Adhyaya 125

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल रवितीर्थमनुत्तमम् । यत्र देवः सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले— हे महीपाल! नंतर अनुत्तम रवितीर्थास जावे, जिथे सहस्रांशु देव (सूर्य) तप करून स्वर्गलोकास गेला.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः । तपस्तपति देवेशस्तापसो भास्करो रविः

युधिष्ठिर म्हणाला—जो जगद्धाता, सर्व देवांनी नमस्कारलेला देवेश रवि-भास्कर, तो तपस्व्यासारखा तप कसा करतो?

Verse 3

आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्च पूजितः । प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः

तो सर्व भूतांचा आराध्य आणि सर्व देवांनी पूजिलेला आहे; लोकात तो प्रत्यक्ष दिसतो, सृष्टी व संहार करणारा आहे.

Verse 4

आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते । सर्वमेतत्समासेन कथयस्व ममानघ

त्याला आदित्यत्व कसे प्राप्त झाले आणि तो भास्कर का म्हणतात? हे निष्पाप, हे सर्व मला संक्षेपाने सांग.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम्

मार्कण्डेय म्हणाला—हे महाराज, तू विचारलेला प्रश्न अत्यंत महान आहे. स्वयम्भू प्रभूला नमस्कार करून मी ते सर्व सांगतो.

Verse 6

आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः

आदि काळी हे (जगत) तमोमय होते—अप्रकट, अज्ञात, लक्षणरहित; तर्कातीत, अविज्ञेय, जणू सर्वत्र सुप्त होते.

Verse 7

ततस्तेजश्च दिव्यं च तप्तपिण्डमनुत्तमम् । आकाशात्तु यथैवोल्का सृष्टिहेतोरधोमुखी

त्यानंतर दिव्य व अनुपम तेजाचा दाहक पिंड प्रकट झाला—जणू आकाशातून उल्का सृष्टीच्या हेतूने अधोमुख होऊन खाली येत आहे।

Verse 8

तत्तेजसोऽन्तः पुरुषः संजातः सर्वभूषितः । स शिवोऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम्

त्या तेजाच्या अंतःस्थानी सर्व अलंकारांनी विभूषित असा एक पुरुष प्रकट झाला। तोच शिव—अपाणिपाद—ज्याने हे सर्व जग व्यापले आहे।

Verse 9

तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजो रूपस्य भारत । पश्चात्प्रजापतिर्भूयः कालः कालान्तरेण वै

हे भारत, त्या तेजोरूप भूताच्या प्रकटीनंतर प्रजापतीने पुन्हा योग्य कालांतराने काळ (काल) उत्पन्न केला.

Verse 10

अग्निर्जातः स भूतानां मनुष्यासुररक्षसाम् । सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेन चोच्यते

तो सर्व भूतांचा—मनुष्य, असुर व राक्षसांचाही—अग्नी झाला; आणि सर्व देवांचा अधिदेव असल्यामुळे त्याला ‘आदित्य’ (सूर्य) असे म्हणतात।

Verse 11

आदौ तस्य नमस्कारोऽन्येषां च तदनन्तरम् । क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सर्वैर्महर्षिभिः

प्रथम त्यालाच नमस्कार केला जातो, त्यानंतर इतरांना; ही विधी सर्व देवता तसेच सर्व महर्षी करतात।

Verse 12

तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो देवाः सांनिध्याः सूर्यमण्डले । नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा नमस्कृताः

तीन संध्या व तीन देव सूर्य-मंडळात सन्निध आहेत। सूर्याला नमस्कार केल्याने सर्व देवांना नमस्कार झाल्यासारखे होते।

Verse 13

न दिवा न भवेद्रात्रिः षण्मासा दक्षिणायनम् । अयनं चोत्तरं चापि भास्करेण विना नृप

हे नृपा! भास्कराविना ना दिवस, ना रात्र; ना दक्षिणायनाचे सहा महिने, आणि उत्तरायणाचाही क्रम तद्विना राहणार नाही.

Verse 14

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । न वर्तते विना सूर्यं तेन पूज्यतमो रविः

स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय व देवतार्चन—हे सर्व सूर्याविना यथार्थपणे घडत नाही; म्हणून रवि सर्वाधिक पूज्य आहे.

Verse 15

शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । प्रत्यक्षो भगवान्देवो दृश्यते लोकपावनः

ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर हे श्रुतीत शब्दरूपाने मुख्य म्हणून सांगितले आहेत; परंतु लोकपावन भगवान् देव प्रत्यक्ष दृष्टीस पडतो.

Verse 16

उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम् । हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात्

तोच उत्पत्तीचा स्रोत, प्रलयाचे स्थान, निधान आणि अव्यय बीज आहे; एकमेव कारण, जगन्नाथ—भास्करापलीकडे अन्य कोणी ज्ञात नाही.

Verse 17

एवमात्मभवं कृत्वा जगत्स्थावरजङ्गमम् । लोकानां तु हितार्थाय स्थापयेद्धर्मपद्धतिम्

अशा रीतीने स्वतःपासून स्थावर-जंगम जगत् निर्माण करून, तो लोकांच्या हितासाठी धर्माची मर्यादा व पद्धती स्थापन करतो।

Verse 18

नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस्तनुम् । सहस्रांशुं निधिं धाम्नां जगामाकाशमव्ययम्

नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन त्याने तेथे आपली देहस्थिती स्थापन केली; मग तेजांचे भांडार सहस्रांशु (सूर्य) अव्यय आकाशात निघून गेला।

Verse 19

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः

जो त्या तीर्थात स्नान करून, नाम-मंत्रविधानानुसार सहस्रकिरण देव परमेश्वराची पूजा करतो, तो विधिपूर्वक पूर्ण आराधना करतो।

Verse 20

तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम्

त्या (सम्यक् पूजे)मुळे तप केलेले जणू सिद्ध होते, त्याच्यामुळे हवन केलेले जणू पूर्ण होते, त्याच्यामुळे सर्व अनुष्ठाने संपन्न होतात; आणि त्या योग्य विधीने परम पद प्राप्त होते।

Verse 21

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम्

धन्य ते महात्मे, त्यांचे जन्म सुजीवित व सफल आहे—जे नर्मदेच्या जलात स्नान करून देव भास्कराचे दर्शन घेतात।

Verse 22

तथा देवस्य राजेन्द्र ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् । अनन्यभक्त्या सततं त्रिरक्षरसमन्विताः

हे राजेन्द्र! जे देवाची प्रदक्षिणा सतत अनन्य भक्तीने, त्र्यक्षरी मंत्रासह करतात, ते पावन साधनेत दृढपणे प्रतिष्ठित होतात।

Verse 23

तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः । यत्पुण्यं च भवेत्तेषां तदिहैकमनाः शृणु

त्या साधनेने त्यांची शरीरे पवित्र होतात आणि त्या मंत्राने त्यांची पापे नष्ट होतात। आता एकाग्र मनाने ऐक—इथे त्यांना कोणते पुण्य प्राप्त होते।

Verse 24

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । प्रदक्षिणीकृता सर्वा पृथिवी नात्र संशयः

त्या कर्माने समुद्र व गुहा सहित, पर्वत-वन-उपवनांसह संपूर्ण पृथ्वी जणू प्रदक्षिणा केलेली होते—यात संशय नाही।

Verse 25

मन्त्रमूलमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तेन मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति

चर-अचरांसह हे संपूर्ण त्रैलोक्य मंत्रमूल आहे। म्हणून मंत्राविना कोणतेही कार्य या लोकी सिद्ध होत नाही।

Verse 26

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । कार्यार्थं नैव सिध्येत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम्

जसा लाकडी हत्ती किंवा चामडी हरिण कार्यसिद्धीस समर्थ होत नाही, तसाच मंत्ररहित कर्मही खरेतर सिद्ध होत नाही।

Verse 27

भस्महुतं पार्थ यथा तोयविवर्जितम् । निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम्

हे पार्थ! जसे जलाविना भस्माने केलेले हवन निष्फळ ठरते, तसेच मंत्राविना केलेले दानही निष्फळ होते।

Verse 28

काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु विशेषतः । मन्त्रेण लोके पूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः

विशेषतः लाकूड, दगड, ढेकूळ व मातीच्या रूपांत या लोकी लोक मंत्रानेच पूजा करतात; अमंत्राने कधीच नाही।

Verse 29

द्वादशाब्दान्नमस्काराद्भक्त्या यल्लभते फलम् । मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तल्लभते फलम्

बारा वर्षे भक्तीने केलेल्या नमस्कारांनी जे फळ मिळते, तेच फळ मंत्रयुक्त एकदाच नमस्कार केल्याने मिळते।

Verse 30

संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा । नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम्

संक्रांत, व्यतीपात, अयन व विषुवकाळी जो नर्मदेच्या जलात स्नान करून सूर्यदेवाची पूजा करतो…

Verse 31

द्वादशाब्देन यत्पापमज्ञानज्ञानसंचितम् । तत्क्षणान्नश्यते सर्वं वह्निना तु तुषं यथा

बारा वर्षांत अज्ञानाने किंवा जाणून साठलेले जे पाप असते, ते सर्व तत्क्षणी नष्ट होते—जसे अग्नीने तूस जळून जाते।

Verse 32

चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

चंद्र किंवा सूर्यग्रहणकाळी स्नान करून, उपवास व इंद्रियनिग्रह ठेवून, तेथे आदित्याचे मुखदर्शन केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 33

माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यां नृपसत्तम । सोपवासो जितक्रोध उषित्वा सूर्यमन्दिरे

हे नृपश्रेष्ठ! माघ मास आला की सप्तमी तिथीस उपवास करून, क्रोध जिंकून, सूर्य-मंदिरात निवास करावा.

Verse 34

प्रातः स्नात्वा विधानेन ददात्यर्घं दिवाकरे । विधिना मन्त्रयुक्तेन स लभेत्पुण्यमुत्तमम्

पहाटे विधिपूर्वक स्नान करून, मंत्रयुक्त विधीने दिवाकराला अर्घ्य द्यावे; त्यामुळे उत्तम पुण्य लाभते.

Verse 35

पितृदेवमनुष्याणां कृत्वा ह्युदकतर्पणम् । मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत्

पितर, देव आणि मनुष्य यांचे उदकतर्पण करून, नंतर देवाधिदेवाच्या मंदिरात विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 36

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपनैवेद्यशोभनैः । पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत्

गंध, पुष्प, धूप, दीप आणि शोभिवंत नैवेद्य अर्पून जगन्नाथाची पूजा करून, नंतर मंत्रोच्चार करावा.

Verse 37

विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रोऽथ वरुणस्तथा । विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च

‘विष्णु, शक्र (इंद्र), यम, धाता, मित्र व वरुण; तसेच विवस्वान, सविता, पूषा, चण्डांशु आणि भर्ग’—

Verse 38

इति द्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम् । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु

अशा रीतीने ही बारा नावे जपून व प्रदक्षिणा करून—हे पार्थ, एकाग्र मनाने ऐक; यामुळे येथे जे फळ मिळते ते सांगतो.

Verse 39

दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च । न भवेत्सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

शंकर म्हणाले—“सात जन्मांपर्यंत मनुष्य दरिद्री, रोगी, मुका, बहिरा किंवा जडबुद्धी होत नाही.”

Verse 40

एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विचक्षणः । आराधयेद्रविं भक्त्या य इच्छेत्पुण्यमुत्तमम्

हे जाणून विधिपूर्वक मंत्रजप करणारा विवेकी पुरुष, ज्याला उत्तम पुण्य हवे असेल, त्याने भक्तीने रवि (सूर्य)ची आराधना करावी.

Verse 41

मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद्भक्तिं देवस्य भारत । स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत्

परंतु हे भारत, जो मंत्राविना देवाची भक्ती करतो, तो पशु, कीटक किंवा पतंगासारखा स्वतःचीच विडंबना करतो.

Verse 42

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजते देहमुत्तमम् । स गतस्तत्र देवैस्तु पूज्यमानो महर्षिभिः

त्या तीर्थस्थानी जो कोणी आपले उत्तम देहत्याग करतो, तो देवांनी पूजिला जाऊन व महर्षींनी वंदिला जाऊन त्या दिव्यलोकास प्राप्त होतो।

Verse 43

स्वेच्छया सुचिरं कालमिह लोके नृपो भवेत्

तो स्वेच्छेने या लोकी अतिशय दीर्घकाळ राजा होतो आणि इच्छेनुसार दीर्घकाळ राज्य भोगतो।

Verse 44

पुत्रपौत्रसमायुक्तो हस्त्यश्वरथसङ्कुलः । दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले

तो पुत्र-पौत्रांनी युक्त, हत्ती-घोडे व रथांनी परिपूर्ण, दासी-दासांच्या शेकडो सेवकांनी युक्त असा, एका विशाल कुळात जन्म घेतो।

Verse 125

। अध्याय

अध्याय समाप्त—हा अध्याय येथे पूर्ण झाला।