Adhyaya 190

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल सोमतीर्थमनुत्तमम् । चन्द्रहासेति विख्यातं सर्वदैवतपूजितम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महीपाल (राजा)! अनुपम सोमतीर्थास जावे; ते ‘चंद्रहास’ म्हणून विख्यात असून सर्व देवांनी पूजिलेले आहे।

Verse 2

यत्र सिद्धिं परां प्राप्तः सोमो राजा सुरोत्तमः

जिथे देवश्रेष्ठ राजा सोमाने परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धिमनुप्राप्तः सोमो राजा जगत्पतिः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ

युधिष्ठिर म्हणाले—जगत्पती राजा सोमाने ती सिद्धी कशी प्राप्त केली? मला ते सर्व ऐकायचे आहे; हे निष्पाप, मला सांगावे।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । पुरा शप्तो मुनीन्द्रेण दक्षेण किल भारत । असेवनाद्धि दाराणां क्षयरोगी भविष्यसि

मार्कण्डेय म्हणाले—हे भारत! पूर्वी मुनीन्द्र दक्षाने सोमास शाप दिला—“पत्नीसेवनाची उपेक्षा केल्यामुळे तू क्षयरोगी होशील।”

Verse 5

उद्वाहितानां पत्नीनां ये न कुर्वन्ति सेवनम् । या निष्ठा जायते तेषां तां शृणुष्व नरोत्तम

जे विवाहिता पत्नीचे यथोचित सेवन करीत नाहीत, हे नरोत्तम! त्यांना जो निश्चित परिणाम प्राप्त होतो तो माझ्याकडून ऐक.

Verse 6

ऋतुकाले तु नारीणां सेवनाज्जायते सुतः । सुतात्स्वर्गश्च मोक्षश्च हीत्येवं श्रुतिनोदना

स्त्रियांच्या ऋतुकाळी संग केल्याने पुत्र होतो; आणि पुत्रामुळे स्वर्ग व मोक्षही मिळतो—अशी श्रुतीची प्रेरणा आहे.

Verse 7

तत्कालोचितधर्मेण ये न सेवन्ति तां नराः । तेषां ब्रह्मघ्नजं पापं जायते नात्र संशयः

जे पुरुष त्या वेळेस योग्य धर्माप्रमाणेही तिला (पत्नीला) सेवन करीत नाहीत, त्यांना ब्रह्महत्येसारखे पाप लागते—यात संशय नाही.

Verse 8

तेन पापेन घोरेण वेष्टतो रौरवे पतेत् । तस्य तद्रुधिरं पापाः पिबन्ते कालमीप्सितम्

त्या घोर पापाने वेढला जाऊन तो ‘रौरव’ नावाच्या नरकात पडतो; तेथे पापी लोक नियत काळपर्यंत त्याचेच रक्त पितात.

Verse 9

ततोऽवतीर्णकालेन यां यां योनिं प्रयास्यति । तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा

मग पुनर्जन्माचा काळ आला की तो ज्या-ज्या योनीत प्रवेश करतो, त्या-त्या जन्मी तो दुष्टात्मा नेहमीच दुर्भाग्यवान् होऊन जन्मतो।

Verse 10

नारीणां तु सदा कामो ह्यधिकः परिवर्तते । विशेषेण ऋतोः काले भिद्यते कामसायकैः

स्त्रियांमध्ये कामना सदा अधिक व वारंवार वाढते; विशेषतः ऋतुकाळी ती जणू कामदेवाच्या बाणांनी भेदली जाऊन उद्दीप्त होते।

Verse 11

परिभूता हि सा भर्त्रा ध्यायतेऽन्यं पतिं ततः । तस्याः पुत्रः समुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम्

पतीकडून अपमानित झाल्यावर ती दुसऱ्या पुरुषाला पती म्हणून चिंतू लागते; आणि त्या अवस्थेत जन्मलेला पुत्र उत्तम कुलालाही कलंकित व अस्थिर करतो।

Verse 12

स्वर्गस्थास्तेन पितरः पूर्वं जाता महीपते । पतन्ति जातमात्रेण कुलटस्तेन चोच्यते

हे महीपते! त्याच्यामुळे पूर्वी स्वर्गस्थ झालेले पितर त्या बालकाच्या जन्मताच पतित होतात; म्हणून तो ‘कुलट’—कुलनाशक—असा म्हटला जातो।

Verse 13

तेन कर्मविपाकेन क्षयरोगी शशी ह्यभूत् । त्यक्त्वा लोकं सुरेन्द्राणां मर्त्यलोकमुपागतः

त्या कर्मविपाकामुळे शशी क्षयरोगी झाला; आणि सुरेंद्रांच्या लोकाचा त्याग करून तो मर्त्यलोकात आला।

Verse 14

तत्र तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च । भ्रमित्वा नर्मदां प्राप्तः सर्वपापप्रणाशिनीम्

तेथे त्याने अनेक तीर्थे व पुण्य-आयतने फिरून पाहिली; आणि अखेरीस सर्वपाप-प्रणाशिनी नर्मदा प्राप्त केली।

Verse 15

उपवासस्तु दानानि व्रतानि नियमाश्च ये । चचार द्वादशाब्दानि ततो मुक्तः स किल्बिषैः

त्याने उपवास, दान, व्रत व नियम यांचे आचरण केले; बारा वर्षे साधना करून तो पापांपासून मुक्त झाला।

Verse 16

स्थापयित्वा महादेवं सर्वपातकनाशनम् । जगाम प्रभया पूर्णः सोमलोकमनुत्तमम्

सर्वपातक-नाशक महादेवाची स्थापना करून, तो तेजाने परिपूर्ण होऊन अनुपम सोमलोकास गेला।

Verse 17

येनैव स्थापितो देवः पूज्यते वर्षसंख्यया । तावद्युगसहस्राणि तस्य लोकं समश्नुते

ज्याने देवाची स्थापना केली तो देव जितकी वर्षे पूजिला जातो, तितकी युगसहस्रे तो त्याचा लोक भोगतो।

Verse 18

तेन देवान् विधानोक्तान् स्थापयन्ति नरा भुवि । अक्षयं चाव्ययं यस्मात्फलं भवति नान्यथा

म्हणून पृथ्वीवर लोक विधिविधानानुसार देवांची स्थापना करतात; कारण त्याचे फळ अक्षय व अव्यय होते, अन्यथा नाही।

Verse 19

सोमतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम् । जायते स नरो भूत्वा सोमवित्प्रियदर्शनः

जो सोमतीर्थी स्नान करून ईश्वरदेवाची पूजा करतो, तो पुनर्जन्मी सोमतत्त्व/सोमविधी जाणणारा व मनोहर दर्शनाचा मनुष्य होतो।

Verse 20

चन्द्रप्रभासे यो गत्वा स्नानं विधिवदाचरेत् । व्याधिना नाभिभूतः स्यात्क्षयरोगेण वा युतः

जो चंद्रप्रभास येथे जाऊन विधिपूर्वक स्नान करतो, तो व्याधीने पराभूत होत नाही आणि क्षयरोगानेही ग्रस्त होत नाही।

Verse 21

चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा द्वादश्यां तु नरेश्वर । चतुर्दश्यामुपोष्यैव क्षीरस्य जुहुयाच्चरुम्

हे नरेश्वर! चंद्रहास्य येथे द्वादशीला स्नान करून, चतुर्दशीला उपवास करावा आणि अग्नीत क्षीर-चरु (दूधभात) आहुती द्यावी।

Verse 22

मन्त्रैः पञ्चभिरीशानं पुरुषस्त्र्यम्बकं यजेत् । हविःशेषं स्वयं प्राश्य चन्द्रहास्येशमीक्षयेत्

पाच मंत्रांनी ईशान—त्र्यंबक पुरुषाची पूजा करावी; नंतर हविर्शेष स्वतः प्राशन करून चंद्रहास्येशाचे दर्शन घ्यावे।

Verse 23

अनेन विधिना राजंस्तुष्टो देवो महेश्वरः । विधिना तीर्थयोगेन क्षयरोगाद्विमुच्यते

हे राजन्! या विधीने देव महेश्वर प्रसन्न होतात; आणि विधिपूर्वक तीर्थयोगाने साधक क्षयरोगातून मुक्त होतो।

Verse 24

सप्तभिः सोमवारैर्यः स्नानं तत्र समाचरेत् । स वै कर्णकृताद्रोगान्मुच्यते पूजयञ्छिवम्

जो तेथे सात सोमवारी स्नान करतो, तो शिवाची पूजा करीत कानापासून उत्पन्न होणाऱ्या रोगांपासून मुक्त होतो।

Verse 25

अक्षिरोगस्तथा राजंश्चन्द्रहास्ये विनश्यति । चन्द्रहास्ये तु यो गत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । स्नानं समाचरेद्भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

हे राजन्, चंद्रहास्य येथे नेत्ररोगही नष्ट होतो। जो चंद्र किंवा सूर्यग्रहणकाळी चंद्रहास्याला जाऊन भक्तिभावाने स्नान करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 26

तत्र स्नानं च दानं च चन्द्रहास्ये शुभशुभम् । कृतं नृपवरश्रेष्ठ सर्वं भवति चाक्षयम्

हे नृपवरश्रेष्ठ, चंद्रहास्य येथे स्नान व दानाद्वारे जे काही केले जाते—शुभ असो वा अशुभ—त्याचे फळ सर्वथा अक्षय होते।

Verse 27

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । चन्द्रहास्ये तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः

धन्य ते महात्मे, ज्यांचे जन्म खरेच सार्थक—जे चंद्रहास्य येथे स्नान करून ग्रहणाचे दर्शन घेतात।

Verse 28

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् । स्नानमात्रात्तु राजेन्द्र तत्र तीर्थे प्रणश्यति

हे राजेंद्र, वाणी, मन आणि कर्माने पूर्वी केलेले जे काही पाप आहे, ते त्या तीर्थात केवळ स्नानमात्राने नष्ट होते।

Verse 29

बहवस्तन्न जानन्ति महामोहसमन्विताः । देहस्थ इव सर्वेषां परमात्मेव संस्थितम्

महामोहाने ग्रस्त अनेकांना ते कळत नाही; जे सर्वांच्या देहात स्थित असल्यासारखे असूनही परमात्म्यासारखेच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 30

पश्चिमे सागरे गत्वा सोमतीर्थे तु यत्फलम् । तत्समग्रमवाप्नोति चन्द्रहास्ये न संशयः

पश्चिम सागरात जाऊन सोमतीर्थी जे फळ मिळते, तेच संपूर्ण फळ चंद्रहास्ये निःसंशय प्राप्त होते।

Verse 31

संक्रान्तौ च व्यतीपाते विषुवे चायने तथा । चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

संक्रांती, व्यतीपात, विषुव व अयनकाळी चंद्रहास्ये स्नान केल्यास मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 32

ते मूढास्ते दुराचारास्तेषां जन्म निरर्थकम् । चन्द्रहास्यं न जानन्ति नर्मदायां व्यवस्थितम्

ते मूढ व दुराचारी; त्यांचा जन्म निरर्थक—जे नर्मदेवर स्थित चंद्रहास्य जाणत नाहीत।

Verse 33

चन्द्रहास्ये तु यः कश्चित्संन्यासं कुरुते नृप । अनिवर्तिका गतिस्तस्य सोमलोकात्कदाचन

हे नृपा! जो कोणी चंद्रहास्ये संन्यास घेतो, त्याची गती अनिवर्तनीय होते; तो सोमलोकातून कधीही परत येत नाही।

Verse 190

अध्याय

अध्याय (अध्याय-चिन्ह)।