
मार्कंडेय कोटितीर्थाचे वर्णन ‘अतुल’ तीर्थ म्हणून करतात—इथे असंख्य सिद्धांचा वास असून अनेक महर्षींच्या उपस्थितीने हे क्षेत्र अत्यंत पावन मानले जाते. दीर्घ तपश्चर्येनंतर ऋषींनी येथे शिवाची प्रतिष्ठापना केली आणि देवीला कोटीश्वरी व चामुंडा (महिषासुरमर्दिनी) रूपाने स्थापन केले; त्यामुळे हे शैव-शाक्त परंपरांचे संयुक्त पवित्र संकुल ठरते. भाद्रपद कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला, हस्त नक्षत्र असताना, हे तीर्थ सर्वपापहर व सर्वजनहितकारी सांगितले आहे. त्या दिवशी तीर्थस्नान, तिलोदक अर्पण आणि श्राद्ध केल्यास महान फल मिळते; पितर तृप्त होतात आणि ठरावीक संख्येच्या व्यक्तींचा नरकातून शीघ्र उद्धार होतो असेही प्रतिपादन आहे. अखेरीस सामान्य तत्त्व मांडले आहे—या तीर्थाच्या प्रभावाने स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय व देवतार्चन ‘कोटी-गुण’ फलदायी ठरते; म्हणजेच स्थानमहिमेमुळे धार्मिक कर्मांची शक्ती प्रचंड वाढते।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश कोटितीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागाः कोटिसंख्या महर्षयः
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे धराधीश! त्यानंतर अनुत्तम कोटितीर्थास जावे, जिथे कोटीसंख्य महाभाग सिद्ध व महर्षी निवास करतात।
Verse 2
तपः कृत्वा सुविपुलमृषिभिः स्थापितः शिवः । तथा कोटीश्वरी देवी चामुण्डा महिषार्दिनी
अतिविपुल तप करून ऋषींनी तेथे शिवाची स्थापना केली; तसेच कोटीश्वरी देवी—चामुंडा, महिषासुरमर्दिनी—हिचीही स्थापना केली।
Verse 3
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नृप । तीर्थकोटीः समाहूय मुनिभिः स्थापितः शिवः
हे नृप! भाद्रपद महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस मुनिंनी कोटी तीर्थांचे आवाहन करून तेथे शिवाची स्थापना केली।
Verse 4
तस्यां तिथौ च हस्तर्क्षं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र तीर्थे तदा गत्वा स्नानं कृत्वा समाहितः
त्याच तिथीस हस्त नक्षत्र असता—जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे—त्या तीर्थी जाऊन स्नान करून मन समाहित व एकाग्र करावे।
Verse 5
नरकादुद्धरत्याशु पुरुषानेकविंशतिम् । तिलोदकप्रदानेन किमुत श्राद्धदो नरः
तिलोदकदानाने मनुष्य नरकातून एकवीस जणांचा शीघ्र उद्धार करतो; मग जो श्राद्ध करतो, तो तर किती अधिक मुक्ती देतो!
Verse 6
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । तस्य तीर्थस्य योगेन सर्वं कोटिगुणं भवेत्
स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय आणि देवतार्चन—त्या तीर्थाच्या योगाने हे सर्व कर्म कोटीगुण फलदायी होते।
Verse 203
अध्यायः
अध्याय—हा अध्यायसमाप्ती दर्शविणारा संकेतशब्द आहे।