Adhyaya 119
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 119

Adhyaya 119

मार्कंडेय ऋषी राजाला उपदेश करतात की रेवाच्या (नर्मदेच्या) उत्तरेकाठी असलेल्या श्रेष्ठ कल्होडी-तीर्थास जावे; हे तीर्थ सर्वपापहर मानले जाते. प्राचीन मुनींनी सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी हे स्थान प्रतिष्ठित केले असून नर्मदेच्या महान जलाशी संबंध आणि तपोबलामुळे याची महिमा उन्नत झाली आहे—असे वर्णन येते. यानंतर कपिला-तीर्थाचे विशेष माहात्म्य सांगून कपिला-दानाचा विधी सांगितला आहे—विशेषतः नुकतीच वासरू दिलेली शुभलक्षणी कपिला गाय उपवासासह, संयमित वृत्तीने व क्रोधजयी होऊन दान करावी. भूमिदान, धन, धान्य, हत्ती, घोडे, सुवर्ण इत्यादी दानांच्या तुलनेत कपिला-दान सर्वश्रेष्ठ असल्याचे दानतारतम्याने प्रतिपादले आहे. फलश्रुतीनुसार या तीर्थात दान केल्याने सात जन्मांचे वाणी-मन-कायिक पाप नष्ट होते; दाता अप्सरांनी स्तुत केलेल्या विष्णुलोकास प्राप्त होतो; गायीच्या रोमसंख्येइतका दीर्घकाळ स्वर्गसुख भोगतो; आणि नंतर मनुष्यजन्मात समृद्ध कुलात जन्म घेऊन वेदविद्या, शास्त्रप्रावीण्य, आरोग्य व दीर्घायुष्य प्राप्त करतो. शेवटी कल्होडी-तीर्थाची पापमोचन-शक्ती अनुपम असल्याचे पुनः सांगितले आहे।

Shlokas

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कह्लोडीतीर्थमुत्तमम् । रेवायाश्चोत्तरे कूले सर्वपापविनाशनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र, त्यानंतर रेवाच्या उत्तरेकाठी असलेल्या सर्वपापनाशक, उत्तम कह्लोडी तीर्थास जावे.

Verse 2

हितार्थं सर्वभूतानामृषिभिः स्थापितं पुरा । तपसा तु समुद्धृत्य नर्मदायां महाम्भसि

सर्व भूतांच्या हितासाठी ऋषींनी हे पूर्वी स्थापित केले; आणि तपस्येने ते उचलून नर्मदेच्या महाजलात प्रतिष्ठित केले.

Verse 3

स्नात्वा तु कपिलातीर्थे कपिलां यः प्रयच्छति । श्रुत्वा चाख्यानकं दिव्यं ब्राह्मणाञ्छृणु यत्फलम्

जो कपिला तीर्थात स्नान करून कपिला (तांबूसरी) गाय दान देतो, आणि हे दिव्य आख्यानही ऐकतो—हे ब्राह्मणहो, त्याचे फळ ऐका.

Verse 4

सर्वेषामेव दानानां कपिलादानमुत्तमम् । ब्राह्मणान्वेषितं पूर्वमृषिदेवसमागमे

सर्व दानांमध्ये कपिला-दान हेच उत्तम आहे. पूर्वी ऋषी-देवांच्या समागमात ब्राह्मणांनी याचा शोध घेऊन निर्णय केला होता.

Verse 5

सद्यः प्रसूतां कपिलां शोभनां यः प्रयच्छति । सोपवासो जितक्रोधस्तस्य पुण्यफलं शृणु

जो उपवास करून व क्रोध जिंकून सद्यःप्रसूता सुंदर कपिला गाय दान करतो, त्याचे पुण्यफळ ऐक।

Verse 6

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । दत्ता चैव महाबाहो पृथिवी नात्र संशयः

हे महाबाहो! त्याने समुद्र व गुहा सहित, पर्वत-वन-काननांसह ही पृथ्वीच दान केली आहे; यात संशय नाही।

Verse 7

वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्पुरा कृतम् । नश्यते कपिलां दत्त्वा सप्तजन्मार्जितं नृप

हे नृप! वाणीने, मनाने किंवा कर्माने पूर्वी केलेले पाप कपिला दान केल्याने नष्ट होते—सात जन्मांचे साठलेलेही।

Verse 8

भूमिदानं धनं धान्यं हस्त्यश्वकनकादिकम् । कपिलादानस्यैकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

भूमिदान, धन, धान्य, हत्ती-घोडे, सुवर्ण इत्यादी—यांपैकी काहीही एका कपिला-दानाच्या पुण्याच्या सोळाव्या अंशालाही सम नाही।

Verse 9

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा कपिलां यः प्रयच्छति । मृतो विष्णुपुरं याति गीयमानोऽप्सरोगणैः

त्या तीर्थी स्नान करून जो कपिला दान करतो, तो मृत्यूनंतर अप्सरागणांनी गात स्तुतिला जात विष्णुपुरी जातो।

Verse 10

यावन्ति तस्या रोमाणि सवत्सायास्तु भारत । तावद्वर्षसहस्राणि स स्वर्गे क्रीडते चिरम्

हे भारत! वासरासह त्या गायीचे जितके रोम आहेत, तितकी हजारो वर्षे तो दीर्घकाळ स्वर्गात क्रीडा करीत राहतो।

Verse 11

ततोऽवकीर्णकालेन त्विह मानुष्यतां गतः । धनधान्यसमोपेतो जायते विपुले कुले

नंतर तो नियत काळ संपल्यावर येथे मनुष्यत्वास येतो; धन-धान्याने संपन्न होऊन तो विशाल व समृद्ध कुळात जन्म घेतो।

Verse 12

वेदविद्या व्रतस्नातः सर्वशास्त्रविशारदः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

वेदविद्येनुसार व्रत-स्नान केलेला, सर्व शास्त्रांत पारंगत, व्याधी व शोकापासून मुक्त होऊन तो शंभर शरदांपर्यंत (पूर्ण आयुष्य) जगतो।

Verse 13

एतत्ते सर्वमाख्यातं कल्होडीतीर्थमुत्तमम् । यत्कृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

उत्तम कल्होडी तीर्थाविषयी हे सर्व तुला सांगितले; याचे अनुष्ठान व दर्शन केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही।

Verse 119

। अध्याय

अध्याय—हे अध्यायाची समाप्ती किंवा शीर्षक दर्शविणारे चिन्ह आहे।