Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच

सूत म्हणाले—।

Verse 2

। अध्याय

अध्याय (अध्याय-शीर्षक)।

Verse 3

विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्

हे मुनिश्रेष्ठ! नर्मदेच्या तीर्थांचा सविस्तर वर्णन कोण करू शकेल? ब्रह्मा आणि ईश्वर (शिव) यांच्यावाचून अन्य कोणी समर्थ नाही।

Verse 4

एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह

हाच प्रश्न पूर्वी जनमेजयाने द्वैपायन (व्यास) यांच्या शिष्य वैशंपायन नावाच्या मुनिला विचारला होता।

Verse 5

रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः

हे शौनक! रेवातीर्थांमध्ये निहित पुण्य मी तुला सांगतो। पूर्वी पारीक्षित राजा यज्ञदीक्षांमध्ये दीक्षित झाला होता।

Verse 6

संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने

हविर्द्रव्य संचित झाले होते व कर्मे प्रवर्तत होती; श्रेष्ठ द्विज आसनस्थ होते आणि हुताशनात विधिपूर्वक आहुती दिली जात होती—

Verse 7

वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्

आणि सर्वत्र धर्मकथा चालू असताना; तसेच लोकांनी अहोरात्र उच्चारलेले ते शब्द ऐकू येत असताना—

Verse 8

यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति । विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु

यज्ञभूमीवर, हे कुलपते, असा घोष झाला—“दान द्या, भोजन करा!” आणि उत्सवप्रिय लोक विविध प्रकारचे विनोद-उपक्रम रचत होते।

Verse 9

एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः

अशा स्वर्गसदृश यज्ञाच्या प्रवाहात, जनमेजयाने तेथे आसनस्थ वैशंपायनांना प्रश्न विचारला।

Verse 10

जनमेजय उवाच । द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ

जनमेजय म्हणाला—द्वैपायन (व्यास) यांच्या प्रसादाने तू मला ज्ञानवान वाटतोस. म्हणून, हे वैशंपायन, ऋषींच्या सन्निधीत मी तुला प्रश्न विचारतो।

Verse 11

ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम् । चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्

माझ्या पितरांच्या तीर्थसेवनाचा प्राचीन वृत्तांत मला सांगा. मी ऐकले आहे की त्यांनी दीर्घकाळ नानाविध क्लेश भोगले.

Verse 12

कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः

हे विप्र! द्यूतात पराजित झालेले माझे पूर्वज पार्थ तीर्थलालसेने समुद्रपर्यंतच्या पृथ्वीवर कसे भ्रमण करीत होते?

Verse 13

केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः । चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम

हे तात! ते कोणासोबत अनेक भूभागांतून फिरत होते? ते सर्व मला सांगा; माझ्या मते आपण सर्वज्ञ आहात.

Verse 14

वैशंपायन उवाच

वैशंपायन म्हणाले:

Verse 15

कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ । नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्

हे भूनाथ, हे अनघ! तू विचारलेले मी सांगीन—प्रथम त्रिनेत्रधारी विरूपाक्ष आणि महाकवी वेदव्यास यांना नमस्कार करून.

Verse 16

पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे

हे राजन्, तुझे पितामह—पाचही पांडव—कृष्णा (द्रौपदी) सहित, ब्राह्मणांसह उत्तम काम्यक वनात निवास करून…

Verse 17

प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः । विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः

तेथे त्यांच्यात प्रधान उद्दालक होता; तसेच महामती कश्यपही. हे राजेंद्र, विभांडक आणि मुरु हे महामुनीही होते.

Verse 18

पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्

पुलस्त्य व लोमश तसेच इतर ऋषी पुत्र-पौत्रांसह, सर्व तीर्थांत स्नान करून विन्ध्य पर्वताकडे गेले.

Verse 19

ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः

तेथे त्यांनी एक पुण्य आश्रम पाहिला, जो सर्व प्रकारच्या वृक्षांनी दाट भरलेला होता—चंपक, कर्णिकार, पुन्नाग व नागकेसरांनी शोभित.

Verse 20

बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः

तो आश्रम बकुळ, कोविदार व डाळिंब वृक्षांनी अधिकच शोभून दिसत होता; तसेच फुललेल्या अर्जुन, बेल, पाटळ व केतकी वृक्षांनीही.

Verse 21

कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा

ते वन कदंब, आंबा व मधूक यांच्या वृक्षांनी, तसेच कडुनिंब, जंबीर व तिंदुक यांनी, आणि त्याचप्रमाणे नारळ, कपित्थ, खजूर व पनस (फणस) यांनी सर्वत्र परिपूर्ण होते।

Verse 22

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा

नाना प्रकारच्या वृक्ष-लतांनी कीर्ण, विविध वल्लींनी आच्छादित, पुष्पांनी फुललेले व फळांनी भरलेले ते रम्य वन जणू प्रसिद्ध चैत्ररथ उपवनासारखे शोभत होते।

Verse 23

जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः

ते वन विशाल जलाशयांनी व पद्मिनी-खण्डांनी अलंकृत होते; श्वेत उत्पलांनी आच्छादित, तसेच निळ्या, पिवळ्या, पांढऱ्या व अरुणवर्णी कमळांनी शोभून दिसत होते।

Verse 24

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः

ते वन हंस व कारंडवांनी भरलेले, चक्रवाक पक्ष्यांनी शोभणारे, आणि आडीका, बलाका (बगळे) तसेच कोकिळ इत्यादी पक्ष्यांनी सेवित होते।

Verse 25

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः

त्या वनात सिंह, वाघ व वराह, तसेच अत्यंत प्रबळ गज निवास करत; महाकाय म्हशी, आणि कुरंग, चित्रक (चितळ) व शश (ससा)ही तेथे होते।

Verse 26

गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः

ते वन गंडक व खड्ग अशा पशूंनी, गोमायु (कोल्हा) व सुगंधी जीवांनी, तसेच सारंग व मल्लक हरिणांनी भरलेले होते; तेथे द्विपद व चतुष्पद सर्व प्राणी नांदत होते।

Verse 27

तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्

तसेच ते वन कोकिळांनी भरलेले—मनाला प्रिय व अत्यंत शोभिवंत; जिवंजिवक पक्ष्यांच्या थव्यांनी आणि नानाविध पक्ष्यांनी युक्त होते।

Verse 28

दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्

ते दुःख व शोकापासून मुक्त होते; सत्त्वगुणाने अत्यंत मनोहर व चित्त रमविणारे; भूक-तहानरहित, कांतिमान आणि सर्व व्याधींविना होते।

Verse 29

सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ

तेथे कुरंग (हरिण) स्नेहयुक्त सिंहिणीच्या स्तनांचे दूध पित; आणि मांजर व उंदीर—दोघेही—वैर न ठेवता वर मुख करून (अन्न) चाटत असत।

Verse 30

पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः

ते रम्य वन पाहून—जिथे सिंह, हत्तीची पिले, भोगी (सर्प) आणि कलापी (मोर)ही नांदत होते—पांडुनंदन त्या वनात प्रविष्ट झाले।

Verse 31

मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः

तेथे त्यांनी तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी मार्कंडेय मुनींना पाहिले; अनेक शास्त्रांत पारंगत ऋषी त्यांची सेवा करीत होते।

Verse 32

कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः

तो आश्रम कुलीन, सत्त्वसंपन्न, शौच-सदाचारयुक्त, मनोनिग्रही, क्षमाशील व त्रिसंध्या-जपात तत्पर अशा जनांनी भरलेला होता।

Verse 33

ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः । केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः

काही ऋग्-यजुः-सामविहित मंत्रांनी होमात तत्पर होते; काही पंचाग्नीच्या मध्यभागी तप करीत, तर काही एकांतात स्थिर राहात।

Verse 34

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे

काही आधाराविना बाहू उंचावून उभे राहत; काही सूर्यपरिक्रमेचे व्रत करीत. काही सायं-प्रातःच भोजन करीत, तर काही एकाहार-व्रत पाळीत.

Verse 35

द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः

काही बारा दिवसांनंतरच भोजन करीत, काही अर्धमासातून एकदा. काही प्रत्येक दर्शी (अमावास्येला) भोजन करीत, तर काही शेवाळ इत्यादी जलवनस्पतींवर निर्वाह करीत.

Verse 36

पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः । अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः

काही जण पिण्याक (तेलखळी) खात, काही पलाशपानांवर उपजीविका करत. इतर काही नियताहारी होते—कोणी वायूलाच आहार मानून, तर कोणी केवळ जलावरच जगत होते.

Verse 37

एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः

अशा प्रकारच्या तपस्वी व वृद्ध, मुनिश्रेष्ठांच्या सेवेत असताना, तेव्हा श्रीमान धर्मसुत त्या आश्रमात प्रविष्ट झाला.

Verse 38

दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः

परम पदाचे ध्यान करणाऱ्या शांत मुनिवराला पाहून, त्याने तत्काळ प्रदक्षिणा घातली आणि समोर दंडवत् प्रणाम करून पडला.

Verse 39

भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत

भक्तीने पडलेला त्याला पाहून, बराच वेळाने धीमान मुनिने नजर उचलली आणि धर्मानुसार विचारले—“तू कोण आहेस?”

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः

ते शब्द ऐकून जवळ उभ्या असलेल्या मुलाने म्हटले—“हे धर्मराज आहेत; तुमच्या दर्शनासाठी आले आहेत.”

Verse 41

तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः । तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्

बालकाचे वचन ऐकून मुनी आदराने म्हणाले—“ये, ये वत्सा!” मग आपल्या जागेवरून किंचित उठून स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा घ्राण करून (आशीर्वाद देऊन) त्याला आसनावर बसविले।

Verse 42

उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः

सभेत तो बसल्यावर त्यांनी विधिपूर्वक पूजा केली आणि वन्य धान्ये, फळे, कंदमुळे व विविध प्रकारचे रस अर्पण केले।

Verse 43

पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

पांडवांचा ब्राह्मणांसह यथायोग्य सत्कार झाला. मग थोडा वेळ विश्रांती घेऊन धर्मपुत्र युधिष्ठिर…

Verse 44

पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम

कौतूहलाने भरून तो मुनिश्रेष्ठांना विचारू लागला—“भगवन्, माझ्या मते आपण सर्व लोकांत दीर्घायुषी आहात.”

Verse 45

सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च

“हे अनघ, मला सात कल्पांचे संपूर्ण वर्णन सांगा; तसेच कल्पक्षयाच्या वेळी लोकातील स्थावर व जंगम प्राण्यांची जी गती होते तीही विस्ताराने कथन करा.”

Verse 46

न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने

हे विप्रश्रेष्ठ! तू नष्ट झाला नाहीस—कसे, कोणत्या कारणाने? आणि हे मुने! गंगा इत्यादी सर्व नद्या ज्या समुद्रास जाऊन मिळतात, त्यांचे काय झाले?

Verse 47

तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता

त्या नद्यांमध्ये कोणत्या टिकून आहेत आणि कोणत्या प्रलयात लीन झाल्या? कोणती नित्य पुण्यजलयुक्त आहे, आणि कोणती क्षयास जात नाही?

Verse 48

एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः

हे तात! प्रसन्न अंतःकरणाने मला हे सांग. मी ऋषी आणि माझ्या बंधुजनांसह हे सर्वस्वी ऐकू इच्छितो.

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ

श्री मार्कंडेय म्हणाले—साधु, साधु! हे महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर, हे निष्पाप! तू जे विचारतोस ते मी न्याय्य परंपरेनुसार यथाविधी सांगतो.

Verse 50

सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

रुद्रांनी कथिलेले हे पवित्र पुराण सर्व पापांचे हरण करणारे आहे. जो मनुष्य भक्तीने ते ऐकतो, त्याचे पुण्यफळ आता ऐक.

Verse 51

अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः

हे राजन्, सहस्र अश्वमेध व शत वाजपेय यज्ञांचे जे फल आहे, तेच फल तो प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 52

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा

जो ब्रह्महत्या करतो, सुरापान करतो, चोरी करतो किंवा गोहत्या करतो—तोही रुद्राच्या वचनाप्रमाणे सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 53

गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा

नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ; तसेच सरस्वती, कावेरी, देविका, सिंधू आणि सालकुटी या देखील पुण्यदायिनी आहेत।

Verse 54

सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी

सरयू, शतरुद्रा, चर्मिलेसह मही, पुण्य गोदावरी तसेच यमुना नदीही (पवित्र) आहेत।

Verse 55

पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः

पयोष्णी, शतद्रु तसेच शुभ धर्मनदीही (पुण्यदायिनी) आहे. या व इतर नद्या सर्व पापांचे हरण करणाऱ्या म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 56

किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

परंतु हे तात, हे नृपश्रेष्ठा, याचे कारण मी तुला सांगतो। प्रत्येक कल्पात सर्व समुद्र व सर्व नद्या प्रलयास प्राप्त होतात.

Verse 57

सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा

सात कल्पांच्या प्रलयाचा क्षय पूर्ण झाला तरी नर्मदा नष्ट होत नाही। म्हणून हे राजेंद्र, नर्मदाच एकटी परम स्थिर राहते—नद्यांमध्ये श्रेष्ठ।

Verse 58

तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

हे महाभाग, जलाने परिपूर्ण व मुनिसंघांनी स्तुत असतानाही गंगा इत्यादी इतर नद्या प्रत्येक कल्पात प्रलयास प्राप्त होतात.

Verse 59

एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ

ही देवी पूर्वी काळी पाहिली गेली होती; म्हणून हे अनघा, मी तुला तिचा वृत्तांत सांगतो.