Adhyaya 195

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । देवतीर्थे तु किं नाम माहात्म्यं समुदाहृतम् । फलं किं स्नानदानादिकारिणां जायते मुने

युधिष्ठिर म्हणाला—हे मुने! देवतीर्थाचे कोणते माहात्म्य सांगितले आहे? तेथे स्नान, दान इत्यादी करणाऱ्यांना कोणते फळ प्राप्त होते?

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । पृथिव्यां यानि तीर्थानि देवैर्मुनिगणैरपि । सेवितानि महाबाहो तानि ध्यातानि विष्णुना

मार्कण्डेय म्हणाले—हे महाबाहो! पृथ्वीवरील जी जी तीर्थे देव आणि मुनिगणांनीही सेविली आहेत, ती सर्व विष्णूंनी ध्यानात धारण केलेली आहेत.

Verse 3

समागतान्येकतां वै तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । तत्तीर्थं वैष्णवं पुण्यं देवतीर्थमिति श्रुतम्

हे युधिष्ठिर! त्या तीर्थस्थानी सर्व तीर्थांची शक्ती एकरूप झाली आहे. ते वैष्णव पुण्यतीर्थ ‘देवतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 4

कुरुक्षेत्रं भुवि परमन्तरिक्षे त्रिपुष्करम् । पुरुषोत्तमं दिवि परं देवतीर्थं परात्परम्

भूवर कुरुक्षेत्र श्रेष्ठ, अंतरिक्षात त्रिपुष्कर श्रेष्ठ, स्वर्गात पुरुषोत्तम श्रेष्ठ—परंतु देवतीर्थ हे श्रेष्ठाहूनही श्रेष्ठ आहे.

Verse 5

देवतीर्थसमं नास्ति तीर्थमत्र परत्र च । यत्प्राप्य मनुजस्तप्येन्न कदाचिद्युधिष्ठिर

इहलोकी वा परलोकी देवतीर्थासारखे दुसरे तीर्थ नाही. हे युधिष्ठिर! ते प्राप्त झाल्यावर मनुष्य कधीही संताप भोगत नाही.

Verse 6

देवैरुक्तानि तीर्थानि योऽत्र स्नानं समाचरेत् । देवतीर्थे स सर्वत्र स्नातो भवति मानवः

देवांनी सांगितलेल्या या तीर्थात जो येथे स्नान करतो, तो देवतीर्थात स्नान केल्याने सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा मानला जातो।

Verse 7

एवमस्त्विति तैरुक्ता देवा ऋषिगणा अपि । संतुष्टाः श्रीशमभ्यर्च्य स्वं स्वं स्थानं तु भेजिरे

‘एवमस्तु’ असे म्हणत देव आणि ऋषिगण संतुष्ट झाले; श्रीशाची अर्चना करून ते आपापल्या स्थानी परत गेले।

Verse 8

सूर्यग्रहेऽत्र वै क्षेत्रे स्नात्वा यत्फलमश्नुते । स्नात्वा श्रीशं समभ्यर्च्य समुपोष्य यथाविधि

सूर्यग्रहणकाळी या क्षेत्रात स्नान केल्याने जे फळ मिळते—येथे स्नान करून, विधिपूर्वक श्रीशाची पूजा व उपवास केल्यास तेच फळ प्राप्त होते।

Verse 9

यद्ददाति हिरण्यानि दानानि विधिवन्नृप । तदनन्तफलं सर्वं सूर्यस्य ग्रहणे यथा

हे नृपा! विधिपूर्वक जे सुवर्णदान इत्यादी दान दिले जाते, सूर्यग्रहणकाळी ते सर्व अनंत फळ देणारे होते।

Verse 10

भूमिदानं धेनुदानं स्वर्णदानमनन्तकम् । वज्रदानमनन्तं च फलं प्राह शतक्रतुः

भूमिदान, धेनुदान आणि स्वर्णदान हे अनंत पुण्य देणारे आहेत; तसेच वज्र (रत्न) दानही अनंत फलदायी आहे—असे शतक्रतू (इंद्र) म्हणाला।

Verse 11

सोमो वै वस्त्रदानेन मौक्तिकानां च भार्गवः । सुवर्णस्य रविर्दानं धर्मराजो ह्यनन्तकम्

वस्त्रदानाने सोम प्रसन्न होतो, आणि मौक्तिकदानाने भार्गव (शुक्र) तुष्ट होतो. सुवर्णदानाचा अधिदेव रवी आहे; आणि दानाचे फळ धर्मराज (यम) यांनी अनंत सांगितले आहे.

Verse 12

देवतीर्थे तु यद्दानं श्रद्धायुक्तेन दीयते । तदनन्तफलं प्राह बृहस्पतिरुदारधीः

देवतीर्थात जे दान श्रद्धायुक्त होऊन दिले जाते, त्याचे फळ अनंत होते—असे उदारबुद्धी बृहस्पतींनी सांगितले आहे.

Verse 13

देवतीर्थे भृगुक्षेत्रे सर्वतीर्थाधिक नृप । देवतीर्थे नरः स्नात्वा श्रीपतिं योऽनुपश्यति

हे नृपा! भृगुक्षेत्रातील देवतीर्थ हे सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्या देवतीर्थात स्नान करून जो पुरुष श्रीपति (विष्णु) यांचे दर्शन घेतो…

Verse 14

सोमग्रहे कुलशतं स समुद्धृत्य नाकभाक् । दानानि द्विजमुख्येभ्यो देवतीर्थे नराधिप

हे नराधिप! चंद्रग्रहणकाळी देवतीर्थात श्रेष्ठ द्विजांना दान केल्याने तो आपल्या कुलातील शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो आणि स्वर्गाचा भागीदार होतो.

Verse 15

यैर्दत्तानि नरैर्भोगभागिनः प्रेत्य चेह ते । देवतीर्थे विप्रभोज्यं हरिमुद्दिश्य यश्चरेत्

ज्यांनी दान दिले आहे ते या लोकी आणि परलोकीही भोगाचे भागी होतात. आणि जो देवतीर्थात हरि (विष्णु) यांना अर्पण करून ब्राह्मणभोजन घडवितो…

Verse 16

स सर्वाह्लादमाप्नोति स्वर्गलोके युधिष्ठिर । देवतीर्थे नरो नारी स्नात्वा नियतमानसौ

हे युधिष्ठिर! तो स्वर्गलोकी सर्वथा आनंद प्राप्त करतो. देवतीर्थी पुरुष वा स्त्री, संयत मनाने स्नान करून…

Verse 17

उपोष्यैकादशीं भक्त्या पूजयेद्यः श्रियः पतिम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा घृतेनोद्बोध्य दीपकम्

जो भक्तीने एकादशीचा उपवास करून श्रीपती (विष्णू) यांची पूजा करतो, आणि रात्री जागरण करून तुपाचा दीप प्रज्वलित करतो…

Verse 18

द्वादश्यां प्रातरुत्थाय तथा वै नर्मदाजले । विप्रदाम्पत्यमभ्यर्च्य विधिवत्कुरुनन्दन

हे कुरुनंदना! द्वादशीला पहाटे उठून नर्मदेच्या जलात स्नान करून, विधिपूर्वक ब्राह्मण दांपत्याचे पूजन करावे.

Verse 19

वस्त्राभरणताम्बूलपुष्पधूपविलेपनैः । अक्षये विष्णुलोकेऽसौ मोदते चरितव्रतः

वस्त्रे, आभूषणे, तांबूल, पुष्प, धूप व लेपन अर्पण करून, व्रताचे आचरण केलेला तो अक्षय विष्णुलोकी आनंदित होतो.

Verse 20

यः सदैकादशीतिथौ स्नात्वोपोष्यार्चयेद्धरिम् । रात्रौ जागरणं कुर्याद्वेदशास्त्रविधानतः

जो प्रत्येक एकादशी तिथीस स्नान करून उपवास करतो, हरिचे पूजन करतो, आणि वेद-शास्त्रविधीनुसार रात्री जागरण करतो—

Verse 21

धर्मराजकृतां पापां न स पश्यति यातनाम् । पञ्चरात्रविधानेन श्रीपतिं योऽर्चयिष्यति

धर्मराजाने पापांसाठी ठरविलेल्या यातना तो पाहात नाही—जो पाञ्चरात्र-विधानानुसार श्रीपतीची आराधना करतो।

Verse 22

दीक्षामवाप्य विधिवद्वैष्णवीं पापनाशिनीम् । स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां भोगदां वित्तदामथ

विधिपूर्वक पापनाशिनी वैष्णवी दीक्षा प्राप्त केल्यावर—ती दीक्षा पुण्यरूप, स्वर्ग-मोक्ष देणारी, भोग व धन देणारीही आहे।

Verse 23

राज्यदां वा महाभाग पुत्रदां भाग्यदामथ । सुकलत्रप्रदां वापि विष्णोर्भक्तिप्रदामिति

हे महाभाग! ती राज्य देऊ शकते, पुत्र व भाग्य देऊ शकते; उत्तम पत्नीही देऊ शकते—आणि विष्णुभक्ती प्रदान करते।

Verse 24

तरिष्यति भवाम्भोधिं स नरः कुरुनन्दन । योऽर्चयिष्यति तत्रैव देवतीर्थे श्रियः पतिम्

हे कुरुनंदन! तो पुरुष भवसागर तरून जाईल—जो तेथेच देवतीर्थात श्रीपतीची आराधना करतो।

Verse 25

विश्वरूपमथो सम्यङ्मूलश्रीपतिमेव वा । नारायणगिरिं वापि गृहे वैकादशीतिथौ

एकादशी तिथीस घरी विधिपूर्वक—विश्व रूपाचे, किंवा मूल श्रीपतीचे, अथवा नारायणगिरीचेही पूजन करावे।

Verse 26

भक्तिमाञ्छ्रद्धया युक्तः क्षीरैस्तीर्थोदकैरपि । सुसूक्ष्मैरहतैर्वस्त्रैर्महाकौशेयकैर्नृप

हे नृपा! भक्ती व श्रद्धा युक्त होऊन तो दूध व तीर्थोदकाने, तसेच अतिशय सूक्ष्म नवे (अहत) वस्त्र आणि उत्तम रेशमी कौशेय वस्त्रांनीही पूजन करावा।

Verse 27

विचित्रैर्नेत्रजैर्वापि धूपैरगुरुचन्दनैः । गुग्गुलैर्घृतमिश्रैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि

तो विविध, नेत्रांना प्रिय अशा सुगंधी धूपांनी—अगुरु व चंदनयुक्त धूपांनी; तुपात मिसळलेल्या गुग्गुळाने; तसेच अनेक प्रकारच्या नैवेद्य-भोगांनीही पूजन करावा।

Verse 28

पायसाद्यैर्मनुष्येन्द्र पयसा वा युधिष्ठिर । पिष्टदीपैः सुविमलैर्वर्धमानैर्मनोहरैः

हे मनुष्येंद्र युधिष्ठिर! पायसादी मधुर भोगांनी किंवा दुधाने, तसेच अतिशय निर्मळ, निष्कलंक, वर्धमान व मनोहर पिठाचे दीप (पिष्टदीप) लावून (हरीचे) पूजन करावे।

Verse 29

पूजयित्वा नरो याति यथा तच्छृणु भारत । शङ्खी चक्री गदी पद्मी भूत्वासौ गरुडध्वजः

हे भारत! ऐक—असे पूजन केल्यावर मनुष्य जसा प्रस्थान करतो: तो गरुडध्वज प्रभूसदृश होऊन शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण करतो।

Verse 30

देवलोकानतिक्रम्य विष्णुलोकं प्रपद्यते । यस्तु वै परया भक्त्या श्रीपतेः पादपङ्कजम्

देवलोकांना ओलांडून तो विष्णुलोकास प्राप्त होतो—जो पराभक्तीने श्रीपतीच्या चरणकमळांचे पूजन करतो।

Verse 31

चतुर्धाधिष्ठितं पश्येच्छ्रियं त्रैलोक्यमातरम् । नृत्यगीतविनोदेन मुच्यते पातकर्ध्रुवम्

जो चतुर्विध रीतीने प्रतिष्ठित त्रैलोक्यमाता श्रीचे दर्शन करतो, तो नृत्य-गीतांच्या भक्तिरसात रमून निश्चयाने पापातून मुक्त होतो।

Verse 32

नीराजने तु देवस्य प्रातर्मध्ये दिने तथा । सायं च नियतो नित्यं यः पश्येत्पूजयेद्धरिम्

देवाच्या नीराजनात—प्रातः, मध्यान्ही व संध्याकाळी—जो नियमाने संयमी होऊन नित्य हरिचे दर्शन व पूजन करतो, तो सांगितलेले पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 33

स तीर्त्वा ह्यापदं दुर्गां नैवार्तिं समवाप्नुयात् । आयुःश्रीवर्धनं पुंसां चक्षुषामपि पूरकम्

तो दुर्धर आपत्ती पार करून जातो व पुन्हा दुःखात पडत नाही। हे (नीराजन-पूजन) पुरुषांचे आयुष्य व श्री वाढवते आणि नेत्रांनाही पूर्णता देते।

Verse 34

उपपापहरं चैव सदा नीराजनं हरेः । तदा नीराजनाकाले यो हरेः पठति स्तवम्

हरिचे नीराजन सदैव उपपापही नष्ट करते. आणि नीराजनकाळी जो हरिचा स्तव पठण करतो, तो विशेष पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 35

स धन्यो देवदेवस्य प्रसन्नेनान्तरात्मना । हरेर्नीराजनाशेषं पाणिभ्यां यः प्रयच्छति

तो धन्य आहे—ज्याची अंतरात्मा देवदेवाच्या प्रसादाने प्रसन्न होते—जो दोन्ही हातांनी हरिच्या नीराजनाचा शेष (आरती-प्रसाद) स्वीकारून अंगी लावतो।

Verse 36

संगृह्य चक्षुषी तेन योजयेन्मार्जयन्मुखम् । तिमिरादीनक्षिरोगान्नाशयेद्दीप्तिमन्मुखम्

ते नीराजन-प्रसाद गोळा करून डोळ्यांना लावावा व नंतर मुख पुसावे। त्यामुळे तिमिर इत्यादी नेत्ररोग नष्ट होतात आणि मुख तेजस्वी होते।

Verse 37

भवत्यशेषदुष्टानां नाशायालं नरोत्तम । दीपप्रज्वलनं यस्य नित्यमग्रे श्रियः पतेः

हे नरोत्तम! ज्याच्या कडून श्रीपतीच्या समोर नित्य दीप प्रज्वलित होतो, त्याच्यासाठी ते दीपप्रज्वलन सर्व दुष्ट शक्तींच्या नाशास पूर्णतः समर्थ ठरते।

Verse 38

स्नात्वा रेवाजले पुण्ये प्रदद्यादधिकं व्रती । सप्तद्वीपवती तेन ससागरवनापगा

पुण्य रेवाजलात स्नान करून व्रतधारी भक्ताने अधिक दान द्यावे। त्या कर्माने सात द्वीपांसह, समुद्र-वन-नद्यांसह सारी पृथ्वी जणू विधिपूर्वक पूजिली व तृप्त झाली असे मानले जाते।

Verse 39

प्रदक्षिणीकृता स्याद्वै धरणी शङ्करोऽब्रवीत् । इदं यः पठ्यमानं तु शृणुयात्पठतेऽपि वा

शंकर म्हणाले—‘यामुळे पृथ्वीची प्रदक्षिणा खरोखरच घडते. आणि जो हे पठण ऐकतो किंवा स्वतःही पठण करतो, तो या पुण्यफळाचा भागी होतो.’

Verse 40

स्मरणं सोऽतसमये विपाप्मा प्राप्नुयाद्धरेः । इदं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पितृगुणप्रियम्

असमयीसुद्धा याचे केवळ स्मरण केल्याने तो पापरहित होऊन हरिप्राप्ती करतो. हे माहात्म्य यश व आयुष्य वाढवणारे, स्वर्गदायक आणि पितृगुणांना प्रिय आहे।

Verse 41

माहात्म्यं श्रावयेद्विप्राञ्छ्रीपतेः श्राद्धकर्मणि । घृतेन मधुना तेन तर्पिताः स्युः पितामहाः

श्रीपती (विष्णू) यांच्या श्राद्धकर्मात ब्राह्मणांना हे माहात्म्य श्रवण करावे; त्यामुळे पितर घृत व मधुच्या तर्पणासारखे तृप्त होतात।

Verse 195

अध्याय

अध्याय—हा अध्यायाची सीमा दर्शविणारा कोलोफॉन/सूचक शब्द आहे।