Adhyaya 4

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् । महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर समुद्र ओलांडून वर येऊन मी त्रिकूट शिखरावर स्थित प्रभूला पाहिले. ते महान् सुवर्णवर्ण तेजाने उजळलेले, नानावर्ण शिलांनी अलंकृत होते.

Verse 2

महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् । महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्

मी महाशिखरावर आसनस्थ महादेवांना पाहिले; ते कोट्यवधी रुद्रांनी परिवेष्टित होते—महात्मा ईशान, अज आणि अव्यय.

Verse 3

सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत । भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ

हे तात, हे सुव्रत! मनूसह मी पुन्हा त्या चरणांना वंदन केले—जे सर्वभूतमय प्रभूचे आहेत आणि ज्यांना सर्व देव नमस्कार करतात.

Verse 4

। अध्याय

‘अध्याय’—हे केवळ अध्याय-चिन्ह, अध्यायाचा निर्देश आहे.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि । जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे तात! हे ऐकून माझ्या हृदयात परम कुतूहल उत्पन्न झाले आहे. कृपा करून ती कथा सांगा; आम्ही बंधूंंसह ऐकत आहोत.

Verse 6

का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे । योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्

ती कोण पद्मपलाश-नेत्री कन्या आहे, जी तमोमय झालेल्या महा-अर्णवात योगिनीसारखी नित्य भ्रमण करते, आणि जी स्वतःला ‘मी रुद्रजा आहे’ असे सांगते?

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् । तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हाच प्रश्न मी पूर्वी स्वतः मनुला विचारला होता. आज मी तुला तेच सांगतो—त्या अबला कन्येचा उद्भव.

Verse 8

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु

परमेष्ठी ब्रह्म्याची रात्रि व्यतीत झाल्यावर, मग निर्मळ, निष्कलंक प्रभाती—सृष्टीत प्राणी निर्माण होत असताना—

Verse 9

मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर । केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना

हे युधिष्ठिर! मी शिर झुकवून मनुला प्रणाम करून विचारतो—ही पद्मपलाश-नेत्री, श्यामवर्णा, चंद्रासारख्या मुखाची स्त्री कोण आहे?

Verse 10

एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी । सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती

ती एकटीच एकार्णवात भ्रमण करते आणि म्हणते—‘मी रुद्रजा आहे.’ ती वेदमाता सावित्री आहे का, की तीच सरस्वती?

Verse 11

मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता

ती नद्यांमध्ये श्रेष्ठ मन्दाकिनी आहे काय, की लक्ष्मी, अथवा उमा? की ती साक्षात् कालरात्रि आहे, किंवा सुख-कल्याण उत्पन्न करणारी प्रकृती?

Verse 12

एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा । चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे

हे भगवन्, हे सांगा—अमृतसम्भवा ती कोण आहे, जी त्या भयानक एकमेव महासागरात विचरते, जिथे सर्प व राक्षस नष्ट झाले आहेत?

Verse 13

मनुरुवाच । शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् । यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी

मनु म्हणाले—वत्सा, ऐक; योग्य क्रमाने मी तिचा संभव सांगतो—जी रुद्रापासून उद्भवली आहे, ही श्रेष्ठवर्णिनी सुंदरी।

Verse 14

पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः

पूर्वी शांततनु शिवाने—उमेसह शंकराने—सर्व लोकांच्या हितासाठी विपुल तप आचरले।

Verse 15

ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् । अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी

ऋक्षशैलावर चढून त्यांनी अतिशय कठोर तप केले; सर्व भूतांना अदृश्य, तरीही सर्वभूतात्मा, वशीश्वर।

Verse 16

तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल । तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः

त्या देवाच्या तपश्चर्येत प्रवृत्त होताच खरोखर त्याचा स्वेद उत्पन्न झाला। रुद्रसम्भव तो स्वेद पर्वताला सर्वत्र प्लावित करू लागला।

Verse 17

तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा । या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा

त्यातूनच महापुण्यवती अशी श्रेष्ठ नदी प्रकट झाली—जिला तू समुद्रात पाहिलेस, जिने कमळपानासारखी दीर्घ नेत्रे धारण केली आहेत.

Verse 18

स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा । आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप

हे नृपा! त्या आद्य कृतयुगात तिने पूर्वी स्त्रीरूप धारण करून रुद्राची आराधना केली आणि दहा हजार वर्षे ती साधना अखंड केली.

Verse 19

ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते

तेव्हा उमेसह महादेव शंकर प्रसन्न होऊन म्हणाले—“हे महाभागे! सांग, तुझ्या मनात जे आहे ते काय?”

Verse 20

सरिदुवाच । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे । प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो

नदी म्हणाली—“हे देवेश! प्रलय येऊन स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर, हे प्रभो, तुझ्या कृपेने मी अक्षय राहो.”

Verse 21

सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो

हे देवेश प्रभो! नद्या, सागर व पर्वत जरी क्षीण झाले, तरी तुझ्या कृपेने मी पुण्यरूप राहून पापक्षय करणारी होवो।

Verse 22

पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर

हे शंकर! पाप व उपपातकांनी युक्त, महापातकीसुद्धा भक्तीने स्नान केल्यास सर्व पापांतून मुक्त होतात।

Verse 23

उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता

जाह्नवी (गंगा)च्या उत्तरदेशी ती ‘महापातकनाशिनी’ म्हणून ख्यात आहे; तसेच देवांनी अशी पूजा केली तर दक्षिण मार्गावर मीही तशीच होवो।

Verse 24

स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर

हे विभो! स्वर्गातून अवतरून ती जशी पृथ्वीवर ‘गंगा’ म्हणून ख्यात झाली, तसेच हे त्रिदशेश्वर, मी ‘दक्षिणगंगा’ म्हणून प्रसिद्ध होवो।

Verse 25

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर

हे महेश्वर! पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ येथे भक्तीने स्नान करणारा मर्त्य प्राप्त करतो।

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् । मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्

ब्रह्महत्या इत्यादी जे पाप कुठेही साचलेले असेल, हे देव! येथे अवगाहन केल्याने ते केवळ एका महिन्यातच क्षय पावते।

Verse 27

यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम

हे शंकर! सर्व वेदांत व सर्व यज्ञांत जे फळ आहे, ते सर्व येथे अवगाहनानेच प्राप्त होवो—असा माझा निश्चय आहे।

Verse 28

सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर

हे शंकर! सर्व दान-उपवासांचे आणि सर्व तीर्थस्नानाचे जे फळ आहे, ते माझ्या जलानेच प्राप्त होवो।

Verse 29

मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् । ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव

हे शिव! माझ्या तीरावर जे नर महेश्वराची पूजा करतात, ते देहत्यागानंतर तुझ्या लोकास प्राप्त होवोत—असेच होवो।

Verse 30

मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम

हे महेशान! उमा व देवतांसह माझ्या काठी नित्य वास कर. हे जगन्नाथ! हाच माझा वर आहे।

Verse 31

सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्

सुकर्म केला असो वा विकर्म—शांत, दांत व जितेंद्रिय असो—माझ्या जलात जो प्राणी देहत्याग करील, तो अमरावतीस जावो।

Verse 32

त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी । भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे

हे देवदेवेश! आपण प्रसन्न होऊन योग्य मानाल तर मी त्रैलोक्यात महापातकनाशिनी म्हणून विख्यात होईन।

Verse 33

एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम । नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः

हे नृपश्रेष्ठा! नर्मदेने हे व इतर दिव्य वर मागितल्यावर, प्रसन्न वृषवाहन (शिव) तेव्हा बोलला।

Verse 34

श्रीमहेश उवाच । एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते । नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे

श्री महेश म्हणाले—हे कल्याणी, हे अनिंदिते! तू जे म्हटलेस तसेच होवो. हे कमलेक्षणे! लोकांत तुझ्यावाचून दुसरी कोणी वरार्ह नाही।

Verse 35

यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने । तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः

हे वरानने! ज्या क्षणी तू माझ्या देहातून प्रकट झालीस, त्या क्षणापासूनच तू सर्व पापांची मोचिनी आहेस—यात संशय नाही।

Verse 36

कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः । उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः

कल्पक्षय घडविणाऱ्या काळी, विशेषतः घोर काळात, जे नर उत्तर काठाचा आश्रय घेऊन तेथे निवास करितात।

Verse 37

अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः । आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्

हे देवि! कीटक-पतंग, पक्षी तसेच वृक्ष, गुल्म, लता इत्यादीही—देहपतन होईपर्यंत—तेही सद्गतीस जातील।

Verse 38

दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः । आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे

जे धर्मवत्सल द्विज दक्षिण काठाचा आश्रय घेतात, ते मृत्यूपर्यंत तेथे राहतील; नंतर ते पितृमंदिरी जातील।

Verse 39

अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्

खरोखर, तुझ्या वचनाने—काही विशेष कारणासाठी—मी तुझ्या तीरावर सदैव उमेसह निवास करीन।

Verse 40

एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना

असेच आहे, हे देवि, हे महादेवि—अगदी तसेच, संशय नाही—ब्रह्मा, इंद्र, चंद्र, वरुण, साध्यगण आणि विष्णूसह।

Verse 41

उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया । दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि

हे देवी! तुझ्या उत्तरेकाठी माझ्या आज्ञेने ते वास करतील; आणि दक्षिणेकाठी पितरांसह तसेच इतरही, हे सुरसुंदरी, निवास करतील।

Verse 42

वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय

ते माझ्यासहच वास करतील—हा तुझा उत्तम वर आहे। जा, जा, हे महाभागे, आणि मर्त्यांना पापातून मुक्त कर।

Verse 43

सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः । एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः

ऋषिसंघांसह, तसेच सिद्ध, देव आणि असुर यांच्यासह—असे संबोधिले गेल्यावर—उमेसह सर्वशक्तिमान महादेव विभू उपस्थित होते।

Verse 44

वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः । तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी

मग मनु आणि माझ्याकडून वंदित-स्तुत होऊन ते अदृश्य झाले। त्यामुळें ही (नदी) महापुण्यवती व महापातकनाशिनी झाली।

Verse 45

कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः । एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता

कथन झाले तरी तू पुन्हा विचारतेस—यात तुला विस्मय वाटू नये। ही गंगा महापुण्यवती असून त्रिलोकीत विख्यात आहे।

Verse 46

दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश । शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता

पंधरा प्रवाहांनी ती दहा दिशांना प्लावित करते. शोण, महानदा आणि नर्मदा ह्याही ‘सुरसा’—देवपावन—अशा करण्यात आल्या.

Verse 47

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा

मन्दाकिनी, दशार्णा आणि तसेच चित्रकूटा; तसेच तमसा, विदिशा, करभा आणि यमुना.

Verse 48

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

चित्रोत्पला, विपाशा, रञ्जना आणि वालुवाहिनी—या नद्या ऋक्षपादापासून उत्पन्न; आणि सर्वच खरेतर रुद्रसम्भव आहेत.

Verse 49

सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः । इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः

त्या सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या, पुण्यदायिनी, सर्व मंगल देणाऱ्या आणि शिवस्वरूप आहेत; अशा दिव्य नामांनी वेदपारंगत जन त्यांची स्तुती करतात.

Verse 50

पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा । इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम

हे नरोत्तम! हे सर्व महाभाग्य पुराणज्ञ महाभागांनी, घृताहुती देणाऱ्यांनी आणि सोमपान करणाऱ्यांनीही असेच सांगितले आहे.

Verse 51

मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्

पूर्वी मनूंनी मला अमृतेपासून तिचा उद्भव कसा झाला हे सांगितले—हे पुण्य, पवित्र, अतुल व शुभ असे आख्यान रुद्रांनी गेय रूपाने उच्चारले आहे।

Verse 52

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत

जे मनुष्य भक्तीने यांचे कीर्तन करतील आणि जे ऐकतीलही—ते प्रातःकाळी उठून, हे भारत, पंधरा नामांचे स्मरण-जप करतील,

Verse 53

ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना

ते मनुष्य पवित्र स्नानातून उत्पन्न झालेले सर्व पुण्य प्राप्त करतील, आणि सूर्यवर्ण तेजस्वी, शंभर घंटांच्या निनादाने गजर करणाऱ्या विमानाने (प्रयाण करतील)।

Verse 54

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्

मानवी भावावस्था त्यागून ते परम गतीस प्राप्त होतील।