Adhyaya 48

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । कस्मिन्स्थानेऽवसद्देव सोऽन्धको दैत्यपुंगवः । सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः

उत्तानपाद म्हणाले—हे देव! दैत्यांतील श्रेष्ठ अंधक कोणत्या स्थानी जाऊन वसला? सर्व देवांना जिंकून तो आता कोणत्या ठिकाणी स्थिर आहे?

Verse 2

श्रीमहेश उवाच । प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप । पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः

श्रीमहेश म्हणाले—हे नराधिप, तो दानव ज्या ठिकाणी प्रविष्ट झाला आहे ते मी सांगतो। पाताळलोकाचा आश्रय घेऊन तो कन्यांना पीडा देऊन नाश करीत आहे।

Verse 3

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः । व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन्

तो तेथे स्थित आहे असे जाणून केशवाने धनुष्य उचलले आणि ‘हा दग्ध होवो’ असा विचार करून अग्निमय बाण सोडला।

Verse 4

दह्यमानोऽग्निना सोऽपि वारुणास्त्रं स संदधे । वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा

अग्नीने दग्ध होत असतानाही त्याने वारुणास्त्र संधान केले; त्या महान वारुणास्त्रामुळे ते अग्निबाण तेव्हा शांत झाले।

Verse 5

ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः । कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम्

मग तो विचार करू लागला—हा बाण कोणी सोडला? ही पौरुषी शक्ती कोणाची? कोण यमालयास जाईल?

Verse 6

ततोऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः । स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम्

मग युद्धात क्रुद्ध झालेला अंधक बाणांच्या मार्गाने पुढे निघाला; त्या बाणमार्गानेच त्याने धनुष्यधारी जनार्दनाला पाहिले।

Verse 7

अन्धक उवाच । न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः । न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात्

अंधक म्हणाला—आज माझ्या दृष्टिने तुला पाहिले गेले आहे; म्हणून तुला शांती लाभणार नाही. वाघ पाहून हत्ती जसा पुढे जात नाही, तसाच तूही जाऊ शकणार नाहीस.

Verse 8

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः । न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाग्रतः

जसा मांजराचे भक्ष्य होण्यासाठी उंदीर पुढे येतो, तसाच तू माझ्यासमोर उभा राहून इथून जाऊ शकणार नाहीस.

Verse 9

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे । अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम्

मी तुला यमाच्या अत्यंत भयानक मार्गावर पाठवीन. निश्चयच मी तुझा पाठलाग करीन आणि तुझ्या घरीही येऊन पोहोचीन.

Verse 10

उपनीतोऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव । ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः

हे केशवा, काळानेच तुला माझ्या संग्रामात आणून उभे केले आहे—तू पूर्वी अनेकदा दानवांच्या सैन्यांना जिंकले होतेस.

Verse 11

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश्चैव केशव । परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह

हे केशवा, तू पूर्वी ज्यांना जिंकलेस ते खरे पुरुष नव्हते—ते स्त्रियांसारखेच होते. म्हणून मी तुझ्याशी शस्त्रयुद्ध करणार नाही.

Verse 12

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः । अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः

दानवेंद्राचे बोलणे ऐकूनही केशव रागावला नाही. तो युद्ध न करता आहे असे पाहून दानव मनातल्या मनात विचार करू लागला—आता काय करावे?

Verse 13

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप । स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले

“मी द्वंद्वयुद्ध करीन,” असा निश्चय करून, हे राजा, तो लढू लागला. पण कृष्णाच्या पायाच्या आघाताने तो जमिनीवर कोसळला.

Verse 14

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् । अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् । पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः

क्षणात तो सावरून उठला व विचार करू लागला—मी द्वंद्वयुद्धास अशक्त आहे. मग त्याने सामोपायाचा आश्रय घेतला. दोन्ही हात जोडून, शुद्ध होऊन, तो साष्टांग नमस्कार करू लागला.

Verse 15

अन्धक उवाच । जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने

अंधक म्हणाला—कृष्णाचा जयजयकार असो! हरि, विष्णु, जिष्णु यांना नमस्कार. हे हृषीकेश, जगद्धाता, हे अच्युत महात्मा—आपणास प्रणाम.

Verse 16

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे

कमलनाभाला नमस्कार, कमलमालाधारीला नमस्कार. जनार्दन, श्रीश, श्रीपती, पीतांबरधारी—आपणास प्रणाम.

Verse 17

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने । नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने

गोविंदाला नित्य नमस्कार; समुद्रशायी प्रभूला नमस्कार। कराळ मुखधारी, गर्जन करणाऱ्या नरसिंहाला प्रणाम।

Verse 18

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते । नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः

शार्ङ्गधारी, शुभ्रवर्ण, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या प्रभूला नमस्कार। वामनरूप प्रभूला नमो; यज्ञस्वरूप तुला प्रणाम।

Verse 19

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च । व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः

वराहरूप धारण करणाऱ्या प्रभूला नमस्कार, ज्यांनी त्रिलोकी व्यापून टाकली. सर्व दिशांच्या टोकापर्यंत व्याप्त केशवाला पुनःपुन्हा प्रणाम।

Verse 20

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने । लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक

हे वासुदेव, तुला नमस्कार; कैटभनाशकाला नमस्कार। लक्ष्मीचे आलय, देवश्रेष्ठ, हे देवनायक, तुला प्रणाम।

Verse 21

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपि कुर्वते । प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेषामपि नमाम्यहम्

जे देवाधिदेव विष्णूची महिमा प्रमाणित करतात, त्यांनाही मी नमस्कार करतो; तसेच जगद्धाता प्रजापतीचे समर्थन करणाऱ्यांनाही प्रणाम।

Verse 22

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

समस्त भूतांमध्ये वसणाऱ्या दिव्य प्रभू, धीमान वासुदेवाला जे प्रणाम करतात, त्या सर्वांनाही मी नमस्कार करतो।

Verse 23

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

अमित तेज असलेल्या त्या यज्ञ-वराहस्वरूप विष्णूला जे प्रणाम करतात, त्या सर्वांनाही मी नमस्कार करतो।

Verse 24

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनःपुनः । कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च

हे गुणनिधी! तुला पुनःपुनः नमस्कार असो। हे देव, करुणासागर आणि सर्व भक्तांचा प्रिय—तुला नमस्कार।

Verse 25

श्रीभगवानुवाच । तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् । ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम्

श्रीभगवान म्हणाले—हे दानवेंद्र! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. जसा इच्छशील तसा वर माग; मी निश्चयाने तुला वर देईन—जो त्रैलोक्यातही दुर्लभ आहे।

Verse 26

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् । तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् । अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान्

अंधक म्हणाला—हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला इच्छित वर देशील, तर हे प्रभो, मला परम शोभन असे युद्ध दे; ज्यायोगे मी बंधनरहित होऊन, तपाने पवित्र होऊन, तेजस्वी लोकांना जाईन।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । कथं ददामि ते युद्धं तोषितोऽहं त्वया पुनः । न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि तेऽन्धक

श्रीभगवान म्हणाले—मी तुला युद्ध कसे देऊ? तू मला पुन्हा संतुष्ट केले आहेस. तुझ्याविषयी माझा क्रोध उत्पन्न होत नाही; हे अंधक, मग मी तुझ्याशी कसा युद्ध करूं?

Verse 28

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः । ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम्

जर तुझी बुद्धी युद्धाकडेच स्थिर असेल आणि त्यात काहीही संशय नसेल, तर युद्धासाठी जा—देव महेश्वराकडे जा।

Verse 29

अन्धक उवाच । न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम्

अंधक म्हणाला—महेश्वर देवाच्या विरुद्ध केलेले कोणतेही कार्य तेथे सिद्ध होत नाही.

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च

श्रीभगवान म्हणाले—पुत्रा, तू शिखरावर जाऊन आपल्या बळाने ते हलवून टाक.

Verse 31

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् । कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव

ते शिखर हलल्यावर देवेश अत्यंत भयंकर क्रोध करील. क्रोधित शंकर, हे दानवा, तुला रौद्र युद्ध देईल.

Verse 32

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः । कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः

विष्णूच्या वचनाने तो पापी जिथे महेश्वर होते तिथे गेला। कैलासशिखरास पोहोचून त्याने ते शिखर पुन्हा पुन्हा जोराने हलविले।

Verse 33

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् । निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः

ते शिखर हलविले गेले तेव्हा त्रिभुवन कंपित झाले। कंपणारी अनेक शिखराग्रे वारंवार कोसळून पडली।

Verse 34

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते । निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः

हे महीपते! चारही सागर क्षणार्धात जणू एकरूप झाले. उल्कापात कोसळले आणि अनेक वृक्षही उपटून पडले.

Verse 35

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः । गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनमब्रवीत्

उमेसह देव परम विस्मयास प्राप्त झाला. गिरिजेने देवास घट्ट आलिंगन देऊन हे वचन उच्चारले.

Verse 36

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा । किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च । किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

हा पर्वत कशासाठी कंपतो? ही धरा कशासाठी थरथरते? नाग, मर्त्य आणि पाताळही कशासाठी कंपित आहेत? हे देव, काय हा युगक्षय आहे? कृपा करून मला सांगावे.

Verse 37

ईश्वर उवाच । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः । ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम्

ईश्वर म्हणाले—ही कोणाची दुर्मती उत्पन्न झाली की सर्पाच्या मुखात हात घातला आणि ललाटावर कवच बांधले? तो निश्चयच यमालयास जाईल।

Verse 38

कैलासमाश्रितो येन सुप्तोऽहं येन बोधितः । तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद्यदि

ज्याने कैलासाचा आश्रय घेऊन माझी निद्रा भंग केली व मला जागे केले, त्याचा मी निःसंशय वध करीन—तो जर माझ्यासमोर आला तर।

Verse 39

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः । उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात्

देवेश विचार करू लागले—हा अंधकच आहे, यात संशय नाही. मग त्याने असा उपाय चिंतिला की ज्याने तो शत्रू क्षणात वध होईल।

Verse 40

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह । रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम्

ब्रह्मा आदी सर्व देव वसूं सहित आले आणि त्यांनी सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असा देवमय रथ तयार केला।

Verse 41

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित्तुण्डाग्रपार्श्वयोः । केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः

काही देव चक्रावर उभे राहिले, काही अग्रभाग व पार्श्वांवर; काही देव नाभीस्थानी (धुरीवर) राहिले आणि काही जुव्यावर स्थित झाले।

Verse 42

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः । केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः

काही जुव्यावर स्थिर राहिले, काही यूपांवर (खांबांवर) स्थित झाले। काही रथाचे आधारस्तंभ झाले, तर काही रथाचे रक्षण करणारे वेष्टन-बंध झाले।

Verse 43

आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः । रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम्

इतर काही आमलसारक (शिखर-आभूषण) वर, तर इतर काही कलशावर स्थित झाले। ध्वज व माळांनी शोभलेला तो दिव्य रथ शत्रूस भयप्रद होता।

Verse 44

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः । निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः

अशा रीतीने देवमय रथ सिद्ध करून जगद्गुरू त्यावर आरूढ झाले। क्रोधाने आविष्ट महेश्वर जिथे दानव होता तिकडे प्रस्थान केले।

Verse 45

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते । शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे

मग ते म्हणाले—“थांब, थांब! अरे दुर्मते, कुठे पळशील?” हातात धनुष्य घेऊन त्यांनी दानवावर बाणांचा वर्षाव केला।

Verse 46

दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् । शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा

दानव युद्धावर ठाम राहिल्यावर त्याने आपल्या बाणांनी त्याचे क्षेपणास्त्र छेदून टाकले. तेथेच मग अंधक धनुष्य-बाणांच्या वर्षावाने आच्छादित होऊन झाकला गेला।

Verse 47

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः । आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवोऽपि शिवं प्रति

तेथे सूर्य दिसेना, आकाशही नाही, चंद्रमाही नाही। तेव्हा दानवानेही शिवावर आग्नेयास्त्र सोडले।

Verse 48

। अध्याय

“अध्याय”—हस्तलिखित परंपरेत अध्याय-समाप्ती/विभाग दर्शविणारा संकेत.

Verse 49

ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रमयोऽजयत् । वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा

मग देवाधिदेव त्या प्रभूने वारुणास्त्र प्रकट करून विजय मिळविला। वारुणास्त्राने क्षणातच आग्नेयास्त्र नष्ट झाले.

Verse 50

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे । वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम्

तेव्हा रणांगणात दानवाने वायव्यास्त्र सोडले। हे तात! वायव्यास्त्रामुळे वारुणास्त्रही निष्प्रभ होऊन नष्ट झाले.

Verse 51

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा । मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस्तत्र न संशयः

क्रोधाने आविष्ट मनाने देवाने सार्पास्त्र सोडले। त्या सर्पसदृश बाणांनी मारुतबल नष्ट झाले—यात संशय नाही.

Verse 52

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया । गारुडास्त्रं च तद्दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत

तेव्हा दानवाने जणू क्रीडेसारखे गरुडास्त्र सोडले. ते गारुडास्त्र दिसताच सार्पास्त्र पुन्हा दिसेनासे झाले.

Verse 53

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् । नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम्

मग देवाधिदेवांनी नारसिंहशक्ती सोडली. नारसिंहास्त्राच्या बाणाने गारुडास्त्र शांत होऊन थांबले.

Verse 54

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् । महद्युद्धमभूत्तातसुरासुरभयंकरम्

अस्त्राचे शमन अस्त्रानेच होते; ते परस्परांना सरळपणे दाबू शकत नाहीत. तेव्हा, प्रिय, देव-असुरांना भयावह असे महायुद्ध माजले.

Verse 55

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः

चक्र, नालीक, नाराच, तोमर, खड्ग व मुद्गर; तसेच वत्सदंत, भल्ल बाण आणि शोभिवंत कर्णिकार-शरांनी।

Verse 56

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः । तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः

अशा रीतीने विविध आयुधांनीही दानवाचा वध होऊ शकला नाही. तेव्हा ज्वालामय, भयंकर खड्ग, नाराच व तोमर प्रकट झाले.

Verse 57

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति । न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव

वृषध्वज भगवंताने समरात दानवावर सोडलेली शस्त्रे त्याच्या देहाला स्पर्शही करू शकली नाहीत—जशी कुलीन गौड-वधू परपुरुषाच्या स्पर्शापासून अछूती राहते।

Verse 58

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धमुपस्थितौ । करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः । रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ

मग दोघांनी शस्त्रे टाकून बाहुयुद्धास सुरुवात केली। हातात हात घट्ट धरून, आपल्या मुठींनी प्रहार करीत आणि रणकौशल्ये वापरीत शिव व अंधक लढत राहिले।

Verse 59

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् । हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः

श्री मार्कंडेय म्हणाले—देवेशाने अंधकाचा निग्रह करण्याचा संकल्प केला। ‘त्या दुष्टात्म्याचा मी वध करीन—यात ना संदेह, ना संशय।’

Verse 60

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले । ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम

हे नृपश्रेष्ठ! शिवाने जेव्हा त्या दानवाला भिरकावले, तेव्हा तो पृथ्वीवर कोसळला—बाहू वर, आणि मुख खाली।

Verse 61

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा । कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः

संग्रामात देवशत्रूने क्रोधाने आविष्ट देवेशावर आक्रमण केले. त्याला काखांच्या कुहरात ढकलून बंधनांनी बांधून दाबले, त्यामुळे तो पीडित झाला।

Verse 62

निस्पन्दश्चाभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः । मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः

महेश्वर देव मूर्च्छेने व्याकुळ होऊन निस्पंद झाले. त्यांना मूर्च्छित जाणून दानव मनात विचार करू लागला.

Verse 63

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा । किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये

हाय हाय! आज पापकर्माने मी अत्यंत दुष्कृत्य केले. आता मी काय करू, कसे आचरण करू, आणि कोणत्या स्थानी या पापातून मुक्ती मिळेल?

Verse 64

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् । शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट्ततः

देवाला मांडीवर घेऊन तो कैलास पर्वतावर गेला. शय्येवर शंकरांना ठेवून दैत्यराज नंतर बाहेर निघून गेला.

Verse 65

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः । तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम्

शय्येवर पडलेल्या देवाला तेव्हा वेदना जाणवली. त्याच क्षणी त्यांनी स्वतःला जणू आपल्या भवनात स्थित पाहिले.

Verse 66

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना । क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति

“त्या दुरात्म्याने माझा असा पराभव कसा केला?” क्रोधाच्या वेगाने आविष्ट होऊन ते दानवाकडे निघाले.

Verse 67

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम् । दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि

लोखंडी गदा हातात घेऊन, सहस्र भारासमान भारी प्रभूंनी दानव पाहताच ती त्याच्या मस्तकावर फेकून दिली।

Verse 68

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे । देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे

रणात हसत हसत दानवाने खड्गाने प्रहार केला; तेव्हा त्या महायुद्धात देवाने ‘कौच्छेर’ नावाचे अस्त्र स्मरले।

Verse 69

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

ज्वलंत वस्तू टाकून देताच तो क्षणात हृदयावर आघात झाला; आणि त्या प्रहाराने विद्ध होऊन तो रक्ताचा प्रवाह ओकू लागला।

Verse 70

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः

तो अधोमुख पडला; मग शूळाने भेदला गेला, आणि पुन्हा देवदेवाने त्याच शूळाने त्याला दोन तुकडे केले।

Verse 71

शूलाग्रेऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा । ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः

शूळाच्या अग्रावर तो पापी तेव्हा चक्रासारखा फिरू लागला; आणि त्याच्या देहातून जे जे रक्तबिंदू भूमीवर पडत होते—

Verse 72

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाः शास्त्रपाणयः । व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना

तेव्हा ते सर्व दानव शस्त्र हातात घेऊन उठून उभे राहिले। त्या वेगवान् व प्रबळ दानवामुळे देव व्याकुळ झाला।

Verse 73

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना । आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता

मग देवाने भीषण मुखवाली चामुण्डा-दुर्गेचे स्मरण केले। ती भयंकर रूप धारण करून, नानाविध आयुधांनी शोभून आली।

Verse 74

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका । आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम्

‘महादंष्ट्रा, महाकाया, पिंगाक्षी, लांबकर्णी—आज्ञा द्या, हे देव! कोण यमालयास जाईल?’

Verse 75

ईश्वर उवाच । पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च । निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम्

ईश्वर म्हणाले—‘भद्रे! या दानवाचे रक्त इच्छेप्रमाणे प्या. आणि जे रक्त भूमीवर पडेल, हे दुर्गे, ते विलंब न करता घे.’

Verse 76

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि । एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः

‘मी दानवाचा वध करीत असताना, हे सुंदरी, साहाय्य कर.’ असे सांगितल्यावर दुर्गेने तेव्हा त्याचे रक्त प्याले.

Verse 77

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः । अन्धकोऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् । ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम्

देवेशाने सहस्रोंनी सर्व दानवांचा संहार केला. आणि अंधकही ते दानव भूमीवर पडलेले पाहून, मग वाणीने देवदेव महेश्वराची स्तुती करू लागला.

Verse 78

अन्धक उवाच । जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् । नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने

अंधक म्हणाला— जय हो, हे देवदेवेश! उमेचा अर्धभाग देहात धारण करणाऱ्या प्रभो. हे देवदेवेश, त्रिगुणात्मा सर्वस्वरूप तुला नमस्कार असो.

Verse 79

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर । जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तु ते

वृषभावर आरूढ, शिरोभागी चंद्र धारण करणाऱ्या! खट्वांगहस्ताला जय असो. हे गंगाधर, तुला नमस्कार असो.

Verse 80

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने । स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते

डमरुहस्ताला नमस्कार, कपालमाळ धारण करणाऱ्यास नमस्कार. स्मरदेहाचा विनाश करणाऱ्या महेशाला नमस्कार असो.

Verse 81

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे

पूषाचे दात पाडणाऱ्या गणनाथाला नमस्कार. स्वरूपमय देहधारी—अरूप असूनही बहुरूप धारण करणाऱ्या—तुला जय असो.

Verse 82

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर । श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे

हे शंकर! विरिंचीच्याही उत्तमांगाचा नाश करणाऱ्या, श्मशानवासी, नित्य नित्य भैरवरूप धारण करणाऱ्या—तुला नमस्कार।

Verse 83

त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च । त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा

तू सर्वव्यापी आहेस; तूच कर्ता आहेस; तूच संहारकर्ता आहेस—तुझ्यावाचून दुसरा कोणी नाही. तूच भूमी, तूच दिशा; आणि तूच गुरु—भार्गवही आहेस.

Verse 84

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथैव च । ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च

हे देवदेवेश! तू शौरि आहेस आणि भूमिपुत्रही आहेस. नक्षत्रे, ग्रह इत्यादी जे काही दिसते—ते सर्व तत्त्व तूच आहेस.

Verse 85

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम्

अशी स्तुती करून त्या दानवाने, दोन्ही हात जोडून, महेश्वराला प्रणाम केला.

Verse 86

ईश्वर उवाच । साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव । दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम्

ईश्वर म्हणाले—“साधु, साधु, हे महासत्त्वा! हे दानवा, वर माग. दाता मी आहे आणि याचक तू आहेस; येथे तुझ्या इच्छेप्रमाणे देईन.”

Verse 87

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तदात्मसदृशोऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः

अंधक म्हणाला—हे देवेश! जर तू प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर मला तुझ्याच स्वरूपासारखे कर; याखेरीज मला दुसरा वर नको।

Verse 88

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः । व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः

(मला) भस्मलिप्त, जटाधारी, त्रिनेत्री, त्रिशूलधारी, चतुर्भुज; व्याघ्रचर्म उत्तरीय म्हणून धारण करणारा आणि नाग यज्ञोपवीतासारखा धारण करणारा असा कर।

Verse 89

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर

हे महेश्वर! जर तू प्रसन्न असशील, तर मला हे सर्व (लक्षण) हवे आहे।

Verse 90

ईश्वर उवाच । ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितोऽनघ । गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि

ईश्वर म्हणाले—हे निष्पाप! आज तू मागितलेला वर मी तुला देतो. पुत्रा, माझ्या गणांमध्ये स्थित होऊन तू भृङ्गीश होशील।