दंड’ असेही सांगितले आहे, हे युधिष्ठिरा।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

दोन हजार धनु म्हणजे एक क्रोश; आणि चार क्रोश म्हणजे एक योजन. अशा रीतीने, हे भरतश्रेष्ठा, तुला योजनाचे मान सांगितले आहे।

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

या मानाने तीर्थयात्रेस जाणारा मनुष्य आपल्या अर्जित पुण्यफळाचे परिमाण जाणू शकतो. आता, हे नृपोत्तमा, जलरूप तीर्थांच्या संदर्भाने कृच्छ्र-व्रताचे फळ सांगितले जाते।

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

जसा जसा विशेष आहे तसा, पूर्वोक्त संकेताप्रमाणे, मी तुला ठिकठिकाणी सांगीन. म्हणून ऐक, हे महीपाला; हे श्रद्धावानासाठीच कथन केले जाते।

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

हे नृपा, ज्या ज्या तीर्थात कृच्छ्र इत्यादी व्रतांचे जे फळ सांगितले आहे, तेथेही उपोषणाने (उपवासाने) कृच्छ्रफळ, आणि त्याहून अधिकही, प्राप्त होते।

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

दिवसा जप केल्यानेही, आपल्या शक्तीनुसार, कृच्छ्रव्रताचे फळ मिळते. तेथे स्नान करून, विख्यात देवेश्वराचे दर्शन घेऊन आणि विधिपूर्वक पूजन करून…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

हे पार्थ! प्रणाम करून सुज्ञ पुरुष कृच्छ्रजन्य फळ प्राप्त करतो. तीर्थस्थानी मुख्य फळ स्नानाने मिळते, आणि दुसरे फळ उपवासानेही मिळते.

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

तिसरे (साधन-क्रम) विख्यात देवाचे दर्शन, अर्चन इत्यादींनी प्राप्त होते. चौथे, देहशक्तीनुसार, अहोरात्र जप-योगाच्या अनुशासनाने सिद्ध होते.

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

पाचवे (फल-क्रम) सर्व तीर्थांत दूरूनही कल्पनीय आहे. जो तीरावर, एका योजनाच्या आत राहतो, तो फळाचा दहावा भाग मिळवतो.

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

हे पार्थ! जे तीर्थफळ सांगितले आहे, त्याविषयी येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

हे पार्थ! उपवासासहित महानदीत केलेले स्नान-मज्जन, एक योजनापेक्षाही कमी अंतरात केले तरी, मनुष्यांना कृच्छ्र-व्रतासमान पुण्यफल देते।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

सहा योजनांपर्यंत वाहणारी जलधारा ‘कुल्या’ म्हणतात; बारा योजनांपर्यंतच्या नद्या ‘अल्पा’ म्हणतात. चोवीस योजनांपर्यंत जाणाऱ्या नद्या ‘महानदी’; त्याहून अधिक तर अधिकच महान।