Adhyaya 8

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । नष्टे लोके पुनश्चान्ये सलिलेन समावृते । महार्णवस्य मध्यस्थो बाहुभ्यामतरं जलम्

मार्कण्डेय म्हणाले—जग नष्ट झाले आणि पुन्हा सर्वत्र जलाने आच्छादित झाले, तेव्हा मी महासागराच्या मध्यभागी होतो व भुजांनी पाणी चिरत पोहत होतो.

Verse 2

दिव्ये वर्षशते पूर्णे श्रान्तोऽहं नृपसत्तम । ध्यातुं समारभं देवं महदर्णवतारणम्

दिव्य शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, हे नृपसत्तम, मी अत्यंत श्रांत झालो; तेव्हा महासागरातून पार नेणाऱ्या देवाचे ध्यान मी आरंभिले.

Verse 3

ध्यायमानस्ततः काले अपश्यं पक्षिणं परम् । हारकुन्देन्दुसंकाशं बकं गोक्षीरपाण्डुरम्

त्या वेळी ध्यानस्थ होऊन मी एक अद्भुत पक्षी पाहिला—हार, कुंदफूल व चंद्रासारखा तेजस्वी, आणि गाईच्या दुधासारखा पांढरा बगळा।

Verse 4

ततोऽहं विस्मयाविष्टस्तं बकं समुदीक्ष्य वै । अस्मिन्महार्णवे घोरे कुतोऽयं पक्षिसंभवः

मग त्या बगळ्याकडे पाहून मी विस्मयाने भरून गेलो आणि विचार करू लागलो—‘या भयंकर महासागरात हा पक्षी कुठून आला?’

Verse 5

तरन्बाहुभिरश्रान्तस्तं बकं प्रत्यभाषिषि । पाक्षरूपं समास्थाय कस्त्वमेकार्णवीकृते

मी बाहूंनी अखंड पोहत, न थकता, त्या बगळ्याला म्हणालो—‘पक्षिरूप धारण करून, एकाच महासागरात रूपांतरित झालेल्या या जगात तू कोण आहेस?’

Verse 6

भ्रमसे दिव्ययोगात्मन्मोहयन्निव मां प्रभो । एतत्कथय मे सर्वं योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते

हे दिव्ययोगात्मन् प्रभो! जणू मला मोहात पाडीत तू भ्रमण करीत आहेस। हे सर्व मला सांग; तू जो कोणी असशील, तुला नमस्कार असो।

Verse 7

सोऽब्रवीन्मां महादेवो ब्रह्माहं विष्णुरेव च । जगत्सर्वं मया वत्स संहृतं किं न बुध्यसे

तेव्हा महादेव मला म्हणाले—‘मी ब्रह्मा आहे आणि विष्णूही आहे. वत्सा! मी सर्व जगत संहृत केले आहे; तुला कळत नाही काय?’

Verse 8

। अध्याय

॥ अध्याय ॥

Verse 9

पक्षिरूपं समास्थाय अतोऽत्राहं समागतः । किमर्थमातुरो भूत्वा भ्रमसीत्थं महार्णवे

पक्षिरूप धारण करून मी येथे आलो आहे। हे महार्णवा, तू व्याकुळ होऊन असा का भटकत आहेस?

Verse 10

शीघ्रं प्रविश मत्पक्षौ येन विश्रमसे द्विज । एवमुक्तस्ततस्तेन देवेनाहं नरेश्वर

लवकर माझ्या पंखांत प्रवेश कर, हे द्विज, म्हणजे तुला विश्रांती मिळेल। त्या देवाने असे म्हटल्यावर, हे नरेश्वर, मी तसेच केले।

Verse 11

ततोऽहं तस्य पक्षान्ते प्रलीनस्तु भ्रमञ्जले । काले युगसाहस्रान्ते अश्रान्तोऽर्णवमध्यगः

मग मी त्याच्या पंखाच्या टोकाशी लीन झालो, आणि जल भ्रमण करीत होते। सहस्र युगांचा अंत येईपर्यंतही मी अश्रांत, समुद्रमध्यभागी स्थित होतो।

Verse 12

ततः शृणोमि सहसा दिक्षु सर्वासु सुव्रत । किंचिन्नूपुरसंमिश्रमद्भुतं शब्दमुत्तमम्

तेव्हा, हे सुव्रत, मला सहसा सर्व दिशांत नूपुरांच्या झंकाराने मिश्रित असा अद्भुत व उत्तम शब्द ऐकू आला।

Verse 13

तदार्णवजलं सर्वं संक्षिप्तं सहसाभवत् । किमेतदिति संचिन्त्य दिशः समवलोकयम्

त्याच क्षणी सर्व समुद्रजल सहसा संकुचित झाले। “हे काय?” असा विचार करून मी सर्व दिशांकडे पाहू लागलो।

Verse 14

दश कन्यास्ततो दिक्षु आगताश्च महार्णवे । वस्त्रालंकारसहिता दिग्भ्यो नूपुरभूषिताः

मग दिशांमधून दहा कन्या त्या महा-समुद्रावर आल्या। वस्त्रे व अलंकारांनी सजलेल्या, नूपुरांनी भूषित—जणू दिशांचीच मूर्ती।

Verse 15

काचिच्चन्द्रसमाभासा काचिदादित्यसप्रभा । काचिदंजनपुञ्जाभा काचिद्रक्तोत्पलप्रभा

एकीची कांती चंद्रासारखी, एकीची प्रभा सूर्यासारखी। एकी अंजनाच्या पुंजासारखी श्याम, तर एकी रक्तकमळासारखी तेजस्वी होती.

Verse 16

नानारूपधरा सौम्या नानाभरणभूषिता । अर्घ्यपाद्यादिभिर्माल्यैर्बकमभ्यर्च्य सुव्रताः

त्या सौम्य, नानारूपधारी व नानाविध आभरणांनी भूषित अशा सुव्रता कन्यांनी अर्घ्य, पाद्य इत्यादी व माळांनी ‘बक’ याचे पूजन केले.

Verse 17

ततस्तं पर्वताकारं गुह्यं पक्षिणमव्ययम् । प्रविवेश महाघोरं पर्वतो ह्यर्णवं स्वराट्

मग तो पर्वताकार, गुह्य व अविनाशी पक्षी अत्यंत घोर समुद्रात प्रविष्ट झाला; कारण ‘पर्वत’ नावाचा तो स्वराज खरोखरच सागरात बुडून गेला.

Verse 18

योजनानां सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । त्रिंशद्योजनसाहस्रं यावद्भूमण्डलं त्विति

हजारो योजना आणि तितकीच शतके—असे सांगितले की भूमंडळाचा विस्तार तीस हजार योजनांपर्यंत आहे.

Verse 19

ततो भूमण्डलं दिव्यं पञ्चरत्नसमाकुलम् । दिव्यस्फटिकसोपानं रुक्मस्तंभमनोरमम्

त्यानंतर मी दिव्य भूमंडळ पाहिले—पंचरत्नांनी परिपूर्ण; त्यात दिव्य स्फटिकाच्या पायऱ्या आणि मनोहर सुवर्णस्तंभ होते.

Verse 20

योजनानां सहस्रं तु विस्तराद्द्विगुणायतम् । वापीकूपसमाकीर्णं प्रासादाट्टालकावृतम्

त्याची रुंदी एक हजार योजना आणि लांबी त्याच्या दुप्पट; तो वापी व कूपांनी भरलेला आणि प्रासाद व उंच अट्टालिकांनी वेढलेला होता.

Verse 21

कल्पवृक्षसमाकीर्णं ध्वजषष्टिविभूषितम् । तस्मिन्पुरवरे रम्ये नानारत्नोपशोभितम्

तो कल्पवृक्षांनी भरलेला आणि ध्वज व ध्वजदंडांनी विभूषित; त्या रम्य श्रेष्ठ नगरात नानाविध रत्नांची शोभा होती.

Verse 22

तथान्यच्च पुरं रम्यं पताकोज्ज्वलवेदिकम् । शतयोजनविस्तीर्णं तावद्द्विगुणमायतम्

तसेच आणखी एक रम्य नगर होते, ज्याच्या वेदिका पताकांनी उजळल्या होत्या; त्याची रुंदी शंभर योजना आणि लांबी त्याच्या दुप्पट होती.

Verse 23

पुरमध्ये ततस्तस्मिन्नदी परमशोभना । महती पुण्यसलिला नानारत्नशिला तथा

त्यानंतर त्या नगरामध्ये एक परम शोभायमान नदी होती—ती विशाल होती, पुण्यसलिलाने परिपूर्ण, आणि नानाविध रत्नमय शिळांनी युक्त होती।

Verse 24

तस्यास्तीरे मया दृष्टं तडित्सूर्यसमप्रभम् । इन्द्रनीलमहानीलैश्चितं रत्नैः समन्ततः

त्या नदीच्या तीरावर मी वीज व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असे एक अद्भुत दृश्य पाहिले—सर्व बाजूंनी इंद्रनील व महानील रत्नांनी जडित।

Verse 25

क्वचिद्वह्निसमाकारं क्वचिदिन्द्रायुधप्रभम् । क्वचिद्धूम्रं क्वचित्पीतं क्वचिद्रक्तं क्वचित्सितम्

कुठे ते अग्नीसारखे दिसत होते, कुठे इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी भासत होते; कुठे धुरकट, कुठे पिवळे, कुठे लाल, आणि कुठे शुभ्र दिसत होते।

Verse 26

नानावर्णैः समायुक्तं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसाध्यैश्च समन्तात्परिवारितम्

ते नानावर्णांनी युक्त असे अद्भुत दर्शन देणारे लिंग होते—ज्याभोवती सर्व बाजूंनी ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र आणि साध्यगण परिक्रमित होते।

Verse 27

नन्दीश्वरगणाध्यक्षैश्चेन्द्रादित्यैश्च तद्वृतम् । पश्यामि लिङ्गमीशानं महालिङ्गं तमेव च

ते नंदीश्वर, शिवगणांचे अध्यक्ष, तसेच इंद्र व आदित्यगण यांनी वेढलेले होते। मी त्या ईशानस्वरूप लिंगाचे—त्याच महालिंगाचे—दर्शन करीत आहे।

Verse 28

परिवार्य ततस्तं तु प्रसुप्तान्देवदानवान् । निमीलिताक्षान्पश्यामि दिव्याभरणभूषितान्

मग त्यास चहूबाजूंनी वेढून मी देव व दानवांना जणू झोपलेले पाहतो—डोळे मिटलेले, दिव्य अलंकारांनी भूषित।

Verse 29

ततस्ताः पद्मपत्राक्ष्यो नार्यः परमसंमताः । नद्यास्तस्या जले स्नात्वा दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः

त्यानंतर पद्मपत्रासारख्या नेत्रांच्या, परम मान्य अशा त्या स्त्रिया त्या नदीच्या जलात स्नान करून मनोहर दिव्य पुष्पांसह (बाहेर) आल्या।

Verse 30

दत्त्वार्घपाद्यं विधिवल्लिंगस्य सह पक्षिणा । अर्चयन्तीर्वरारोहा दश ताः प्रमदोत्तमाः

मग त्या दहा श्रेष्ठ प्रमदा—वरारोहा, सुलक्षणी—पक्ष्यासह लिंगाला विधिपूर्वक अर्घ्य व पाद्य अर्पून पूजन करू लागल्या।

Verse 31

ततस्त्वभ्यर्च्य तल्लिङ्गं तस्मिन्नेव पुरोत्तमे । सर्वा अदर्शनं जग्मुर्विद्युतोऽभ्रगणेष्विव

मग त्या उत्तम पवित्र स्थानी त्या लिंगाचे पूजन करून त्या सर्व जणी मेघसमूहांतल्या विजेसारख्या अदृश्य झाल्या।

Verse 32

न चासौ पक्षिराट्तस्मिन्न स्त्रियो न च देवताः । तदेवैकं स्थितं लिङ्गमर्चयन्विस्मयान्वितः

परंतु तेथे ना तो पक्षिराज होता, ना त्या स्त्रिया, ना देवता; फक्त ते एकमेव लिंग स्थिर उभे होते—आणि मी विस्मयाने भरून त्याचे अर्चन करीत होतो।

Verse 33

ततोऽहं दुःखमूढात्मा रुद्रमायेति चिन्तयन् । ततः कन्याः समुत्तीर्य दिव्यांबरविभूषणाः

तेव्हा मी दुःखाने मोहग्रस्त मनाने विचार करू लागलो—“हे नक्कीच रुद्राची माया आहे.” मग दिव्य वस्त्रे व अलंकारांनी विभूषित कन्या प्रकट झाल्या.

Verse 34

भासयन्त्यो जगत्सर्वं विद्युतोऽभ्रगणानिव । पद्मैर्हिरण्मयैर्दिव्यैरर्चयित्वा शुभाननाः

त्या शुभमुखी कन्या मेघसमूहांतल्या विजेसारख्या सर्व जगताला प्रकाशमान करीत, दिव्य सुवर्णकमळांनी अर्चना करू लागल्या.

Verse 35

विविशुस्तज्जलं क्षिप्रं समंताद्वरभूषणाः । तस्मिन्पुरवरे चान्ये तामेवाहं पुनःपुनः

उत्तम अलंकारांनी सजलेल्या त्या सर्व बाजूंनी त्वरेने त्या जलात शिरल्या. आणि त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थानी मी पुन्हा पुन्हा तिलाच पाहात राहिलो.

Verse 36

पश्यामि ह्यमरां कन्यामर्चयन्तीं महेश्वरम् । ततोऽहं तां वरारोहामपृच्छं कमलेक्षणाम्

मी खरोखरच एक अमर कन्येला महेश्वराची अर्चना करताना पाहिले. मग मी त्या कमलनेत्री, सुडौल देहयष्टी असलेल्या कन्येला विचारले.

Verse 37

का त्वमस्मिन्पुरे देवि वससे शिवमर्चती । ताश्चागताः स्त्रियः सर्वाः क्व गतास्ते गणेश्वराः

“हे देवि! या पवित्र पुरात शिवाची अर्चना करीत तू कोण राहतेस? आणि ज्या सर्व स्त्रिया आल्या होत्या त्या कुठे गेल्या? तसेच ते गणेश्वर (शिवगण) कुठे आहेत?”

Verse 38

नमोऽस्तु ते महाभागे ब्रूहि पुण्ये महेश्वरि । तव प्रसादाद्विज्ञातुमेतदिच्छामि सुव्रते । दयां कृत्वा महादेवि कथयस्व ममानघे

हे महाभागे, तुला नमस्कार असो. हे पुण्यमयी महेश्वरी, सांग. तुझ्या प्रसादाने हे जाणण्याची माझी इच्छा आहे. हे सुव्रते, दया करून, हे महादेवी, हे अनघे, मला कथन कर.

Verse 39

श्र्युवाच । विस्मृताहं कथं विप्र दृष्ट्वा कल्पे पुरातने । मा तेऽभूत्स्मृतिविभ्रंशः सा चाहं कल्पवाहिनी

श्री म्हणाली—हे विप्र, प्राचीन कल्पात मला पाहूनही मी कशी विसरली जाईन? तुझ्या स्मृतीत भ्रम होऊ नये; मी तीच आहे जी कल्पोकल्पी अखंड वाहते.

Verse 40

नर्मदा नाम विख्याता रुद्रदेहाद्विनिःसृता । यास्ताः कन्यास्त्वया दृष्टा ह्यर्चयन्त्यो महेश्वरम्

मी नर्मदा या नावाने विख्यात आहे, रुद्रदेहातून प्रकट झाले आहे. आणि तू ज्या कन्यांना पाहिले, त्या निश्चयच महेश्वर (शिव) यांची अर्चना करीत होत्या.

Verse 41

याभिस्त्विह समानीतः पक्षिराजसमन्विताः । दिशस्ता विद्धि सर्वेशाः सर्वास्त्वं मुनिसत्तम

आणि ज्यांनी तुला येथे आणले, पक्षिराजासह—हे मुनिश्रेष्ठा, जाण की तेच सर्व दिशांचे अधिपती, सर्व दिशापाल आहेत.

Verse 42

तिर्यक्पक्षिस्वरूपेण महायोगी महेश्वरः । एभिः शिवपुराद्विप्र आनीतः स महेश्वरः

महायोगी महेश्वराने तिर्यक् पक्ष्याचे रूप धारण केले. हे विप्र, यांच्याच द्वारे तो महेश्वर शिवपुरातून येथे आणला गेला.

Verse 43

सैष देवो महादेवो लिङ्गमूर्तिर्व्यवस्थितः । अर्च्यते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रैः सुरासुरजगद्गुरुः

हा तोच देव महादेव येथे लिंगमूर्तीस्वरूपाने प्रतिष्ठित आहे। ब्रह्मा, विष्णू व इंद्र त्याची पूजा करतात; तो देव-दानव व समस्त जगाचा गुरु आहे।

Verse 44

लयमायाति यस्माद्धि जगत्सर्वं चराचरम् । तेन लिङ्गमिति प्रोक्तं पुराणज्ञैर्महर्षिभिः

ज्याच्यामुळे हे सर्व जग—चर व अचर—निश्चितच लयास जाते, म्हणून पुराणज्ञ महर्षींनी त्याला ‘लिंग’ असे म्हटले आहे।

Verse 45

तेन देवगणाः सर्वे संक्षिप्ता मायया पुरा । प्रलीनाश्चैव लोकेश न दृश्यन्ते हि सांप्रतम्

त्याच्यामुळे पूर्वी मायेद्वारे सर्व देवगण संकुचित झाले; आणि लय पावून, हे लोकेश, ते सध्या दिसत नाहीत।

Verse 46

पुनर्दृश्या भविष्यन्ति सृजमानाः स्वयंभुवा । साहं लिङ्गार्चनपरा नर्मदा नाम नामतः

स्वयंभू जेव्हा त्यांना पुन्हा सृष्टीत आणेल, तेव्हा ते पुन्हा दिसतील। आणि मी—लिंगार्चनेत तत्पर—‘नर्मदा’ या नावाने ओळखली जाते।

Verse 47

कालं युगसहस्रस्य रुद्रस्य परिचारिका । अस्य प्रसादादमरस्तथा त्वं द्विजपुंगव

हजार युगांच्या काळापर्यंत मी रुद्राची परिचारिका आहे। त्याच्या प्रसादाने, हे द्विजपुंगव, तूही अमर होशील।

Verse 48

सत्यार्जवदयायुक्तः सिद्धोऽसि त्वं शिवार्चनात् । एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत

सत्य, सरळपणा व दया यांनी युक्त होऊन तू शिवपूजनामुळे सिद्धी प्राप्त केली आहेस. असे बोलून ती देवी तेथेच तत्काळ अंतर्धान पावली.

Verse 49

ताः स्त्रियः स च देवेशो बकरूपो महेश्वरः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अवतीर्य महानदीम्

त्या स्त्रिया आणि देवांचा ईश्वर—बकरूपधारी महेश्वर—तिचे वचन ऐकून महानदीत उतरले.

Verse 50

स्नात्वा समर्चय त्वं हि विधिना मन्त्रपूर्वकम् । ततोऽहं सहसा तस्मात्समुत्तीर्य जलाशयात्

‘स्नान करून विधिपूर्वक मंत्रांसह (भगवंताचे) सम्यक् पूजन कर.’ मग मी त्या जलाशयातून सहसा वर येऊन तीरावर आलो.

Verse 51

न च पश्यामि तल्लिङ्गं न च तां निम्नगां नृप । तदैव लोकाः संजाताः क्षितिश्चैव सकानना

‘हे नृप! मला ते लिंगही दिसत नाही, ती नदीही दिसत नाही. त्याच क्षणी लोक पुन्हा प्रकट झाले आणि वनांसह पृथ्वीही.’

Verse 52

ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव च नभस्तलम् । यथापूर्वमदृष्टं तु तथैव च पुनः कृतम् । नतोऽहं मनसा देवमपूजयं महेश्वरम्

‘तारे, चंद्र व सूर्य यांनी व्यापलेले तेच आकाश पुन्हा प्रकट झाले—जसे पूर्वी होते तसेच पुन्हा झाले. मग मी मनोभावे देव महेश्वराला नमस्कार करून पूजन केले.’

Verse 53

एवं बके पुरा कल्पे मया दृष्टेयमव्यया । नर्मदा मर्त्यलोकस्य महापातकनाशिनी

अशा रीतीने प्राचीन बक-कल्पात मी या अव्यय नर्मदेला पाहिले—ती मर्त्यलोकातील महापातकांचा नाश करणारी आहे.

Verse 54

तस्माद्धर्मपरैर्विप्रैः क्षत्रशूद्रविशादिभिः । सदा सेव्या महाभागा धर्मवृद्ध्यर्थकारिभिः

म्हणून धर्मपरायण ब्राह्मणांनी तसेच क्षत्रिय, शूद्र, वैश्य इत्यादींनी—धर्मवृद्धी व कल्याण इच्छिणाऱ्यांनी—त्या महाभागा (नर्मदा)ची सदैव सेवा-पूजा करावी.

Verse 55

येऽपि भक्तया सकृत्तोये नर्मदाया महेश्वरम् । स्नात्वा ते सर्वं पापं नाशयन्त्यसंशयम्

जे भक्तिभावाने नर्मदेच्या जलात महेश्वराच्या सान्निध्यात एकदाही स्नान करतात, ते निःसंशय सर्व पापांचा नाश करतात.