Adhyaya 10

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्कल्पे महाभागा नर्मदेयं द्विजोत्तम । विभक्ता ऋषिभिः सर्वैस्तपोयुक्तैर्महात्मभिः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महाभाग द्विजोत्तम! कोणत्या कल्पात हा पुण्य नर्मदा-प्रदेश सर्व तपोयुक्त महात्मा ऋषींनी विभक्त करून प्रतिष्ठित केला?

Verse 2

एतद्विस्तरतः सर्वं ब्रूहि मे वदतां वर । कल्पान्ते यद्भवेत्कष्टं लोकानां तत्त्वमेव च

हे वदतां वर! हे सर्व मला सविस्तर सांगावे—कल्पाच्या अंतकाळी लोकांना जे कष्ट भोगावे लागतात आणि त्यामागील यथार्थ तत्त्वही.

Verse 3

अतीते तु पुरा कल्पे यथेयं वर्ततेऽनघ । अस्यान्त्यस्य च कल्पस्य व्यवस्थां कथय प्रभो । एवमुक्तः सभामध्ये मार्कण्डो वाक्यमब्रवीत्

हे निष्पाप! पूर्वीच्या अतीत कल्पात जसे हे होते आणि जसे आता आहे, तसेच या अंतिम कल्पाचीही व्यवस्था व नियम सांगावे, प्रभो। असे म्हटल्यावर सभेमध्ये मार्कण्डेयांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । वक्ष्येऽहं श्रूयतां सर्वैः कथेयं पूर्वतः श्रुता

मार्कण्डेय म्हणाले—मी सांगतो; सर्वांनी ऐकावे. ही कथा मी पूर्वी जशी ऐकली होती, तशीच सांगत आहे.

Verse 5

महत्कथेयं वैशिष्टी कल्पादस्मात्परं तु या । लोकक्षयकरो घोर आसीत्कालः सुदारुणः

ही कथा महान व वैशिष्ट्यपूर्ण आहे; ती या कल्पापलीकडील एका कल्पाशी संबंधित आहे. त्या वेळी लोकांचा क्षय करणारा भयंकर, अत्यंत दारुण काळ आला होता.

Verse 6

तस्मिन्नपि महाघोरे यथेयं वा मृता सती । परितुष्टैर्विभक्ता च शृणुध्वं तां कथामिमाम्

त्या अत्यंत भयंकर काळातही ही (पवित्र सत्ता) जणू मृतप्राय झाली होती; तरीही पूर्णतुष्ट सिद्धांनी तिला विभागून जपली. आता ही कथा ऐका.

Verse 7

युगान्ते समनुप्राप्ते पितामहदिनत्रये । मानसा ब्रह्मणः पुत्राः साक्षाद्ब्रह्मेव सत्तमाः

युगांत येऊन ठेपल्यावर, पितामह ब्रह्माच्या त्रिदिवसीय कालचक्रात, ब्रह्माचे मानसपुत्र—श्रेष्ठ सत्त्व—जणू साक्षात् ब्रह्माच प्रकट झाले.

Verse 8

सनकाद्या महात्मानो ये च वैमानिका गणाः । यमेन्द्रवरुणाद्याश्च लोकपाला दिनत्रये

सनकादि महात्मे तसेच स्वर्गीय वैमानिक गण; आणि यम, इंद्र, वरुण इत्यादी लोकपालही त्या त्रिदिवसीय काळात उपस्थित होते।

Verse 9

कालापेक्षास्तु तिष्ठन्ति लोकवृत्तान्ततत्पराः । ततः कल्पक्षये प्राप्ते तेषां ज्ञानमनुत्तमम्

नियत काळाची अपेक्षा करीत ते लोकांच्या वृत्तांताकडे लक्ष देत स्थिर राहिले; नंतर कल्पक्षय आला तेव्हा त्यांचे ज्ञान अनुत्तम झाले।

Verse 10

। अध्याय

अध्याय। (अध्याय-शीर्षक)

Verse 11

स्वर्लोकं च महश्चैव जनश्चैव तपस्तदा । आश्रयं सत्यलोकं च सर्वलोकमनुत्तमम्

स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक व तपोलोक—यांच्या वर सत्यलोक हा परम आश्रय, सर्व लोकांमध्ये अनुत्तम लोक म्हणून सांगितला आहे।

Verse 12

कालं युगसहस्रान्तं पुत्रपौत्रसमन्विताः । सत्यलोके च तिष्ठन्ति यावत्संजायते जगत्

हजार युगांच्या अखेरपर्यंतचा काळ, पुत्र-पौत्रांसह ते सत्यलोकी राहतात—जोवर जगत् पुन्हा उत्पन्न होत नाही।

Verse 13

ब्रह्मपुत्राश्च ये केचित्कल्पादौ न भवन्ति ह । त्रैलोक्यं ते परित्यज्य अनाधारं भवन्ति च

कल्पाच्या आरंभी जे काही ब्रह्मपुत्र प्रकट होत नाहीत, ते त्रैलोक्य त्यागून निराधार (आधारहीन) होतात.

Verse 14

तैः सार्धं ये तु ते विप्रा अन्ये चापि तपोधनाः । यक्षरक्षःपिशाचाश्च अन्ये वैमानिका गणाः

त्यांच्यासह ते विप्र आणि इतर तपोधन तपस्वी होते; तसेच यक्ष, राक्षस, पिशाच आणि इतर वैमानिक (दिव्य विमानचारी) गणही होते.

Verse 15

ऋषयश्च महाभागा वर्णाश्चान्ये पृथग्विधाः । सीदन्ति भूम्यां सहिता ये चान्ये तलवासिनः

महाभाग ऋषी आणि विविध वर्णांचे इतर समुदाय; तसेच जे इतर तलवासी (अधोलोकवासी) होते—ते सर्व एकत्र पृथ्वीवर कोसळून क्लेशित झाले.

Verse 16

अनावृष्टिरभूत्तत्र महती शतवार्षिकी । लोकक्षयकरी रौद्रा वृक्षवीरुद्विनाशिनी

तेथे शंभर वर्षे टिकणारी महान अनावृष्टी झाली—ती रौद्र, लोकक्षय करणारी, वृक्ष व वेलींना नाश करणारी होती.

Verse 17

त्रैलोक्यसंक्षोभकरी सप्तार्णवविशोषणी । ततो लोकाः क्षुधाविष्टा भ्रमन्तीव दिशो दश

ती त्रैलोक्याला क्षोभ करणारी व सातही समुद्र शोषून टाकणारी होती; मग क्षुधेने ग्रस्त झालेले लोक दहा दिशांत जणू भ्रमित होऊन भटकू लागले.

Verse 18

कंदैर्मूलैः फलैर्वापि वर्तयन्ते सुदुःखिताः । सरितः सागराः कूपाः सेवन्ते पावनानि च

अत्यंत दुःखात ते कंद, मुळे व फळे यांवरच उपजीविका करीत. पावन जलाच्या शोधार्थ ते नद्या, समुद्र व विहिरी यांचा आश्रय घेत.

Verse 19

तत्रापि सर्वे शुष्यन्ति सरिद्भिः सह सागराः । ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले

तेथेही नद्यांसह सर्व समुद्र आटून गेले. मग पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर जे अल्पबल व क्षीणशक्ती प्राणी होते…

Verse 20

तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भिन्नान्युरुजलेन वै । अथ संक्षीयमाणासु सरित्सु सह सागरैः

प्रथम तेच (जलप्रवाह) विशाल जलाने तुटून-फुटून लयास गेले. नंतर नद्या समुद्रांसह जेव्हा क्षीण होऊ लागल्या…

Verse 21

ऋषीणां षष्टिसाहस्रं कुरुक्षेत्रनिवासिनाम् । ये च वैखानसा विप्रा दन्तोलूखलिनस्तथा

कुरुक्षेत्रात वसणारे साठ हजार ऋषी होते. वैखानस ब्राह्मणही होते, तसेच दातांनाच उखळ मानून धान्य कुटून भक्षण करणारे तपस्वीही होते.

Verse 22

हिमाचलगुहागुह्ये ये वसन्ति तपोधनाः । सर्वे ते मामुपागम्य क्षुत्तृषार्तास्तपोधनाः

हिमालयाच्या गुप्त गुहांत वसणारे ते तपोधन—सर्वजण भूक-प्यासेने व्याकुळ होऊन माझ्याकडे येऊन पोहोचले.

Verse 23

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सीदयामो महामुने । सरित्सागरशैलान्तं जगत्संशुष्यते द्विज

ते सर्व हात जोडून म्हणाले—“हे महामुने, आम्ही नाश पावत आहोत। हे द्विज, नद्या, समुद्र व पर्वतप्रदेशांसह सारे जग कोरडे पडत आहे।”

Verse 24

कुत्र यास्याम सहिता यावत्कालस्य पर्ययः । दीर्घायुरसि विप्रेन्द्र न मृतस्त्वं युगक्षये

“काळाचा हा फेर संपेपर्यंत आम्ही सर्वजण एकत्र कुठे जावे? हे विप्रेन्द्र, आपण दीर्घायुषी आहात; युगान्तीही आपला नाश होत नाही।”

Verse 25

भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं तव हृदि स्थितम् । तस्मात्त्वं वेत्सि सर्वं च कथयस्व महाव्रत

“भूत, वर्तमान आणि भविष्य—हे सर्व तुमच्या हृदयात स्थित आहे। म्हणून तुम्ही सर्व जाणता; हे महाव्रती, आम्हाला सांगा।”

Verse 26

कीदृक्कालं महाभाग क्षपिष्यामोऽथ सुव्रत । अनावृष्टिहतं सर्वं सीदते सचराचरम्

“हे महाभाग, हे सुव्रत, आम्हाला कोणता काळ भोगावा लागेल? अनावृष्टीने पीडित सर्व—चराचरसह—नाशाकडे झुकत आहे।”

Verse 27

परित्राहि महाभाग न यथा याम संक्षयम् । ततः संचिन्त्य मनसा त्वरन्विप्रानथाब्रवम्

“हे महाभाग, आमचे रक्षण करा, आम्ही नाशाला जाऊ नये।” मग मनात विचार करून मी त्वरेने त्या ब्राह्मणांना म्हणालो।

Verse 28

कुरुक्षेत्रं त्यजध्वं च पुत्रदारसमन्विताः । त्यक्त्वोदीचीं दिशं सर्वे यामो याम्यामनुत्तमाम्

पुत्रदारांसह कुरुक्षेत्र सोडून द्या। उत्तरेकडील दिशा त्यागून आपण सर्वजण त्या अनुपम दक्षिण दिशेकडे जाऊया।

Verse 29

नगरग्रामघोषाढ्यां पुरपत्तनशोभिताम् । गच्छामो नर्मदातीरं बहुसिद्धनिषेवितम्

नगर, ग्राम व घोषांनी समृद्ध, पुर व पत्तनांनी शोभित अशा नर्मदातीरी जाऊया, जिथे अनेक सिद्धजन वास करतात.

Verse 30

रुद्राङ्गीं तां महापुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । पश्यामस्तां महाभागां न्यग्रोधावारसंकुलाम्

चला, आपण त्या रुद्रस्वरूपिणी, महापुण्यदायिनी, सर्व पापांचा नाश करणारी, महाभाग्यवती—वटवृक्षांच्या उपवनांनी भरलेली—तिचे दर्शन घेऊया.

Verse 31

माहेश्वरैर्भागवतैः सांख्यैः सिद्धैः सुसेविताम् । अनावृष्टिभयाद्भीताः कूलयोरुभयोरपि

ती माहेश्वर, भागवत, सांख्य आणि सिद्ध यांनी उत्तम रीतीने सेविली जाते. अनावृष्टीच्या भयाने भयभीत होऊन ते दोन्ही काठांवरही थांबले.

Verse 32

आश्रमे ह्याश्रमान्दिव्यान्कारयामो जितव्रताः । एवमुक्तास्तु ते सर्वे समेतानुचरैः सह

आपण, व्रतांवर विजय मिळवून दृढ राहणारे, या आश्रमात दिव्य आश्रम-गृहे उभारू. असे सांगितल्यावर ते सर्व अनुचरांसह एकत्र जमले.

Verse 33

नर्मदातीरमासाद्य स्थिताः सर्वेऽकुतोभयाः । किंचित्पूर्वमनुस्मृत्य पुरा कल्पादिभिर्भयम्

नर्मदेच्या तीरावर पोहोचून ते सर्वजण निर्भय होऊन उभे राहिले. तरीही पूर्वकाळाचे किंचित स्मरण करून, कल्प-परिवर्तन इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेले प्राचीन भय मनात जागे झाले.

Verse 34

प्राप्तास्तु नर्मदातीरमादावेव कलौ युगे । ततो वर्षशतं पूर्णं दिव्यं रेवातटेऽवसन्

कलियुगाच्या अगदी आरंभीच ते नर्मदेच्या तीरावर आले. त्यानंतर रेवातटावर त्यांनी पूर्ण शंभर दिव्य वर्षे निवास केला.

Verse 35

षड्विंशच्च सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च । तत्राश्चर्यं मया दृष्टमृषीणां वसतां नृप

ती (अवधी) सव्वीस हजार मानवी वर्षांइतकी होती. हे नृपा! तेथे वसणाऱ्या त्या ऋषींविषयी मी एक अद्भुत आश्चर्य पाहिले.

Verse 36

अनावृष्टिहते लोके संशुष्के स्थावरे चरे । भिन्ने युगादिकलने हाहाभूते विचेतने

जेव्हा अनावृष्टीने जग पीडित झाले, स्थावर-जंगम सर्वच कोरडे पडले; युगादी गणना विस्कळीत झाली, आणि सर्वत्र ‘हाय हाय’ असा आक्रोश होऊन लोक विवेकशून्य झाले…

Verse 37

चातुर्वर्णे प्रलीने तु नष्टे होमबलिक्रमे । निःस्वाहे निर्वषट्कारे शौचाचारविवर्जिते

जेव्हा चातुर्वर्ण्य व्यवस्था लयाला गेली; होम व बलि यांचा क्रम नष्ट झाला; ‘स्वाहा’ व ‘वषट्’चे उच्चार थांबले; आणि शौच व सदाचाराचा त्याग झाला…

Verse 38

इयमेका सरिच्छ्रेष्ठा ऋषिकोटिनिषेविता । नान्या काचित्त्रिलोकेऽपि रमणीया नरेश्वर

ही एकच सरितांमध्ये श्रेष्ठ आहे; कोटी ऋषींनी सेविलेली आहे. हे नरेश्वर, त्रिलोकीतही हिच्यासारखी दुसरी रमणीय नदी नाही.

Verse 39

यथेयं पुण्यसलिला इन्द्रस्येवामरावती । देवतायतनैः शुभ्रैराश्रमैश्च सुकल्पितैः

जशी इंद्राची अमरावती, तशी ही (रेवा) पुण्यसलिला आहे—देवतांच्या शुभ्र मंदिरांनी व सुयोजित आश्रमांनी अलंकृत.

Verse 40

शोभते नर्मदा देवी स्वर्गे मन्दाकिनी यथा । यावद्वृक्षा महाशैला यावत्सागरसंभवा

देवी नर्मदा स्वर्गातील मन्दाकिनीसारखी शोभते—जोवर वनवृक्ष व महाशैल टिकून आहेत, आणि जोवर सागरसम्भव जलधारा आहे.

Verse 41

उभयोः कूलयोस्तावन्मण्डितायतनैः शुभैः । हूयद्भिरग्निहोत्रैश्च हविर्धूमसमाकुला

तिचे दोन्ही काठ शुभ मंदिरांनी मण्डित होते; आणि अग्निहोत्रात आहुती पडताच उठणाऱ्या हविर्धुराने ते भरून गेले होते.

Verse 42

बभूव नर्मदा देवी प्रावृट्काल इव शर्वरी । देवतायतनैर्नैकैः पूजासंस्कारशोभिता

देवी नर्मदा प्रावृट्कालच्या रात्रिसारखी भासू लागली—अनेक देवालयांनी दीप्त, आणि पूजा-संस्कारांच्या शोभेने अलंकृत.

Verse 43

सरिद्भिर्भ्राजते श्रेष्ठा पुरी शाक्री च भास्करी । केचित्पञ्चाग्नितपसः केचिदप्यग्निहोत्रिणः

नद्यांनी शोभणारी ती श्रेष्ठ पुरी इंद्रलोक व सूर्यलोकासारखी तेजस्वी भासते। काही पंचाग्नि-तप करतात, तर काही नित्य अग्निहोत्राचे अनुष्ठान करतात।

Verse 44

केचिद्धूमकमश्नन्ति तपस्युग्रे व्यवस्थिताः । आत्मयज्ञरताः केचिदपरे भक्तिभागिनः

काही जण उग्र तपात स्थिर राहून ‘धूमक’ नावाचा आहार घेतात. काही आत्मयज्ञ (अंतर्याग) यात रत असतात, तर इतर भक्ति-भागाचे अधिकारी होऊन भक्तिभावाने युक्त असतात।

Verse 45

वैष्णवज्ञानमासाद्य केचिच्छैवं व्रतं तथा । एकरात्रं द्विरात्रं च केचित्षष्ठाहभोजनाः

काही जण वैष्णव ज्ञान प्राप्त करतात, तर काही तसेच शैव व्रताचे अनुष्ठान करतात. काही एक रात्र, काही दोन रात्र उपवास करतात; आणि काही छठ्या दिवशीच भोजन करतात।

Verse 46

चान्द्रायणविधानैश्च कृच्छ्रिणश्चातिकृच्छ्रिणः । एवंविधैस्तपोभिश्च नर्मदातीरशोभितैः

चान्द्रायण विधी, कृच्छ्र व अतिकृच्छ्र प्रायश्चित्ते, तसेच अशा अनेक तपांनी नर्मदेचे तीर शोभायमान झाले।

Verse 47

यजद्भिः शंकरं देवं केशवं भाति नित्यदा । एकत्वे च पृथक्त्वे च यजतां च महेश्वरम्

तो प्रदेश शंकरदेव व केशव यांच्या उपासकांनी नित्य उजळलेला असतो—देवतांमध्ये एकत्व मानो वा पृथक्त्व, तरीही महेश्वराची आराधना करणाऱ्यांनी तो शोभतो।

Verse 48

कलौ युगे महाघोरे प्राप्ताः सिद्धिमनुत्तमाम् । यस्य यस्य हि या भक्तिर्विज्ञानं यस्य यादृशम्

महाभयंकर कलियुगातही त्यांनी अनुत्तम सिद्धी प्राप्त केली; ज्याची जशी भक्ती आणि जसे ज्ञान, त्यानुसारच त्याला फल मिळाले।

Verse 49

यस्मिन्यस्मिंश्च देवे तु तांतामीशोऽददात्प्रभुः । स्वभावैकतया भक्त्या तामेत्यान्तः प्रलीयते

ज्या-ज्या देवतेकडे मन वळते, प्रभु ईश्वर तशी-तशी सिद्धी देतो; स्वभावाशी एकरूप झालेल्या भक्तीने तो त्या तत्त्वाला प्राप्त होऊन अंतःकरणात लीन होतो।

Verse 50

संसारे परिवर्तन्ते ये पृथग्भाजिनो नराः । ये महावृक्षमीशानं त्यक्त्वा शाखावलम्बिनः

जे नर भेदभाव धरून राहतात ते संसारात फिरत राहतात; जणू महावृक्षरूप ईशानाला सोडून केवळ फांद्यांना धरून बसलेले।

Verse 51

पुनरावर्तमानास्ते जायन्ते हि चतुर्युगे । देवान्ते स्थावरान्ते च संसारे चाभ्रमन्क्रमात्

ते पुन्हा पुन्हा परत येऊन चतुर्युगांत जन्म घेतात; क्रमाने देवयोनीपासून स्थावरयोनीपर्यंत भटकत संसारचक्रात फिरत राहतात।

Verse 52

पुनर्जन्म पुनः स्वर्गे पुनर्घोरे च रौरवे । ये पुनर्देवमीशानं भवं भक्तिसुसंस्थिताः

पुन्हा जन्म, पुन्हा स्वर्ग, आणि पुन्हा घोर रौरव—ही पुनःपुन्हा परतणाऱ्यांची गती; पण जे भक्तीत दृढ होऊन ईशान, भगवान् भव यांची शरण जातात, ते परा गती प्राप्त करतात।

Verse 53

यजन्ति नर्मदातीरे न पुनस्ते भवन्ति च । आ देहपतनात्केचिदुपासन्तः परं गताः

जे नर्मदा-तीरी पूजन करतात, ते पुन्हा बंधनात पडत नाहीत। काही जण देहपतनापर्यंत अखंड उपासना करून परम गतीस प्राप्त होतात॥

Verse 54

केचिद्द्वादशभिर्वर्षैः षड्भरन्ये तपोधनाः । त्रिभिः संवत्सरैः केचित्केचित्संवत्सरेण तु

तपोधन काही जण बारा वर्षांत सिद्धी पावतात, तर काही सहा वर्षांत। काही तीन वर्षांत, आणि काही तर एका वर्षातच॥

Verse 55

षड्भिर्मासैस्तु संसिद्धास्त्रिभिर्मासैस्तथापरे । मुनयो देवमाश्रित्य नर्मदां च यशस्विनीम्

काही सहा महिन्यांत पूर्ण सिद्ध होतात, तर काही तसेच तीन महिन्यांत। जे मुनि देवाचे आश्रय घेतात आणि यशस्विनी नर्मदेचा आधार धरतात॥

Verse 56

छित्त्वा संसारदोषांश्च अगमन्ब्रह्म शाश्वतम् । एवं कलियुगे घोरे शतशोऽथ सहस्रशः

संसारदोष छेदून ते शाश्वत ब्रह्मास प्राप्त झाले। अशा घोर कलियुगात हे शेकडो, तसेच हजारो जणांच्या बाबतीत घडते॥

Verse 57

नर्मदातीरमाश्रित्य मुनयो रुद्रमाविशन्

नर्मदा-तीराचा आश्रय घेऊन मुनि रुद्रात विलीन झाले, म्हणजेच शिवाशी ऐक्य पावले॥

Verse 58

ये नर्मदातीरमुपेत्य विप्राः शैवे व्रते यत्नमुपप्रपन्नाः । त्रिकालमम्भः प्रविगाह्य भक्त्या देवं समभ्यर्च्य शिवं व्रजन्ति

जे ब्राह्मण नर्मदेच्या तीरावर येऊन शैव-व्रत श्रद्धेने व प्रयत्नाने आचरतात, ते त्रिकाळ भक्तिभावाने जलात स्नान करून आणि भगवान शिवाची विधिवत् पूजा करून शिवधामास जातात।

Verse 59

ध्यानार्चनैर्जाप्यमहाव्रतैश्च नारायणं वा सततं स्मरन्ति । ते धौतपाण्डुरपटा इव राजहंसाः संसारसागरजलस्य तरन्ति पारम्

ध्यान, अर्चन, जप आणि महाव्रत यांच्या योगे ते सतत नारायणाचेही स्मरण करतात। धुतलेल्या शुभ्र वस्त्रधारी राजहंसांसारखे ते संसार-सागराच्या जलाचा पार करतात।

Verse 60

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

‘सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य’ असे भुजा उंचावून घोषित केले जाते। हा एकच निष्कर्ष पूर्णतः सिद्ध आहे—नारायणाचे सदा ध्यान करावे।

Verse 61

यो वा हरं पूजयते जितात्मा मासं च पक्षं च वसेन्नरेन्द्र । रेवां समाश्रित्य महानुभावः स देवदेवोऽथ भवेत्पिनाकी

हे नरेन्द्र! जो जितात्मा होऊन हर (शिव) यांची पूजा करतो आणि रेवा (नर्मदा)चा आश्रय घेऊन एक महिना व एक पक्ष इतका काळ वास करतो, तो महानुभाव देवाधिदेव पिनाकी शिवासारखे पद प्राप्त करतो।

Verse 62

कीटाः पतंगाश्च पिपीलिकाश्च ये वै म्रियन्तेऽम्भसि नर्मदायाः । ते दिव्यरूपास्तु कुलप्रसूताः शतं समा धर्मपरा भवन्ति

नर्मदेच्या जलात जे कीटक, पतंग व पिपीलिका देखील मरतात, ते दिव्य रूप धारण करतात; श्रेष्ठ कुळात जन्म घेऊन शंभर वर्षे धर्मपरायण होऊन राहतात।

Verse 63

कालेन वृक्षाः प्रपतन्ति येऽपि महातरंगौघनिकृत्तमूलाः । ते नर्मदांभोभिरपास्तपापा देदीप्यमानास्त्रिदिवं प्रयान्ति

काळाच्या ओघात महातरंगांच्या प्रवाहाने ज्यांची मुळे छिन्न होऊन वृक्षही कोसळतात, ते नर्मदेच्या जलाने पापमुक्त होऊन तेजस्वी बनून स्वर्गलोकास जातात।

Verse 64

अकामकामाश्च तथा सकामा रेवान्तमाश्रित्य म्रियन्ति तीरे । जडान्धमूकास्त्रिदिवं प्रयान्ति किमत्र विप्रा भवभावयुक्ताः

निष्काम असोत वा सकाम, जे रेवेच्या अंतप्रदेशाचा आश्रय घेऊन तिच्या तीरी देह ठेवतात—जड, आंधळे व मुकेही—स्वर्गास जातात; मग हे विप्रहो, भक्तिभावयुक्तांबद्दल काय आश्चर्य?

Verse 65

मासोपवासैरपि शोषिताङ्गा न तां गतिं यान्ति विमुक्तदेहाः । म्रियन्ति रेवाजलपूतकायाः शिवार्चने केशवभावयुक्ताः

मासोपवासांनी कृश झालेल्याही देहत्यागानंतर ती गति मिळवत नाहीत; परंतु ज्यांचे शरीर रेवा-जलाने पवित्र झाले आहे आणि जे शिवपूजेत रत राहून अंतःकरणी केशवभाव धारण करून देह ठेवतात, तेच ती परमगती प्राप्त करतात।

Verse 66

नीवारश्यामाकयवेङ्गुदाद्यैरन्यैर्मुनीन्द्रा इह वर्तयन्ति । आप्रित्य कूलं त्रिदशानुगीतं ते नर्मदाया न विशन्ति मृत्युम्

येथे मुनींद्र नीवार, श्यामाक, यव, इंगुद इत्यादी व अन्य अशा आहारावर निर्वाह करतात. देवांनी स्तुत केलेल्या या काठाचा आश्रय घेऊन ते नर्मदेच्या संबंधी मृत्यूच्या अधीन होत नाहीत (मृत्यूवर मात करतात)।

Verse 67

भ्रमन्ति ये तीरमुपेत्य देव्यास्त्रिकालदेवार्चनसत्यपूताः । विण्मूत्रचर्मास्थितिरोपधानाः कुक्षौ युवत्या न वसन्ति भूयः

जे देवीच्या तीरावर येऊन भ्रमण करतात—त्रिकाल देवपूजन व सत्याने पवित्र झालेले—ही देहयष्टि तर विष्ठा, मूत्र, चर्म व अस्थी यांचा आधारच आहे; ते पुन्हा कोणत्याही युवतीच्या गर्भात वास करत नाहीत।

Verse 68

किं यज्ञदानैर्बहुभिश्च तेषां निषेवितैस्तीर्थवरैः समस्तैः । रेवातटं दक्षिणमुत्तरं वा सेवन्ति ते रुद्रचरानुपूर्वम्

जे लोक रुद्राच्या संचार मार्गाचे अनुसरण करून रेवेच्या (नर्मदेच्या) दक्षिण किंवा उत्तर तटाची सेवा करतात, त्यांना अनेक यज्ञ, दाने आणि सर्व श्रेष्ठ तीर्थांच्या सेवनाची काय गरज आहे?

Verse 69

ते वञ्चिताः पङ्गुजडान्धभूता लोकेषु मर्त्याः पशुभिश्च तुल्याः । ये नाश्रिता रुद्रशरीरभूतां सोपानपङ्क्तिं त्रिदिवस्य रेवाम्

ज्यांनी रुद्राचे शरीर स्वरूप आणि स्वर्गाची शिडी असलेल्या रेवेचा आश्रय घेतला नाही, ते मनुष्य लोकात फसवले गेले आहेत; ते पांगळे, जड, आंधळे आणि पशूंसमान आहेत.

Verse 70

युगं कलिं घोरमिमं य इच्छेद्द्रष्टुं कदाचिन्न पुनर्द्विजेन्द्रः । स नर्मदातीरमुपेत्य सर्वं सम्पूजयेत्सर्वविमुक्तसंगः

हे विप्रवरा! ज्याला या घोर कलियुगाचे पुन्हा कधीही दर्शन घेण्याची इच्छा नसेल, त्याने सर्व आसक्ती सोडून नर्मदेच्या तीरावर जाऊन सर्वतोपरी पूजन करावे.

Verse 71

विघ्नैरनेकैरतियोज्यमाना ये तीरमुझन्ति न नर्मदायाः । ते चैव सर्वस्य हितार्थभूता वन्द्याश्च ते सर्वजनस्य मान्याः

अनेक विघ्नांनी ग्रासले असूनही जे लोक नर्मदेचा काठ सोडत नाहीत, तेच सर्वांच्या कल्याणाचे कारण बनतात; ते वंदनीय आहेत आणि सर्व लोकांसाठी सन्माननीय आहेत.

Verse 72

भृग्वत्रिगार्गेयवशिष्ठकङ्काः शतैः समेतैर्नियतास्त्वसंख्यैः । सिद्धिं परां ते हि जलप्लुताङ्गाः प्राप्तास्तु लोकान्मरुतां न चान्ये

भृगु, अत्रि, गार्गेय, वशिष्ठ आणि कंक—यांनी आणि त्यांच्यासह असंख्य संयमी ऋषींनी त्या पवित्र जलात स्नान करून परम सिद्धि प्राप्त केली आणि मरुतांचे लोक मिळवले, इतरांनी नाही.

Verse 73

ज्ञानं महत्पुण्यतमं पवित्रं पठन्त्यदो नित्यविशुद्धसत्त्वाः । गतिं परां यान्ति महानुभावा रुद्रस्य वाक्यं हि यथा प्रमाणम्

हे ज्ञान महान, अत्यंत पुण्यतम व परम पवित्र आहे। जे नित्य शुद्धचित्ताने याचे पठण करतात, ते महानुभाव रुद्रवचनास प्रमाण मानून परम गतीस प्राप्त होतात।