Adhyaya 15

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता । कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—तेव्हा सहस्र रौद्र मातृकांनी वेढलेली, दीप्त नेत्रांची कालरात्रि सर्व जगत् हरू लागली.

Verse 2

ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः । वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः

तेव्हा त्या घोर मातृका प्रकट झाल्या—ब्रह्मा-विष्णु-शिवस्वरूप शक्ती—आणि वायु, इंद्र, अग्नि, कुबेर, यम, वरुण (जलाधिप) व ईश यांच्या शक्तीही.

Verse 3

स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः । चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः

त्या स्कंद, वराह व नरसिंहासारख्या भयानक रूपाने विचरत होत्या; चक्र, शूल, गदा, खड्ग, वज्र, शक्ति, ऋष्टि व पट्टिश धारण केले होते.

Verse 4

खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये । उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश

खट्वांग व प्रज्वलित उल्मुक हातात घेऊन, क्षयकाळी मातृका विचरत होत्या; उमेच्या प्रेरणेने त्या सर्व दहा दिशांना धावून गेल्या.

Verse 5

तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः । त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः

त्यांच्या पावलांच्या आघातांनी व हुंकार-गर्जनाच्या निनादांनी हे संपूर्ण त्रैलोक्य सर्व बाजूंनी जणू दग्ध झाले।

Verse 6

हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च । बभूव घोरा धरणी समन्तात्कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी

‘हाहा’चा कोलाहल व आर्त क्रंदनाच्या निनादांनी, आणि रस्ते-घरे-गोपुरे उद्ध्वस्त झाल्याने, पृथ्वी सर्वत्र भयानक झाली—कपालराशीने व्याकुळ व चित्रीत देहासारखी।

Verse 7

यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते । सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! ‘शतसाहस्र’ विस्ताराचे म्हणून वर्णिलेले जंबूद्वीप सर्व बाजूंनी आक्रमिले गेले तेव्हा पूर्णपणे उच्छन्न व उद्ध्वस्त झाले।

Verse 8

जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा । पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः

जंबु, शाक, कुश, क्रौञ्च, गोमेद व शाल्मली—पुष्करद्वीपासह—आणि पर्वतांवर वसणारेही, सर्वजण त्या आपत्तीत सापडले।

Verse 9

ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा । महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः

ते सर्वजण मृत्यूने ग्रासले गेले—भूतांनी व मातृगणांनीही—आणि महाअसुरांच्या कपालांनी, जे मांस, मेद व मज्जेने भयंकर होते।

Verse 10

रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा । पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया

तेथे रक्ताच्या उधाणाने रक्तवर्ण देहधारी, अत्यंत भीषण महामाया रक्त पित होती; महान् मांस व वसेत तिला विशेष प्रीती होती।

Verse 11

कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् । नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा

कपाल हातात धारण केलेली, विकट रूपाची ती देव व असुर यांना भक्षण करीत होती; नाचत, हसत, उलट्या स्थितीत ती महाभयंकर गर्जना करीत होती।

Verse 12

त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्

त्रैलोक्याला भयभीत करणारी, विजेच्या स्फोटासारखी हसणारी ती, सप्तद्वीप व समुद्रांनी वेढलेली पृथ्वी भक्षण करूनही तृप्त झाली नाही।

Verse 13

ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः । नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह

त्यानंतर ती आपल्या नियत स्थानी गेली, जिथे देव महेश्वर विराजमान आहेत; नर्मदेच्या तीराचा आश्रय घेऊन ती मातृगणांसह तेथे वास करू लागली।

Verse 14

अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना । अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते

अमरांच्या उंच ‘कट’ावर ती नृत्य करीत, हसतमुख होती; ‘अमर’ म्हणजे देवता, आणि ‘कट’ म्हणजे शरीर—अशी व्युत्पत्ती सांगितली आहे।

Verse 15

। अध्याय

अध्याय। (अध्याय-चिन्ह)

Verse 16

अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः । महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः

या कारणाने मनीषींनी त्यास ‘अमरंकट’ असे नाव दिले. तो लोकांमध्ये परम पवित्र असून स्वयं शंभूंनी त्याची प्रतिष्ठा केली आहे.

Verse 17

नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह । ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः

तेथे शंकर उमेच्या सहित नित्य संनिहित आहेत. म्हणून मीही तेथे नियत राहून त्यांच्या चरणांच्या अग्रभागी स्थित असतो.

Verse 18

प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् । ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह

मी नम्र होऊन, प्रणतभावाने त्या नीललोहित (शिव) यांची स्तुती करतो. मग गण आणि मातृगणांसह एकत्र येऊन प्रचंड कोलाहल होतो.

Verse 19

संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः । खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा

हर्षित शंकर मृत्युच्या सहित नृत्य करतात. आणि तेथे खट्वांग, जळते उल्मुक, पट्टिश तसेच परिघ (लोखंडी गदा)ही आहेत.

Verse 20

मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः । वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः

ते टोळक्याने हर्षाने नाचतात; त्यांच्या हातांवर मांस, मेद व वसा लागलेली आहे. ते बुटके, जटाधारी, मुंडके, लांब मानांचे, पुढे आलेल्या ओठांचे व मस्तकी विचित्र केसगुच्छ असलेले आहेत.

Verse 21

महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । विकृतैराननैर्घोरैरर्भुजोल्बणमुखादिभिः

महाशिश्न, मोठे पोट व प्रचंड भुजा असलेले ते नाचतात आणि हसतात. त्यांच्या मुखाकृती विकृत व भयंकर आहेत—काहींची तोंडे अतिविकराळ, तर काहींमध्ये इतर भयावह लक्षणे आहेत.

Verse 22

अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये । तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्

काळाचा क्रम उलटला तेव्हा अमरही कण्टकासारखे पीडादायक झाले. त्यांच्या मध्ये अत्यंत घोर—समस्त जगाच्या त्रासाचे कारण—असा भयावह प्रसंग प्रकट झाला.

Verse 23

मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्

मी मृत्यूलाच नाचताना पाहतो; त्याचे केश वीजेसारखे पिंगळ आहेत. त्याच्या बाजूस एक देवी उभी आहे, जी निर्मळ वस्त्रांनी विभूषित आहे.

Verse 24

कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् । विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्

त्या देवीचे गालकुंडलांच्या निनादाने घुमत होते; तिने नागाला यज्ञोपवीताप्रमाणे धारण केले होते. ती विचित्र उपहारांनी महेश्वराची पूजा करीत होती.

Verse 25

अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् । नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्

तेथे मी विश्ववंदिता माता नर्मदेचे दर्शन घेतले। ती असंख्य लाटा व भोवऱ्यांनी भरलेली, उंच काठांनी मर्यादित समुद्रासारखी भासत होती।

Verse 26

महासरःसरित्पातैरदृश्यां दृश्यरूपिणीम् । वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत

हे भारत, महान सरोवरे, नद्या व धबधब्यांनी आच्छादित असल्याने ती जणू अदृश्य होती; तरीही दृश्यरूपाने प्रकट होती. देव, सिद्ध व मुनिसंघ तिची वंदना करीत होते।

Verse 27

एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् । महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्

याच दरम्यान ‘सप्त-सप्तक’ नावाची एक भयंकर अवस्था उद्भवली. प्रचंड लाटांच्या प्रवाहातील फेसाने भरून तिने सारे जग जलराशीप्रमाणे एकरूप केले।

Verse 28

दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः । सधूमाशनिनिर्ह्रादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा

पुन्हा मी मृगचर्मासारखे काळे वस्त्र धारण केलेल्या देवी नर्मदेचे दर्शन घेतले. तेव्हा ती धुरकट गर्जना व वीजेच्या नादासह सात धारांनी प्रवाहित झाली।

Verse 29

इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम । नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम्

अशा रीतीने, हे राजश्रेष्ठ, मी अतुल संहार पाहिला. चंद्र-सूर्यकिरणे लोपली आणि हे सर्व चराचर जग अंधकाराने व्यापले गेले।

Verse 30

महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् । अलातचक्रवत्तूर्णमशेषं भ्रामयंस्ततः

महान उत्पात उद्भवले; नक्षत्रमंडळ नाहीसे झाले. मग सर्व काही निरवशेष, अलातचक्राप्रमाणे वेगाने फिरू लागले.

Verse 31

विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः । महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्

आकाश विमानकोटींनी, किंनर व महोरगांनी गजबजून गेले. गर्जनेसह महावाऱ्याने चराचर सर्व जग कंपविले.

Verse 32

रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः । वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्

रुद्राच्या मुखातून ‘संवर्त’ नावाचा प्रसिद्ध वारा उत्पन्न झाला. तो सर्वत्र पसरून सातही सागर शोषू लागला.

Verse 33

उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः । महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः

धुळीने माखलेले अंग, कपिल केश जटाकलापांनी बांधलेले, महागर्जना करणारे व दीप्त विशाल त्रिशूल धारण करणारे हर—तो तुम्हांला दिवसेंदिवस रक्षो।

Verse 34

शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः

त्रिशूलधारी, धनुष्यधारी, कवचधारी, किरीटधारी—श्मशानभस्माने लेपित सर्वांग; कपालमालेने वेढलेला कंठ आणि महाहि-सूत्रांनी बांधलेली मौळी.

Verse 35

स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः । पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः

त्यांचे अंग नागसमूहांनी वेढलेले; मस्तकी विष, अग्नी, चंद्र आणि दिव्य गंगा विराजमान. भयाण हातांत पिनाक व खट्वांग; ते कृत्तिवासा असून डमरूचा नाद घुमत होता.

Verse 36

स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण

सात लोकांच्या अंतरालांतून जणू त्यांचे स्वरूप उसळून बाहेर आले; महाबाहूंनी त्यांचे सर्व अंग वेढले होते. उदयत्या सूर्याप्रमाणे नेत्र आणि प्रवाळ-अंकुरासारखा उदर धारण करून ते प्रकट झाले.

Verse 37

सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन । ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले

युगांतकाळी ते क्रीडा करीत होते—संध्याकाळच्या मेघांप्रमाणे, रक्तोत्पल, पद्मराग, शेंदूर आणि विद्युत्किरणांसारख्या अरुणतेने त्यांचे रूप व्यापले होते; प्रकट लिंग व नेत्र यांच्या द्वारा ते लीला करीत होते.

Verse 38

हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः । पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र

सुवर्णमय दंड उगारून, जणू स्वयं भगवान मेरूच, ते पुढे निघाले. पायाच्या अग्रभागाच्या फटक्याने पर्वत विदीर्ण झाले; जगताला कंपित करीत तेही तेथे पोहोचले.

Verse 39

संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् । जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः

समस्त त्रिदिवाचा संहार करण्याची इच्छा धरून, विकृत अट्टहास सोडीत, त्या महात्म्याने—एकमेव जगदीशाने—संपूर्ण त्रिदिवाला पकडून हादरवून टाकले.

Verse 40

तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् । सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति

त्या देव ईशान—अज, वरेण्य, जगत्संहारक महेश्वर—यांचे दर्शन होताच कालरात्रि मातृगणांसह आणि सर्व गण भक्तिभावाने शिवाची आराधना करतात।

Verse 41

नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् । जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते

नंदी, भृंगी आणि इतर गण त्या देवाला प्रणाम करतात, जो सर्वभूतमय आहे—जगातील श्रेष्ठ, सर्व जनांचा कारण, स्मराराती हर—ज्याचे तू अहोरात्र स्मरण करतोस।