Adhyaya 40

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र करञ्जेश्वरमुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभागो दैत्यो लोकेषु विश्रुतः

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेन्द्रा, उत्तम करञ्जेश्वरास जावे; जिथे लोकांत विख्यात महाभाग दैत्याने सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । योऽसौ सिद्धो महाभाग तत्र तीर्थे महातपाः । कस्य पुत्रः कथं सिद्धः कस्मिन्काले वद द्विज

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महाभाग, त्या तीर्थी जो महातपस्वी सिद्ध झाला, तो कोणाचा पुत्र होता? तो कसा सिद्ध झाला, आणि कोणत्या काळी हे घडले? हे द्विज, सांगा.

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच । पुरा कृतयुगे राजन्मानसो ब्रह्मणः सुतः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो मरीचिर्नाम नामतः

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, प्राचीन कृतयुगात ब्रह्म्याचा मानसपुत्र, वेद व वेदाङ्गांचे तत्त्व जाणणारा ‘मरीचि’ नावाचा महर्षी होता.

Verse 4

तस्यापि तपसो राशेः कालेन महतानघ । पुत्रोऽथ मानसो जातः साक्षाद्ब्रह्मेव चापरः

हे निष्पाप, त्या तपोराशीच्या प्रभावाने, दीर्घ काळानंतर, त्याचा एक मानसपुत्र उत्पन्न झाला—जणू साक्षात् दुसराच ब्रह्मा.

Verse 5

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचमथार्जवम् । मरीचेश्च गुणा ह्येते सन्ति तस्य च भारत

क्षमा, दम, दया, दान, सत्य, शौच आणि आर्जव—हेच मरीचीचे गुण होत; हे भारत, ते गुण त्याच्यातही होते.

Verse 6

एवं गुणगणाकीर्णं कश्यपं द्विजसत्तमम् । ज्ञात्वा प्रजापतिर्दक्षो भार्यार्थे स्वसुतां ददौ

अशा रीतीने गुणसमूहांनी परिपूर्ण, द्विजश्रेष्ठ कश्यपाला जाणून प्रजापती दक्षाने विवाहार्थ आपली कन्या त्याला दिली.

Verse 7

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव तथाप्येवं दशापराः । यासां पुत्राश्च संजाताः पौत्राश्च भरतर्षभ

अदिती, दिती, दनू आणि तसेच आणखी दहा—हे भरतश्रेष्ठ—ज्यांच्यापासून पुत्र व पौत्र उत्पन्न झाले.

Verse 8

अदितिर्जनयामास पुत्रानिन्द्रपुरोगमान् । जातास्तस्य महाबाहो कश्यपस्य प्रजापतेः

अदितीने इंद्रप्रमुख पुत्रांना जन्म दिला; हे महाबाहो, ते प्रजापती कश्यपाचेच पुत्र होते.

Verse 9

यैस्तु लोकत्रयं व्याप्तं स्थावरं जङ्गमं महत् । तथान्यस्य महाभागो दनोः पुत्रो व्यजायत

ज्यांच्यामुळे स्थावर-जंगमांसह महान त्रैलोक्य व्यापले गेले; तसेच दुसऱ्या (पत्नी)पासून दनूचा एक महाभाग्यवान पुत्रही जन्मला.

Verse 10

सर्वलक्षणसम्पन्नः करञ्जो नाम नामतः । बाल एव महाभाग चचार स महत्तपः

सर्व शुभलक्षणांनी युक्त तो ‘करञ्ज’ या नावाने प्रसिद्ध होता. हे महाभाग, बालपणीच त्याने महान तप आचरले.

Verse 11

नर्मदातटमाश्रित्य चातिघोरमनुत्तमम् । दिव्यं वर्षसहस्रं च कृच्छ्रचान्द्रायणं नृप

हे नृप, नर्मदेच्या तीराचा आश्रय घेऊन त्याने अतिघोर व अनुपम असे कृच्छ्र-चान्द्रायण व्रत दिव्य सहस्र वर्षे आचरले.

Verse 12

शाकमूलफलाहारः स्नानहोमपरायणः । ततस्तुष्टो महादेव उमया सहितः किल

तो शाक, मूळ व फळ यांवर निर्वाह करून स्नानविधी व होम यांत परायण राहून तप करीत असे. तेव्हा, म्हणतात, उमा सहित महादेव प्रसन्न झाले.

Verse 13

वरेण छन्दयामास त्रिपुरान्तकरः प्रभुः । भोः करञ्ज महासत्त्व परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ

त्रिपुरान्तक प्रभूंनी वर देऊन त्याला संतुष्ट करावयाचे ठरविले—“हे करञ्ज, महासत्त्वा, हे अनघा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.”

Verse 14

वरं वृणीष्व ते दद्मि ह्यमरत्वमृते मम

प्रभू म्हणाले—“वर माग; मी तुला देईन—परंतु अमरत्व वगळून, ते माझ्या दानाच्या पलीकडे आहे.”

Verse 15

करञ्ज उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तर्हि पुत्राश्च पौत्राश्च सन्तु मे धर्मवत्सलाः

करंज म्हणाला—हे महादेवा! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर माझे पुत्र व पौत्र धर्मवत्सल असोत।

Verse 16

तथेत्युक्त्वा महादेव उमया सहितस्तदा । वृषारूढो गणैः सार्द्धं तत्रैवान्तरधीयत

“तथास्तु” असे म्हणत, उमा सहित महादेव त्या वेळी वृषभावर आरूढ होऊन, गणांसह तेथेच अंतर्धान पावला।

Verse 17

गते चादर्शनं देवे सोऽपि दैत्यो मुदान्वितः । स्वनाम्नात्र महादेवं स्थापयित्वा ययौ गृहम्

देव दृष्टीआड गेल्यावर तो दैत्यही आनंदित झाला; त्याने तेथे आपल्या नावाने महादेवाची स्थापना करून मग घरी गेला।

Verse 18

तदाप्रभृति तत्तीर्थं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । स्नानमात्रानरस्तत्र मुच्यते सर्वपातकैः

त्या वेळेपासून ते तीर्थ सर्व तीर्थांमध्ये अनुत्तम झाले; तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य सर्व पातकांतून मुक्त होतो।

Verse 19

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

जो त्या तीर्थात स्नान करून पितरांना व देवतांना तर्पण करतो, तो निःसंशय अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 20

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । अनिवर्त्या गतिस्तस्य रुद्रलोकं स गच्छति

हे नराधिप! जो त्या तीर्थी उपवास करील, त्याची गती अनिवर्त्य होते; तो रुद्रलोकास जातो.

Verse 21

अथवाग्निजले प्राणान्यस्त्यजेद्धर्मनन्दन । अयुतद्वितयं वस्ते वर्षाणां शिवमन्दिरे

किंवा, हे धर्मनंदना! जो अग्नीत किंवा जलात प्राणत्याग करील, तो शिवधामात वीस हजार वर्षे वास करतो.

Verse 22

ततश्चैव क्षये जाते जायते विमले कुले । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः

नंतर क्षय संपल्यावर तो विमल कुळात जन्म घेतो—वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत होतो.

Verse 23

राजा वा राजतुल्यो वा जीवेच्च शरदः शतम् । पुत्रपौत्रसमोपेतः सर्वव्याधिविवर्जितः

तो राजा किंवा राजासमान होतो आणि शंभर शरद ऋतूंपर्यंत जगतो; पुत्र-पौत्रांनी युक्त व सर्व रोगांपासून मुक्त असतो.

Verse 24

एवं ते सर्वमाख्यातं पृष्टं यद्यत्त्वयानघ । तीर्थस्य तु फलं तस्य स्नानदानेषु भारत

हे अनघा! तू विचारलेले सर्व मी सांगितले. आता, हे भारता, स्नान व दान यांच्या बाबतीत त्या तीर्थाचे फळ ऐक.

Verse 25

एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् । पठतां शृण्वतां चैव तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

हे उत्तम तीर्थमाहात्म्य परम पुण्यवर्धक, पापहर, मंगलदायक व दुःस्वप्ननाशक आहे. जे याचे पठण करतात आणि जे श्रद्धेने श्रवण करतात—दोघांनाही हे श्रेष्ठ फल देते.

Verse 26

यस्तु श्रावयते श्राद्धे पठेत्पितृपरायणः । अक्षयं जायते पुण्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

जो पितृभक्तीने परायण होऊन श्राद्धकाळी याचे श्रवण करवितो किंवा स्वतः पठण करतो, त्याचे पुण्य अक्षय होते—असे शंकर (शिव) म्हणाले.

Verse 40

। अध्याय

येथे अध्याय समाप्त.