Adhyaya 184

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । धौतपापं ततो गच्छेद्भृगुतीर्थसमीपतः । वृषेण तु भृगुस्तत्र भूयोभूयो धुतस्ततः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर भृगुतीर्थाजवळील ‘धौतपाप’ नावाच्या तीर्थास जावे. तेथे वृषभामुळे भृगु मुनी वारंवार धुतले जाऊन शुद्ध झाले.

Verse 2

धौतपापं तु तत्तेन नाम्ना लोकेषु विश्रुतम् । तत्र स्थितो महादेवस्तुष्ट्यर्थं भृगुसत्तमे

याच कारणामुळे ते लोकांत ‘धौतपाप’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. तेथे भृगुश्रेष्ठाच्या तुष्टी (अनुग्रह)ासाठी महादेव विराजमान आहेत.

Verse 3

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा शाठ्येनापि नरेश्वर । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

हे नरेश्वर! त्या तीर्थात जो कोणी—कपटानेसुद्धा—स्नान करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो; येथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 4

यस्तु सम्यग्विधानेन तत्र स्नात्वार्चयेच्छिवम् । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः

परंतु जो योग्य विधीने तेथे स्नान करून शिवाचे पूजन करतो, तसेच देव व पितरांचेही यथाविधी अर्चन करतो, तो सर्व महापातकांतून मुक्त होतो।

Verse 5

ब्रह्महत्या गवां वध्या तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । प्रविशेन्न सदा भीता प्रविष्टापि क्षयं व्रजेत्

हे युधिष्ठिर! ब्रह्महत्या व गोवधाचे पाप त्या तीर्थात सदैव भयभीत होऊन प्रवेश करत नाही; आणि प्रवेश झालेच तरी तेथेच नष्ट होते।

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्कथयस्व द्विजोत्तम । प्रविशेन्न ब्रह्महत्या यथा वै धौतपाप्मनि

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! या लोकीचे हे अद्भुत मला सांगावे; धौतपाप तीर्थात ब्रह्महत्येचे पाप कसे प्रवेश करत नाही?

Verse 7

ब्रह्महत्यासमं पापं भविता नेह किंचन । कथं वा धौतपापे तु प्रविष्टं नश्यते द्विज । एतद्विस्तरतः सर्वं पृच्छामि वद कौतुकात्

या लोकी ब्रह्महत्येसारखे पाप दुसरे काही नाही। हे द्विज! ते धौतपापात प्रवेश केले तर कसे नष्ट होते? हे सर्व मी कौतुकाने सविस्तर विचारतो—सांगावे।

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच । आदिसर्गे पुरा शम्भुर्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । विकारं पञ्चमं दृष्ट्वा शिरोऽश्वमुखसन्निभम्

मार्कंडेय म्हणाले: "प्राचीन काळी आदिसर्गामध्ये, शंभूने परमेष्ठी ब्रह्मदेवाचे घोड्याच्या मुखासारखे दिसणारे पाचवे मस्तक पाहिले."

Verse 9

अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन तच्छिरस्तेन कृन्तितम् । कृत्तमात्रे तु शिरसि ब्रह्महत्याऽभवत्तदा

अंगठा आणि बोटाच्या योगाने त्यांनी ते मस्तक कापले. मस्तक कापताच त्या क्षणी ब्रह्महत्या (पाप) उत्पन्न झाली.

Verse 10

ब्रह्महत्यायुतश्चासीदुत्तरे नर्मदातटे । धुनितं तु यतो राजन्वृषेण धर्ममूर्तिना

हे राजा! नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर ब्रह्महत्येचा प्रभाव होता, परंतु तिथे धर्ममूर्ती वृषभाने (बैलाने) ते पाप झटकून टाकले.

Verse 11

तत्र धौतेश्वरीं देवीं स्थापितां वृषभेण तु । ददर्श भगवाञ्छम्भुः सर्वदैवतपूजिताम्

तिथे भगवान शंभूने वृषभाने स्थापन केलेल्या आणि सर्व देवतांनी पूजलेल्या धौतेश्वरी देवीचे दर्शन घेतले.

Verse 12

दृष्ट्वा धौतेश्वरीं दुर्गां ब्रह्महत्याविनाशिनीम् । तत्र विश्रममाणश्च शङ्करस्त्रिपुरान्तकः

ब्रह्महत्येचा नाश करणाऱ्या धौतेश्वरी दुर्गेला पाहून, त्रिपुरासुरवध करणाऱ्या शंकराने तिथे विश्रांती घेतली.

Verse 13

स शङ्करो ब्रह्महत्याविहीनं मेने त्मानं तस्य तीर्थस्य भावात् । सुविस्मितो देवदेवो वरेण्यो दृष्ट्वा दूरे ब्रह्महत्यां च तीर्थात्

त्या तीर्थाच्या प्रभावाने शंकरांनी स्वतःला ब्रह्महत्यादोषरहित मानले. देवदेव वरेण्य महादेव अत्यंत विस्मित होऊन तीर्थापासून दूर उभी असलेली ब्रह्महत्या पाहिली.

Verse 14

विधौतपापं महितं धर्मशक्त्या विशेन्न हत्या देवीभयात्प्रभीता । रक्ताम्बरा रक्तमाल्योपयुक्ता कृष्णा नारी रक्तदामप्रसक्ता

धर्मशक्तीने महिमावंत झालेल्या ‘विधौतपाप’ मध्ये ‘हत्या’ देवीभयाने भयभीत होऊन प्रवेश करू शकली नाही. ती काळी स्त्रीरूप, लाल वस्त्रे परिधान केलेली, लाल माळांनी अलंकृत आणि लाल दाम/हारास आसक्त अशी दिसली.

Verse 15

मां वाञ्छन्ती स्कन्धदेशं रहस्ये दूरे स्थिता तीर्थवर्यप्रभावात् । संचिन्त्य देवो मनसा स्मरारिर्वासाय बुद्धिं तत्र तीर्थे चकार

मला इच्छित असूनही ती स्कंददेशातील गुप्त स्थानी, त्या श्रेष्ठ तीर्थाच्या प्रभावाने दूरच राहिली. हे मनात विचारून स्मरशत्रु देवाने त्या तीर्थातच वास करण्याचा निश्चय केला.

Verse 16

विमृश्य देवो बहुशः स्थितः स्वयं विधौतपापः प्रथितः पृथिव्याम् । बभूव तत्रैव निवासकारी विधूतपापनिकटप्रदेशे

पुन्हा पुन्हा विचार करून देव स्वतः तेथेच स्थिर राहिले. ते स्थान पृथ्वीवर ‘विधौतपाप’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; आणि पापक्षालनाच्या निकट प्रदेशात त्यांनी तेथेच निवास केला.

Verse 17

तदाप्रभृति राजेन्द्र ब्रह्महत्याविनाशनम् । विधौतपापं तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम्

त्या वेळेपासून, हे राजेंद्र, नर्मदेत स्थित ते तीर्थ ‘विधौतपाप’ या नावाने ब्रह्महत्येचा नाश करणारे म्हणून प्रतिष्ठित झाले.

Verse 18

आश्वयुक्शुक्लनवमी तत्र तीर्थे विशिष्यते । दिनत्रयं तु राजेन्द्र सप्तम्यादिविशेषतः

त्या तीर्थस्थानी आश्वयुज शुद्ध नवमी तिथी अत्यंत विशेष मानली जाते। हे राजेंद्र, सप्तमीपासून आरंभ होणारे तीन दिवसांचे व्रत विशेषतः प्रशंसनीय आहे।

Verse 19

समुपोष्याष्टमीं भक्त्या साङ्गं वेदं पठेत्तु यः । अहोरात्रेण चैकेन ऋग्यजुःसामसंज्ञकम्

जो भक्तीने अष्टमीला उपवास करून वेदाचे अंगांसहित पठण करतो, आणि एका दिवस-रात्रीत ऋग्, यजुः व साम अशी त्रिवेदी पूर्ण करतो—

Verse 20

अभ्यसन्ब्रह्महत्याया मुच्यते नात्र संशयः । वृषलीगमनं चैव यश्च गुर्वङ्गनागमः

या अनुष्ठानाच्या प्रभावाने तो ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो—यात संशय नाही। तसेच वृषलीगमनाचा व गुरुपत्नीगमनाचा दोषही नष्ट होतो।

Verse 21

स्नात्वा ब्रह्मरसोत्कृष्टे कुम्भेनैव प्रमुच्यते । वन्ध्या स्त्रीजननी या तु काकवन्ध्या मृतप्रजा

ब्रह्मरसाने उत्कर्ष पावलेल्या या स्थानी केवळ एका कुम्भातील जलाने स्नान केल्यास पूर्ण मुक्ती मिळते। जी स्त्री वंध्या, काकवंध्या किंवा मृतप्रजा असेल, तीही त्या दुःखातून मुक्त होते।

Verse 22

सापि कुम्भोदकैः स्नाता जीवत्पुत्रा प्रजावती । अपठस्तु नरोपोष्य ऋग्यजुःसामसम्भवाम्

तीही कुम्भातील जलाने स्नान करून जीवंत पुत्रांची माता व संततीवती होते। आणि जो पुरुष अपठित असेल, तोही उपवास करून ऋग्-यजुः-सामोत्पन्न विधीचा (वैदिक जपाचा) आश्रय घेऊन पुण्याचा भागी होतो।

Verse 23

ऋचमेकां जपन्विप्रस्तथा पर्वणि यो नृप । अनृचोपोष्य गायत्रीं जपेद्वै वेदमातरम्

हे नृपा! पर्वकाळी जो ब्राह्मण एकही ऋचा जपतो तो धन्य होतो. आणि ज्याला ऋचा म्हणता येत नाही, त्याने उपवास करून वेदमाता गायत्रीचा निश्चयाने जप करावा.

Verse 24

जपन्नवम्यां विप्रेन्द्रो मुच्यते पापसञ्चयात् । एवं तु कथितं तात पुराणोक्तं महर्षिभिः

नवमीला जप करणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण पापसंचयातून मुक्त होतो. हे तात! महर्षींनी पुराणात असेच सांगितले आहे.

Verse 25

धौतपापं महापुण्यं शिवेन कथितं मम । प्राणत्यागं तु यः कुर्याज्जले वाग्नौ स्थलेऽपि वा

हे ‘धौतपाप’ महापुण्य मला शिवांनी सांगितले आहे. जो कोणी तेथे पाण्यात, अग्नीत किंवा जमिनीवरही प्राणत्याग करतो, तो परम गतीला पोहोचतो.

Verse 26

स गच्छति विमानेन ज्वलनार्कसमप्रभः । हंसबर्हिप्रयुक्तेन सेव्यमानोऽप्सरोगणैः

तो अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन विमानाने प्रस्थान करतो. हंस व मयूरांनी युक्त अशा वाहनाने, अप्सरागणांकडून सेवित व पूजित होतो.

Verse 27

शिवस्य परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् । क्रीडते स्वेच्छया तत्र यावच्चन्द्रार्कतारकम्

तो शिवाचे परम धाम प्राप्त करतो, जे देवांनाही दुर्लभ आहे. चंद्र-सूर्य-तारे अस्तित्वात असेपर्यंत तो तेथे स्वेच्छेने आनंदाने विहार करतो.

Verse 28

धौतपापे तु या नारी कुरुते प्राणसंक्षयम् । तत्क्षणादेव सा पार्थ पुरुषत्वमवाप्नुयात्

हे पार्थ! धौतपाप येथे जी नारी प्राणत्याग करते, ती तत्क्षणी पुरुषत्व प्राप्त करते—असे सांगितले आहे।

Verse 29

अथ किं बहुनोक्तेन शुभं वा यदि वाशुभम् । तदक्षयफलं सर्वं धौतपापे कृतं नृप

हे नृप! अधिक काय सांगू? शुभ असो वा अशुभ, धौतपाप येथे केलेले सर्व कर्म अक्षय फल देते।

Verse 30

संन्यसेन्नियमेनान्नं संन्यसेद्विषयादिकम् । फलमूलादिकं चैव जलमेकं न संत्यजेत्

नियमाने शिजवलेले अन्न त्यागावे व विषयभोगादी सोडावे; फळ-मुळे इत्यादींवर निर्वाह करावा, पण एकमेव जल त्यागू नये।

Verse 31

एवं यः कुरुते पार्थ रुद्रलोकं स गच्छति । तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगाञ्जायते भुवि भूपतिः

हे पार्थ! जो असा आचरण करतो तो रुद्रलोकास जातो; तेथे सर्व भोग भोगून मग पृथ्वीवर राजा म्हणून जन्म घेतो।

Verse 184

अध्याय

अध्याय। (हा अध्याय-समाप्ती दर्शविणारा शीर्षक/चिन्ह आहे।)