Adhyaya 51

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । काले तत्क्रियते कस्मिञ्छ्राद्धं दानं तथेश्वर । यात्रा तत्र प्रकर्तव्या तिथौ यस्यां वदाशु तत्

उत्तानपाद म्हणाला— हे ईश्वर! श्राद्ध व दान कोणत्या काळी करावे? आणि तेथील यात्रा कोणत्या तिथीस करावी? ते मला लवकर सांगा।

Verse 2

ईश्वर उवाच । पितृतीर्थं यथा पुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः

ईश्वर म्हणाला— जसे पितृतिर्थ परम पुण्यदायक व सर्वकामप्रद आहे, तसेच हे तीर्थही स्नान, दान व तर्पणादि कर्मांनी पुण्यप्रद ठरते।

Verse 3

विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु । मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश

युगांच्या आरंभादि सर्व पवित्र संधिकाळी विशेषतः श्राद्ध नीट करावे। वत्सा, मन्वंतरादि चौदा पवित्र काळ ऐक।

Verse 4

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

आश्विन शुक्ल नवमी, कार्तिक द्वादशी, चैत्र महिन्याची तृतीया आणि भाद्रपदाचीही तृतीया— या शुभ तिथी आहेत।

Verse 5

आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा

आषाढची दशमी, माघची सप्तमी, श्रावण कृष्ण अष्टमी आणि आषाढ पौर्णिमा— या देखील पुण्य तिथी आहेत।

Verse 6

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा

फाल्गुन अमावस्या, पौष शुक्ल एकादशी, तसेच कार्तिकी, फाल्गुनी, चैत्री व ज्यैष्ठी पौर्णिमा—हे सर्वही पुण्यकाल मानले आहेत।

Verse 7

मन्वन्तरादयश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः । अयने चोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत्

मन्वंतर इत्यादी हे सर्व प्रसंग अनंत फल देणारे मानले आहेत। हे राजन्, उत्तरायण व दक्षिणायण या दोन्ही काळी श्राद्ध करावे।

Verse 8

कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका । पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य च विशेषतः

कार्तिक व माघ पौर्णिमा, वैशाख तृतीया, चैत्र पौर्णिमा आणि विशेषतः ज्येष्ठ पौर्णिमा—हेही पुण्यकाल म्हणून मान्य आहेत।

Verse 9

अष्टकासु च संक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव च । श्राद्धकाला इमे सर्वे दत्तमेष्वक्षयं स्मृतम्

अष्टका तिथींमध्ये, संक्रांतीस व व्यतीपात योगी—हे सर्व श्राद्धकाळ आहेत. या वेळी दिलेले दान अक्षय फल देणारे मानले आहे।

Verse 10

मधुमासे सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । निशि जागरणं कुर्याद्विष्णुपादसमीपतः

मधुमास (चैत्र) शुक्ल पक्षातील एकादशीला उपवास करून, विष्णुपादाच्या सान्निध्यात रात्र जागरण करावे।

Verse 11

धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः । अर्चां कुर्वन्ति ये विष्णोः पठेयुः प्राक्तनीं कथाम्

जे धूप, दीप, नैवेद्य, पुष्पमाळा, सुगंध व चंदन यांनी श्रीविष्णूची अर्चा करतात, त्यांनी प्रभूची प्राचीन पुण्यकथा पठण करावी।

Verse 12

ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

जो द्विज ऋग्, यजुः व सामवेदमंत्रांनी सांगितलेले सूक्त जपतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 13

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम्

सकाळी श्राद्ध करावे व द्विजांचा (ब्राह्मणांचा) यत्नपूर्वक सन्मान करावा। यथाशक्ती गो, सुवर्ण, वस्त्र इत्यादी दान द्यावे।

Verse 14

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् । श्राद्धदस्तु व्रजेत्तत्र यत्र देवो जनार्दनः

त्याचे पितर प्रलयपर्यंत तृप्त राहतात. आणि श्राद्धकर्ता त्या धामास जातो जिथे देव जनार्दन (विष्णू) विराजमान आहेत.

Verse 15

त्रयोदश्यां ततो गच्छेद्गुहावासिनि लिङ्गके । दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः

नंतर त्रयोदशीला गुहेत वसलेल्या लिंगाकडे जावे. मार्कंड (मार्कंडेश्वर) रूपी ईशानाचे दर्शन घेतल्याने सर्व पातकांतून मुक्ती मिळते.

Verse 16

उत्तानपाद उवाच । गुहामध्ये महादेव लिङ्गं परमशोभितम् । येन प्रतिष्ठितं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

उत्तानपाद म्हणाला—हे महादेव! या गुहेत परम शोभायमान लिंग विराजमान आहे. हे देव! हे लिंग कोणी प्रतिष्ठित केले? कृपा करून मला सांगावे.

Verse 17

ईश्वर उवाच । त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्

ईश्वर म्हणाले—तीनही लोकांत विख्यात असे मुनीश्वर मार्कंडेय आहेत. त्यांनी एक हजार दिव्य वर्षे अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 18

गुहामध्यं प्रविष्टोऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः । लिङ्गं तु स्थापितं तेन मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम्

तो गुहेच्या आत प्रवेश करून योगाभ्यासाचा आश्रय घेतला. तेथे त्याने लिंगाची स्थापना केली; ते ‘मार्कंडेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 19

तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्र जागरणं कुर्वन् दद्याद्दीपं प्रयत्नतः

जो तेथे भक्तीने स्नान करील, उपवास करील व इंद्रिये जिंकून ठेवील—तेथे जागरण करत—त्याने प्रयत्नपूर्वक दीपदान करावे.

Verse 20

देवस्य स्नपनं कुर्यान्मृतैः पञ्चभिस्तथा । यथा शक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद्यथाविधि

देवाचे स्नपन पाच ‘मृत’ द्रव्यांनीही करावे. नंतर यथाशक्ती सामग्री जमवून विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 21

स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपं कुर्युर्द्विजातयः । सावित्र्यष्टसहस्रं तु शताष्टकमथापि वा

द्विजांनी आपल्या-आपल्या वेदशाखेतून उत्पन्न मंत्रांनी जप करावा. विशेषतः सावित्रीचा आठ सहस्र जप, किंवा शंभर आठ जप करावा.

Verse 22

एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ जन्मनः फलमाप्नुयात् । चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि

हे नृपश्रेष्ठ! हे करून मनुष्य जन्माचे खरे फळ प्राप्त करतो. आणि चतुर्दशीला स्नान करून विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 23

पात्रं परीक्ष्य दातव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

जो आपल्या परम श्रेयाची इच्छा करतो, त्याने पात्राची परीक्षा करूनच दान द्यावे. त्या दात्याचे पितर निःसंशय बारा वर्षे तृप्त राहतात.

Verse 24

दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगाः सनातनाः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः

तो दाता तेथे जातो जिथे भोग सनातन आहेत. आणि गुहेच्या आत प्रवेश करून आपल्या शक्तीनुसार तेथे लोळावे.

Verse 25

नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते । शूलभेदे तु यः कुर्याच्छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि

नीलगिरीवर जे पुण्य आहे, ते सर्व पुण्य त्यांना मिळते—जे शूलभेद येथे प्रत्येक पर्वकाळी वारंवार श्राद्ध करतात.

Verse 26

विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु । केदारे चैव यत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे

विशेषतः चैत्रमासाच्या शेवटी जे पुण्यफळ मिळते ते ऐक. केदारात जे पुण्य आणि गंगासागर-संगमात जे पुण्य—

Verse 27

सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः । अर्बुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते

शुक्ल व कृष्ण पक्षात इतर तीर्थांत जे विशेष पुण्य असते, तेच पुण्य अर्बुदात आहे; आणि अमर-पर्वतातही पुण्य आहे.

Verse 28

गयादिसर्वतीर्थानां फलमाप्नोति मानवः । विधिमन्त्रसमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः

गया इत्यादी सर्व तीर्थांचे फळ मनुष्याला मिळते, जेव्हा तो विधी व मंत्रांनी युक्त होऊन पितृदेवतांना तर्पण करतो.

Verse 29

कुलानां तारयेद्विंशं दश पूर्वान् दशापरान् । दक्षिणस्यां ततो मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः

तो कुलाच्या वीस पिढ्यांचा उद्धार करतो—दहा पूर्वी व दहा पुढील. मग शुद्ध होऊन, मन एकाग्र करून दक्षिणाभिमुख (पितृ-दिशेकडे) कर्म करावे.

Verse 30

न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्यादष्टपुष्पिकाम् । शास्त्रोक्तैरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा

पूर्वोक्त न्यास करून ‘अष्टपुष्पिका’ अर्पण करावी. शास्त्रात सांगितलेल्या आठ मानसिक पुष्पांनी ही पूजा होते—ती कशी ते ऐक.

Verse 31

वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः । वानस्पत्यं भवेत्षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम्

मानसिक पुष्पे अशी—वारिज (जलज), सौम्य (चंद्रतत्त्व), आग्नेय, वायव्य आणि पुन्हा पार्थिव। सहावे वानस्पत्य व सातवे प्राजापत्य (प्रजापतीसंबंधी) होय.

Verse 32

अष्टमं शिवपुष्पं स्यादेषां शृणु विनिर्णयम् । वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुघृतं पयः

आठवे ‘शिवपुष्प’ आहे; यांचा निर्णय ऐका। वारिज पुष्प म्हणजे सलिल (जल); आणि सौम्य पुष्प म्हणजे मधु, घृत व पय (दूध) होय.

Verse 33

आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम् । पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यं फलात्मकम्

आग्नेय तत्त्वाचे अर्पण धूप, दीप इत्यादी; वायव्य तत्त्वाचे अर्पण चंदन वगैरे सुगंध-द्रव्य. पार्थिव अर्पण कंद-मुळे इत्यादी; आणि वानस्पत्य अर्पण फलरूप आहे.

Verse 34

प्राजापत्यं तु पाठाद्यं शिवपुष्पं तु वासना । अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः

प्राजापत्य अर्पण म्हणजे पाठ इत्यादी; आणि ‘शिवपुष्प’ म्हणजे वासना (शुद्ध सुगंधस्वभाव) होय. अहिंसा हे पहिले पुष्प, आणि इंद्रियनिग्रह हेही पुष्प आहे.

Verse 35

तृतीयं तु दया पुष्पं क्षमा पुष्पं चतुर्थकम् । ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम्

तिसरे पुष्प दया, आणि चौथे पुष्प क्षमा. ध्यान हेही पुष्प, तप हेही पुष्प; आणि ज्ञानाला सातवे पुष्प म्हटले आहे.

Verse 36

सत्यं चैवाष्टमं पुष्पमेभिस्तुष्यन्ति देवताः । भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप

सत्य हेच आठवे पुष्प—या पुष्पांनी देवता तुष्ट होतात। हे नराधिप! भक्तीने तपस्वी व ज्ञानी यांचेही पूजन करावे।

Verse 37

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्युगलं तथा । तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः

छत्र, आच्छादन-वस्त्र आणि पादुकांची जोडी द्यावी. या दानांनी सत्पात्राचा केवळ सन्मान केला तरी तीनही पुरुष पूजिले जातात.

Verse 38

स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः

भूतसम्प्लव (महाप्रलय) येईपर्यंत तो स्वर्गलोकी वास करतो. जे नर शूलपाणि प्रभूच्या भक्तीने जप करतात, त्यांना असे फळ मिळते.

Verse 39

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्कुमैः । समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः

पंचामृत, पंचगव्य, सुगंधी लेप व कुंकुम यांनी, तसेच श्रीखंड, अगरु व चंदन यांनी देवेश्वराचे लेपन/अभिषेक करावा.

Verse 40

नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः । निशि जागरणं कुर्युर्दीपदानं प्रयत्नतः

जे विविध पुष्पांनी शूलधारी प्रभूची अर्चा करतात, त्यांनी रात्री जागरण करावे आणि प्रयत्नपूर्वक दीपदान करावे.

Verse 41

धूपनैवेद्यकं दद्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् । तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः

धूप व नैवेद्य अर्पण करून पौराणिक कथा पठावी. त्या पुण्यस्थानी भक्तिभावाने स्थिर राहून जे नर जप करतात, ते सांगितलेल्या पुण्यफळाचे भागी होतात.

Verse 42

श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिम् । वेदोक्तैश्चैव मन्त्रैश्च रौद्रीं वा बहुरूपिणीम्

श्रीसूक्त, पौरुषसूक्त, पावमान आणि वृषाकपि सूक्त यांचे पठण करावे. तसेच वेदोक्त मंत्रांसह रौद्री किंवा बहुरूपिणी स्तोत्राचा जप करावा.

Verse 43

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या पूजयित्वा प्रणम्य च । नानाविधैर्महाभोगैः शिवलोके महीयते

ब्राह्मणांचे भक्तीने पूजन करावे; पूजन करून नमस्कारही करावा. त्यामुळे तो शिवलोकी नानाविध महान भोगांचा उपभोग घेत महिमान्वित होतो.

Verse 44

अग्निमित्यादि जाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः । रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्

जो ऋग्वेदी पुरुष ‘अग्निम्…’ इत्यादी जप्य मंत्रांचा जप करतो, तसेच रुद्रसूक्त, पुरुषसूक्त आणि पवित्र शुक्रिय श्लोकाध्यायही पठण करतो—

Verse 45

इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च । गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च

—तसेच ‘इषे त्वा’ इत्यादी दिक्-मंत्रसमूह, ज्योतिर्ब्राह्मण, गायत्री, मधु सूक्त आणि मण्डलब्राह्मणांचेही (पठण-जप करतो)।

Verse 46

एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद्यदि । देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च

जो यजुर्वेदी भक्तिभावाने हे जप जपतो—देवव्रत, वामदेव्य आणि पुरुषर्षभही।

Verse 47

बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद्भक्तितत्परः । स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

जो भक्तीत तल्लीन होऊन बृहद्रथान्तर जपतो, तो त्या धामास जातो जिथे देव महेश्वर वास करतात।

Verse 48

पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते योऽत्र भक्तितः । गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः

जो येथे भक्तीने पादप्रक्षालन व अभ्यंग (तेलस्नान/मर्दन) करतो, त्याला गोदानासारखे पुण्य मिळते—यात संशय नाही।

Verse 49

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र मधुना पायसेन च । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता

तेथे मधु व पायस देऊन ब्राह्मणांना भोजन घालावे; एक विप्र भोजन केल्यास जणू कोटी विप्र भोजन केल्यासारखे होते।

Verse 50

सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद्भक्त्या द्विजोत्तमे । तर्पितास्तेन देवाः स्युर्मनुष्याः पितरस्तथा

भक्तीने द्विजोत्तमास सुवर्ण, रजत व वस्त्र दान द्यावे; त्याने देव तृप्त होतात, तसेच मनुष्य व पितरही।

Verse 51

। अध्याय

॥ अध्याय-समाप्तीचा सूचक (अध्याय) ॥

Verse 52

अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च । शकटं यः प्रदद्याद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम्

जो घोडा, रथ, हत्ती, वाहन आणि तुलापुरुष-दानही देतो, किंवा सात धान्यांनी पूर्ण भरलेली शकट (गाडी) दान करतो—

Verse 53

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ । गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम्

जुव्यासह नांगर दान करावे आणि दोन तरुण, बलवान धुरंधर जनावरेही द्यावीत. तसेच गाय, अन्न-उत्पन्न, सुवर्ण इत्यादी—पात्रास विधिपूर्वक पूजून—दान करावेत.

Verse 54

अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता । यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल

जो विद्वान खरी समृद्धी इच्छितो, त्याने अपात्राला काहीही देऊ नये; कारण धरणी (पृथ्वी)च खरेतर सर्व प्राण्यांना धारण करते.

Verse 55

ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी । अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम्

म्हणून ती गौ विप्राला द्यावी—जी सर्व धान्यसमृद्धीच्या माळेने शोभित आहे. आता पुढे ऐक, हे राजेंद्र, गोदानाचे जे फळ आहे ते.

Verse 56

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति

जोपर्यंत वासराचे दोन्ही पाय व मुख गर्भात दिसतात, तोपर्यंत ती गौ पृथ्वीस्वरूपा आहे असे जाणावे—जोपर्यंत ती गर्भ सोडत नाही।

Verse 57

येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत् । पृथ्वी दत्ता भवेत्तेन सशैलवनकानना

ज्या कोणत्याही उपायाने शक्य हो, तिला ब्राह्मणास अर्पण करावे. असे केल्याने पर्वत, वन व उपवनांसह पृथ्वीचे दान केल्यासारखे फल मिळते.

Verse 58

तारयेन्नियतं दत्ता कुलानामेकविंशतिम् । रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीम्

अशी गौ निश्चयाने दान केली असता ती एकवीस पिढ्यांचा उद्धार करते. (दानात) दूध देणारी गौ द्यावी—जिचे खुर रौप्ययुक्त, दुध काढण्याचे भांडे कांस्याचे, व वस्त्रांसह असावी.

Verse 59

ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे । तेषां संख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशातैरपि

सूर्य वा चंद्र ग्रासलेला असता जे कृतार्थ पुण्यवान लोक दान करतात, त्यांच्या पुण्याची संख्या मी शेकडो वर्षांतही जाणू शकत नाही.

Verse 60

सर्वस्यापि हि दानस्य संख्यास्तीह नराधिप । चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते

हे नराधिप! या लोकी सर्व दानांचे फळमापन ठरलेले असते; परंतु चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी दानफळाची गणना होत नाही.

Verse 61

यत्र गौर्दृश्यते राजन् सर्वतीर्थानि तत्र हि । तत्र पर्व विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा

हे राजन्, जिथे गाय दिसते तिथेच खरोखर सर्व तीर्थे उपस्थित असतात। तो देश पर्वस्वरूप मानावा; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही॥

Verse 62

पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद्गमनं नरः । अथवा म्रियते योऽत्र रुद्रस्यानुचरो भवेत्

जो मनुष्य त्या तीर्थाचे पुन्हा स्मरण करून तेथे जाण्यास निघतो—किंवा जो तेथेच देह ठेवतो—तो रुद्राचा अनुचर होतो॥