Adhyaya 220

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपातकनाशनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले: हे धराधीश! त्यानंतर नर्मदेच्या उत्तर तीरावरील सर्वपातकनाशक उत्तम लोटणेश्वरास जावे.

Verse 2

तत्क्षणादेव तत्सर्वं सप्तजन्मार्जितं त्वघम् । नश्यते देवदेवस्य दर्शनादेव तन्नृप

त्याच क्षणी, हे नृपा, देवदेवाचे केवळ दर्शन होताच सात जन्मांत साचलेले सर्व पाप नष्ट होते।

Verse 3

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने चापि यत्कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति देवदेवस्य दर्शनात्

बाल्यापासून आणि यौवनात जे काही पाप केले असेल, ते सर्व देवदेवाच्या दर्शनाने लयास जाते।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेषु नर्मदाचरितं महत् । त्वया वै कथितं विप्र सकलं पापनाशनम्

युधिष्ठिर म्हणाला—लोकांत आश्चर्यभूत असे नर्मदेचे महान चरित्र आहे. हे विप्र, तू ते सर्वथा पापनाशक म्हणून कथन केलेस।

Verse 5

यदेकं परमं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं दयां कृत्वा वदाशु मे

जे एक परम तीर्थ सर्व तीर्थांचे फल देणारे आहे—ते सर्व मला ऐकायचे आहे. कृपा करून मला लवकर सांगा।

Verse 6

ये केचिद्दुर्लभाः प्रश्नास्त्रिषु लोकेषु सत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे श्रुता मे सह बान्धवैः

हे सत्तम, त्रैलोक्यात जे प्रश्न दुर्लभ आहेत, ते सर्व तुझ्या कृपेने मी माझ्या बंधूं सहित ऐकले आहेत।

Verse 7

एतमेकं परं प्रश्नं सर्वप्रश्नविदां वर । श्रुत्वाहं त्वत्प्रसादेन यत्र यामि सबान्धवः

हा एकच परम प्रश्न आहे, हे सर्व प्रश्नांचे उत्तर जाणणाऱ्या श्रेष्ठा! तुमच्या कृपेने तो ऐकून मी बंधु-बांधवांसह कोणती गती, कोणते धाम प्राप्त करीन?

Verse 8

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्य ते मतिरीदृशी । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तस्य ते नास्ति किंचन

श्री मार्कण्डेय म्हणाले— साधु, साधु, हे महाप्राज्ञा! ज्याची बुद्धी अशी आहे, त्याच्यासाठी त्रिलोकीत काहीही दुर्लभ राहत नाही.

Verse 9

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ । काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस्तेन धीमता

हे भरतश्रेष्ठा! जो धीमान वेळोवेळी धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष जाणतो, तोच यथोचित कर्तव्य करतो.

Verse 10

तस्मात्ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते भुवि मानवाः

म्हणून मी तुला या प्रश्नाचे शुभ उत्तर सांगतो; ते ऐकून पृथ्वीवरील मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतात.

Verse 11

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थमयी शुभा । विशेषः कथितस्तस्या रेवासागरसङ्गमे

नर्मदा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, शुभ आणि सर्वतीर्थमयी आहे; रेवासागर-संगमस्थळी तिची विशेष महिमा सांगितली आहे.

Verse 12

आगच्छन्तीं नृपश्रेष्ठ दृष्ट्वा रेवां महोदधिः । प्रणम्य च पुनर्देवीं सङ्गमे रेवया सह

हे नृपश्रेष्ठ! रेवा येताना पाहून महोदधीने भक्तिभावाने प्रणाम केला; आणि नंतर रेवेच्या संगमस्थानी रेवे सहित देवीला पुन्हा नमस्कार केला।

Verse 13

संचिन्त्य मनसा केयमिति मां वै सरिद्वरा । ज्ञात्वा संचिन्त्य मनसा रेवां लिङ्गोद्भवां पराम्

सरिद्वरेने मनात विचार केला—‘ही कोण?’ मग पुन्हा चिंतन करून तिने रेवेचा शिवलिंगोद्भवा परा स्वरूप म्हणून परिचय केला।

Verse 14

लुठन्वै सम्मुखस्तात गतो रेवां महोदधिः । समुद्रे नर्मदा यत्र प्रविष्टास्ति महानदी

तात! लोटत पुढे येत महोदधी रेवेच्या समोर गेला—जिथे महानदी नर्मदा समुद्रात प्रविष्ट होते।

Verse 15

तत्र देवाधिदेवस्य समुद्रे लिङ्गमुत्थितम् । लिङ्गोद्भूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा

तेथे समुद्रात देवाधिदेवाचे लिंग प्रकट झाले; त्या लिंगातूनच लिंगोद्भवा महाभागा नर्मदा—सरितांमध्ये श्रेष्ठ—उत्पन्न झाली।

Verse 16

लयं गता तत्र लिङ्गे तेन पुण्यतमा हि सा । नर्मदायां वसन्नित्यं नर्मदाम्बु पिबन्सदा । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने

तेथे ती त्या लिंगात लीन झाली; म्हणून ती अत्यंत पुण्यतमा आहे. जो नर्मदेच्या तटी नित्य वास करून सदैव नर्मदाजल पितो, तो सर्व यज्ञांत दीक्षितासमान मानला जातो—जणू दररोज सोमपानाचे फल मिळवितो।

Verse 17

सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा लोटणेश्वरमर्चयेत् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

जो तेथील संगमावर स्नान करून लोटणेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करतो, तो मनुष्य अश्वमेध यज्ञाचे फळ निश्चितच प्राप्त करतो.

Verse 18

वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्कृतं नृप । लोटणेश्वरमासाद्य सर्वं विलयतां व्रजेत्

हे नृपा, वाणीने, मनाने किंवा कर्माने जे काही पाप केले असेल, लोटणेश्वरास प्राप्त होताच ते सर्व लयास जाऊन नष्ट होते.

Verse 19

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण कथितं शङ्करेण तु । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम्

कार्त्तिकी महिन्यासाठी हे विशेषतः स्वयं शंकरांनी सांगितले आहे; म्हणून हे नृपश्रेष्ठा, सर्व पापांचा नाश करणारे ते ऐक.

Verse 20

सम्प्राप्तां कार्त्तिकीं दृष्ट्वा गत्वा तत्र नृपोत्तम । चतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वा वै नर्मदाजले

हे नृपोत्तमा, कार्त्तिकी आली असे पाहून तेथे जावे; आणि चतुर्दशीला उपवास करून नर्मदेच्या जलात स्नान करावे.

Verse 21

संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम्

पितरांना व देवांना तृप्त करून, यथाविधी श्राद्ध करून, लोटणेश्वराचे सम्यक् पूजन करून रात्री जागरण करावे.

Verse 22

सफलं जीवितं तस्य सफलं तस्य चेष्टितम् । पङ्गवस्ते न सन्देहो जन्म तेषां निरर्थकम्

ज्याचे जीवन सफल आहे, त्याचे प्रयत्नही सफल आहेत. परंतु जे भक्तीत पांगळे राहतात, निःसंशय त्यांचा जन्म निरर्थक ठरतो.

Verse 23

एकाग्रमनसा यैस्तु न दृष्टो लोटणेश्वरः । पिशाचत्वं वियोनित्वं न भवेत्तस्य वै कुले

ज्यांनी एकाग्र मनाने लोटणेश्वराचे दर्शन केले नाही, त्यांच्या कुळात निश्चयच पिशाचत्व व नीच योनीतील जन्म उद्भवतो.

Verse 24

सङ्गमे तत्र यो गत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि । पुण्यैश्चैव तथा कुर्याद्गीतैर्नृत्यैः प्रबोधनम्

जो तेथील संगमावर जाऊन विधिपूर्वक स्नान करून पुण्यकर्म करील, त्याने गीत-नृत्यांनी (प्रभूचे) प्रबोधनही करावे.

Verse 25

ततः प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा नत्वा महोदधिम् । आमन्त्र्य स्नानविधिना स्नानं तत्र तु कारयेत्

मग रात्रि प्रभात होताना पाहून, महोदधीला नमस्कार करून, त्यास आमंत्रित करून स्नानविधीनुसार तेथे स्नान करावे.

Verse 26

ॐ नमो विष्णुरूपाय तीर्थनाथाय ते नमः । सान्निध्यं कुरु मे देव समुद्र लवणाम्भसि । इत्यामन्त्रणमन्त्रः

“ॐ—विष्णुरूपा, तुला नमस्कार; तीर्थनाथा, तुला नमस्कार। हे देव, लवणजलसमुद्रा, मला आपले सान्निध्य प्रदान कर।” —हा आमंत्रणमंत्र आहे.

Verse 27

अग्निश्च तेजो मृडया च देहो रेतोऽधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम् । इति स्नानमन्त्रः

अग्नी हे तेज आहे; शिवकृपेने देह स्थिर राहतो; रेत खाली स्थापित आहे; विष्णू अमृताची नाभी आहेत. पाण्डवाचे हे सत्यवचन म्हणत मग नद्यांच्या पतीमध्ये अवगाहन करावे. हा स्नानमंत्र आहे.

Verse 28

आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कृतवान्नरः । सकृत्स्नानाद्व्यपोहेत पापौघं लवणाम्भसि

मनुष्याने शतसहस्र जन्मांतरी जे पाप केले असेल, ते खाऱ्या पाण्यात एकदा स्नान केल्याने पापांचा पूर दूर होतो.

Verse 29

अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरसौ विभुः । कुशाग्रेणापि विबुधैर्न स्प्रष्टव्यो महार्णवः

अन्यथा, हे कुरुश्रेष्ठ! देवयोनी तो विभू आहे; तो महार्णव आहे, म्हणून विद्वानांनीही कुशाच्या टोकानेसुद्धा त्यास स्पर्श करू नये.

Verse 30

सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकर । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते । इति अर्वमन्त्र

तू सर्व रत्नांमध्ये प्रधान आहेस, सर्व रत्नाकरांचा आधार व स्रोत आहेस. हे अमरांचे प्रधान ईश्वरा! हा अर्घ्य स्वीकार; तुला नमस्कार. हा अर्घ्यमंत्र आहे.

Verse 31

पितृदेवमनुष्यांश्च संतर्प्य तदनन्तरम् । उत्तीर्य तीरे तस्यैव पञ्चभिर्द्विजपुंगवैः

पितर, देव आणि मनुष्य यांना तृप्त करून, त्यानंतर त्याच तीरावर उतरून पाच श्रेष्ठ द्विजांबरोबर (पुढील विधी) करावा.

Verse 32

श्राद्धं समाचरेत्पश्चाल्लोकपालानुरूपिभिः । कृत्वाग्रे लोकपालांस्तु प्रतिष्ठाप्य यथाविधि

त्यानंतर लोकपालांना अनुरूप अशा विधीने श्राद्ध करावे। प्रथम शास्त्रोक्त रीतीने समोर लोकपालांची स्थापना करून।

Verse 33

सम्पूज्य च यथान्यायं तानेव ब्राह्मणैः सह । सुकृतं दुष्कृतं पश्चात्तेभ्यः सर्वं निवेदयेत्

ब्राह्मणांसह न्याय्य रीतीने त्यांची पूजा करून, नंतर आपले सुकृत व दुष्कृत—सर्व काही—त्यांना निवेदन करावे।

Verse 34

बाल्यात्प्रभृति यत्पापं कृतं वार्धकयौवने । प्रख्यापयित्वा तेभ्योऽग्रे लोकपालान्निमन्त्रयेत्

बाल्यापासून यौवन वा वार्धक्यात जे काही पाप केले असेल, ते त्यांच्या समोर प्रकट करून, नंतर लोकपालांचे आवाहन करावे।

Verse 35

बाल्यात्प्रभृति यत्किंचित्कृतमा जन्मतोऽशुभम् । विप्रेभ्यः कथितं सर्वं तत्सांनिध्यं स्थितेषु मे

बाल्यापासून जन्मतः उद्भवलेले जे काही अशुभ कृत्य मी केले, ते सर्व येथे उपस्थित ब्राह्मणांना मी सांगितले आहे।

Verse 36

इत्युक्त्वा स लुठेत्पश्चात्तेभ्योऽग्रेण च सम्मुखम् । अनुमान्य च तान्पञ्च पश्चात्स्नानं समाचरेत्

असे म्हणून तो त्यांच्या समोर, त्यांच्याकडे तोंड करून, दंडवत् होऊन लोटांगण घालावा। त्या पाचांची अनुमती घेऊन नंतर स्नानविधी करावा।

Verse 37

श्राद्धं च कार्यं विधिवत्पितृभ्यो नृपसत्तम । एवं कृते नृपश्रेष्ठ सर्वपापक्षयो भवेत्

हे नृपसत्तम! पितरांसाठी विधिपूर्वक श्राद्ध करावे. असे केल्यास, हे नृपश्रेष्ठ, सर्व पापांचा क्षय होतो.

Verse 38

जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुमिच्छति । शुभाशुभं च यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु

परंतु जो कोणी जिज्ञासेने आत्म्याला जाणू इच्छितो आणि कोणते कर्म शुभ, कोणते अशुभ हे ओळखू इच्छितो, त्याने त्यासाठीची ही निष्ठा (नियमित साधना) ऐकावी.

Verse 39

स्नात्वा तत्र महातीर्थे लुठमानो व्रजेन्नरः । पापकर्मान्यतो याति धर्मकर्मा व्रजेन्नदीम्

त्या महातीर्थात स्नान करून मनुष्याने तेथे भक्तिभावाने लोटत पुढे जावे. त्याची पापकर्मे दूर निघून जातात; तो धर्मकर्मात प्रवृत्त होऊन मग नदीकडे जावा.

Verse 40

पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसंचितम् । स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दानं दद्याद्यथाविधि

मग ‘माझे पाप पूर्वीपासून साचले आहे’ असे जाणून, पापकर्माने ग्रस्त असलेलाही त्या श्रेष्ठ तीर्थात स्नान करून विधिपूर्वक दान द्यावे.

Verse 41

लोटणेश्वरमभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः

लोटणेश्वराचे पूजन केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि अवक्रगमनास गेल्यास तो सर्व महापातकांपासूनही सुटतो.

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम । स्नातव्यं मानवैस्तत्र यत्र संनिहितो हरः

म्हणून, हे नृपश्रेष्ठ, हे जाणून सर्व प्रयत्नांनी मनुष्यांनी त्या ठिकाणी स्नान करावे, जिथे भगवान् हर (शिव) विशेष रीतीने सन्निहित आहेत.

Verse 43

एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् । पूजयेत्पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये

अशा रीतीने विधिपूर्वक स्नान करून, हे पृथ्वीपाल, वेदपारंगत ब्राह्मणांचे पूजन करावे, ज्यायोगे सर्व पापांची पूर्ण शांती होते.

Verse 44

एवं गुणविशिष्टं हि तत्तीर्थं नृपसत्तम । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना नृप

हे नृपश्रेष्ठ, ते तीर्थ खरोखरच अशा गुणांनी विशिष्ट आहे. आता, हे राजा, एकाग्र मनाने त्या तीर्थाचे माहात्म्य ऐक.

Verse 45

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । श्राद्धं यः कुरुते तत्र पित्ःणां भक्तिभावितः

त्या तीर्थात मनुष्य स्नान करून पितृदेवतांना तर्पण देऊन तृप्त करतो; आणि जो तेथे पितरांप्रती भक्तिभावाने श्राद्ध करतो.

Verse 46

दानं ददाति विप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम् । षष्टिवर्षसहस्राणि कोटिर्वर्षशतानि च

तो ब्राह्मणांना दान देतो—गाय, भूमी, तीळ आणि सुवर्ण; आणि (त्याचे पुण्य) साठ हजार वर्षे तसेच कोट्यवधी वर्षांच्या शतकांइतके मानले जाते.

Verse 47

विमानवरमारूढः स्वर्गलोके महीयते । नर्मदासर्वतीर्थेभ्यः स्नाने दाने च यत्फलम्

श्रेष्ठ दिव्य विमानावर आरूढ होऊन तो स्वर्गलोकी मान्य होतो। नर्मदेच्या सर्व तीर्थांत स्नान व दानाने जे फळ मिळते—

Verse 48

तत्फलं समवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे । सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकभूषणम्

तेच फळ रेवासागर-संगमावर प्राप्त होते। तेथे सुवर्ण, रजत, ताम्र तसेच मणी-मौक्तिकांनी युक्त भूषणांचे दान केले जाते।

Verse 49

गोवृषं च महीं धान्यं तत्र दत्त्वाक्षयं फलम् । शुभस्याप्यशुभस्यापि तत्र तीर्थे न संशयः

त्या तीर्थी गाय, वृषभ, भूमी किंवा धान्य दान केल्यास अक्षय फळ मिळते। शुभ कर्म करणाऱ्यासही व अशुभ कर्म करणाऱ्यासही ते तीर्थ फलदायी आहे—यात संशय नाही।

Verse 50

तत्र तीर्थे नरः कश्चित्प्राणत्यागं युधिष्ठिर । करोति भक्त्या विधिवत्तस्य पुण्यफलं शृणु

हे युधिष्ठिर, जर कोणी मनुष्य त्या तीर्थी भक्तीने व विधिपूर्वक प्राणत्याग करतो, तर त्याचे पुण्यफळ ऐक।

Verse 51

कोटिवर्षं तु वर्षाणां क्रीडित्वा शिवमन्दिरे । वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमले कुले

शिवमंदिरात दहा कोटी वर्षे क्रीडा करून, तो पुढे निर्मळ कुळात वेद-वेदांगांचा ज्ञाता ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो।

Verse 52

पुत्रपौत्रसमृद्धोऽसौ धनधान्यसमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदांशतम्

तो पुत्र-पौत्रांनी समृद्ध, धन-धान्याने युक्त होतो। सर्व व्याधींमधून मुक्त होऊन तो शंभर शरद् (पूर्ण आयुष्य) जगतो।

Verse 53

अपि द्वादशयात्रासु सोमनाथे यदर्चिते । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्पुण्यं लोटणेश्वरे

द्वादश यात्रांत, विशेषतः कार्त्तिक मासात कृत्तिका-योगाच्या वेळी, सोमनाथ येथे केलेल्या अर्चन-पूजेचे जे पुण्य—तेच पुण्य लोटणेश्वर येथे मिळते।

Verse 54

गया गङ्गा कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे तथा । तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्

हे पार्थ! लोटणेश्वराचे केवळ दर्शन घेतल्याने गया, गंगा, कुरुक्षेत्र, नैमिष व पुष्कर इत्यादी तीर्थांइतके पुण्य मिळते।

Verse 55

यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानमिदं शुभम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

जो मनुष्य भक्तिभावाने हे शुभ आख्यान पठित होताना ऐकतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन रुद्रलोकास जातो।