Adhyaya 118
या अध्यायात युधिष्ठिर नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील इन्द्रतीर्थाची उत्पत्ती विचारतो आणि मार्कण्डेय ऋषी प्रश्नोत्तररूपाने प्राचीन इतिहासनिवेदन करतात. वृत्रवधानंतर इन्द्रावर ब्रह्महत्येचा घोर दोष येतो; तो अनेक तीर्थे व पवित्र जलस्थाने फिरूनही सुटका मिळवत नाही—यातून गंभीर नैतिक अपराध केवळ साध्या तीर्थपरिक्रमेतून नष्ट होत नाही, हे सूचित होते. इन्द्र कठोर तप, उपवास व दीर्घ व्रते करतो; अखेरीस देवसभा भरते आणि ब्रह्मा पाप चार भागांत विभागून जल, पृथ्वी, स्त्रिया तसेच कर्म/व्यवसाय-क्षेत्रांमध्ये वाटतो—यामुळे काही सामाजिक-धार्मिक बंधनांची कारणकथाही सांगितली जाते. नर्मदातटी महादेवाची पूजा केल्यावर शिव प्रसन्न होऊन वर देतो; इन्द्र तेथे नित्य दिव्य सान्निध्य मागतो आणि इन्द्रतीर्थाची स्थापना होते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की इन्द्रतीर्थात स्नान, तर्पण व परमेश्वरपूजा केल्याने महापापही नष्ट होतात आणि महान यज्ञासारखे पुण्य मिळते; या माहात्म्याचे श्रवणही पावन करणारे मानले आहे.
Shlokas
Verse 1
। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे
श्री मार्कंडेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेंद्र, परम शोभायुक्त तीर्थास जावे; ते ‘इंद्रतीर्थ’ म्हणून विख्यात असून नर्मदेच्या दक्षिण तटावर आहे।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थं कथं भवेत् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः
युधिष्ठिर म्हणाले—नर्मदेच्या दक्षिण काठी इंद्रतीर्थ कसे झाले? हे विप्रश्रेष्ठ, आद्य-मध्य-अंतासहित त्याचा सविस्तर वृत्तांत मला ऐकायचा आहे।
Verse 3
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः । कथयामास तद्वत्तमितिहासं पुरातनम्
धर्मपुत्र युधिष्ठिराचे हे वचन ऐकून त्यांनी, जसे घडले तसेच, प्राचीन इतिहासनिवेदन सांगण्यास सुरुवात केली।
Verse 4
श्रीमार्कण्डेय उवाच । विश्वासयित्वा सुचिरं धर्मशत्रुं महाबलम् । वृत्रं जित्वाथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम्
श्री मार्कंडेय म्हणाले—दीर्घकाळ महाबली देवशत्रू वृत्राचा विश्वास संपादन करून, मग त्याला जिंकून वध करून, शचीपति इंद्र पुढे मार्गस्थ झाले।
Verse 5
निष्क्राममाणं मार्गेण ब्रह्महत्या दुरासदा । अहोरात्रमविश्रान्ता जगाम भुवनत्रयम्
मार्गाने निघालेल्या इंद्राच्या मागे दुर्जय ब्रह्महत्या अहोरात्र अविश्रांतपणे त्रैलोक्यात पाठलाग करीत राहिली।
Verse 6
यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम् । दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुञ्चति
ब्रह्महा जिथे जिथे शोभन रथाने जाई, देवांसह दिशांच्या भागांत गेला तरी, तिथून ब्रह्महत्या त्याला कधीही सोडीत नसे।
Verse 7
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । पातकानां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम्
ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन—या पातकांस प्रायश्चित्ताची गती सांगितली आहे; पण विश्वासघातकांस कोणताही मार्ग दिसत नाही।
Verse 8
पापकर्ममुखं दृष्ट्वा स्नानदानैर्विशुध्यति । नारी वा पुरुषो वापि नैव विश्वासघातिनः
पापकर्माचे मुख (प्रकट रूप) पाहून मनुष्य स्नान-दानांनी शुद्ध होतो; पण स्त्री असो वा पुरुष, विश्वासघातक त्यानेही शुद्ध होत नाही।
Verse 9
एवमादीनि चान्यानि श्रुत्वा वाक्यानि देवराट् । वचनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम्
अशा प्रकारची इतरही वचने ऐकून, तसेच बोलणाऱ्यांनी उच्चारलेले शब्द ऐकून, देवराज अत्यंत विषादात पडला।
Verse 10
त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम् । पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च
देवांसह राज्य त्यागून तो उत्तम तप करण्यास गेला; पुत्र, पत्नी, घर, राज्य आणि विविध धनसंपत्तीही सोडून।
Verse 11
फलान्येतानि धर्मस्य शोभयन्ति जनेश्वरम् । फलं धर्मस्य भुञ्जेति सुहृत्स्वजनबान्धवाः
ही धर्माची प्रत्यक्ष फळे असून ती मनुष्यांतील राजाला शोभा देतात; आणि सुहृद, स्वजन व बंधुजन म्हणतात—‘हा धर्मफळ भोगतो आहे’।
Verse 12
पश्यतां सर्वमेतेषां पापमेकेन भुज्यते । परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम्
हे सर्व पाहत असतानाही पाप एकट्यालाच भोगावे लागते; कारण परम सुख सोडून तो दुःखभाराने आपले शरीर क्षीण करीत राहतो।
Verse 13
देवराजो जगामासौ तीर्थान्यायतनानि च । गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव च
देवराज इंद्र तीर्थे व पवित्र आयतने यांकडे गेला; गंगेची सर्व तीर्थे आणि तसेच यमुनेचीही सर्व तीर्थे त्याने दर्शन केली।
Verse 14
सारस्वतेषु सर्वेषु सामुद्रेषु पृथक्पृथक् । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च
तो सर्व सारस्वत तीर्थांना गेला आणि समुद्रसंबंधी पवित्र स्थळांना एकेक करून; नद्यांमध्ये, देवखातांमध्ये, तळ्यांमध्ये व सरोवरांमध्येही गेला।
Verse 15
पापं न मुञ्चते सर्वे पश्चाद्देवसमागमे । रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि
देवसमागमानंतरही ती सर्व तीर्थे त्याला पापातून मुक्त करू शकली नाहीत; रेवाप्रभव तीर्थांमध्ये—तिच्या दोन्ही काठांवर—मात्र त्याचे (अखेर) विमोचन झाले।
Verse 16
पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थं समासदत् । तव स्थित्वोपवासैश्च कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः
महादेवाची पूजा करून तो स्कंदतीर्थास गेला. तेथे राहून त्याने उपवास केले आणि कृच्छ्र व चांद्रायण इत्यादी व्रत-तपांचे अनुष्ठान केले.
Verse 17
कर्शयन्वै स्वकं देहं न लेभे शर्म वै क्वचित् । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः
स्वदेह कृश करूनही त्याला कधीच सुख-शांती मिळाली नाही. ग्रीष्मात तो पंचाग्नीच्या मध्ये बसत असे आणि पावसाळ्यात उघड्या भूमीवर शयन करी.
Verse 18
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते चचार विपुलं तपः । एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्य विदितात्मनः
हेमंत ऋतूत ओले वस्त्र धारण करून त्याने विपुल तप केले. अशा रीतीने आत्मज्ञानयुक्त इंद्राची तपस्या चालू राहिली.
Verse 19
वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत । ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षे तु नृपसत्तम
हे भारत! दहा सहस्र वर्षे निघून गेली. मग अकरावे वर्ष येताच, हे नृपश्रेष्ठ!
Verse 20
सहसा भगवान्देवस्तु तुतोष परमेश्वरः । तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
अकस्मात परमेश्वर भगवान प्रसन्न झाले. तसेच ब्रह्मा-विष्णूंच्या अग्रस्थानी ब्रह्मर्षी व सिद्धगणही तुष्ट होऊन तेथे समवेत झाले.
Verse 21
तत्राजग्मुः सुराः सर्वे यत्र देवः शतक्रतुः । दृष्ट्वा समागतान् देवानृषींश्चैव महामतिः
तेथे सर्व देवता जिथे देव शतक्रतु (इंद्र) होते तिथे आले. त्या महामती इंद्राने एकत्र जमलेले देव व ऋषी यांना पाहिले.
Verse 22
उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वदेवपुरोहितः । विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः
तेव्हा सर्वदेवांचे पुरोहित नम्र होऊन प्रणाम करून म्हणाले—“वृत्रवध कसा झाला हे यांना सर्वांना विदित आहे.”
Verse 23
युष्माकं चाज्ञया पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तथाप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम्
“हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर! पूर्वी तुमच्या आज्ञेने ते झाले तरीही लोक त्याला ब्राह्मणहंता, पापकर्मी असेच मानतात.”
Verse 24
भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुञ्चति । न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
“तो सर्व तीर्थांत फिरला तरी ब्रह्महत्येचे पाप त्याला सोडत नाही; आणि चराचरांसह त्रैलोक्याचे सर्व जगत् त्याच्यामुळे आनंदित होत नाही.”
Verse 25
यथा विहीनचन्द्रार्कं तथा राज्यमनायकम् । तस्मात्सर्वे सुरश्रेष्ठा विज्ञाप्यं मम सम्प्रति
“जसे चंद्र-सूर्याविना जगत्, तसेच नायकाविना राज्य. म्हणून, हे सुरश्रेष्ठांनो, आता माझी विनंती ऐका.”
Verse 26
कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः । बृहस्पतिमुखोद्गीर्णं श्रुत्वा तद्वचनं शुभम्
बृहस्पतीच्या मुखातून निघालेले ते शुभ वचन ऐकून सर्व महर्षींनी निश्चय केला— “शक्राला निर्दोष करावे।”
Verse 27
ततः प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः । एतत्पापं महाघोरं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्
तेव्हा लोकपितामह भगवान ब्रह्मा म्हणाले— “हे पाप अत्यंत घोर आहे; ब्रह्महत्येतून उत्पन्न झाले आहे।”
Verse 28
दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम् । एवं मुक्त्वा क्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः
“मी याचा चतुर्थांश देवतांवर व भूतप्राण्यांवर टाकीन।” असे म्हणून त्या महामतीने ते पाप जलावर क्षेपिले.
Verse 29
अवगाह्य ततः पेया आपो वै नान्यथा बुधैः । धरायामक्षिपद्भागं द्वितीयं पद्मसंभवः
म्हणूनच ज्ञानी म्हणतात— जलात अवगाहन (स्नान) करावे व ते पाणी प्यावे; अन्यथा नव्हे। मग पद्मसंभवाने दुसरा भाग धरतीवर टाकला.
Verse 30
अभक्ष्या तेन संजाता सदाकालं वसुंधरा । तदार्धमर्द्धं नारीणां द्वितीयेऽह्नि युधिष्ठिर
त्या भागामुळे वसुंधरा सदाकाळ (आपल्या उत्पन्नात) पूर्णतः भक्ष्य राहिली नाही. आणि त्या हिस्स्याचा अर्धा भाग दुसऱ्या दिवशी स्त्रियांवर पडला, हे युधिष्ठिरा।
Verse 31
निक्षिप्य भगवान्देवः पुनरन्यज्जगाद ह । असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेन जाता रजस्वला
असे निक्षेप करून भगवान् देव पुन्हा म्हणाले—“म्हणून ती असंग्राह्या, म्हणजे अस्पर्श्य व अनागम्या झाली; रजस्वला झाली।”
Verse 32
चतुर्दिनानि सा प्राज्ञैः पापस्य महतो महात् । चतुर्थं तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः
प्राज्ञ म्हणतात की ती चार दिवस त्या महापापाचा मोठा भाग वहाते; नंतर परमेश्वराने चतुर्थांश भागही विभागून नेमून दिला।
Verse 33
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शूद्रसेवाकरे द्विजे । ततोऽभिनन्दयामासुः सर्वे देवा महर्षयः
जेव्हा एखादा द्विज शेती, गोरक्षण व वाणिज्य तसेच शूद्रसेवा या कर्मांत प्रवृत्त झाला, तेव्हा सर्व देव व महर्षींनी त्याचे अभिनंदन केले।
Verse 34
देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिर्नर्मदाजलसंस्थितम् । वरेण छन्दयामास ततस्तुष्टो महेश्वरः
नर्मदाजलात स्थित देवेन्द्राला प्रिय स्तुतिवचने ऐकून आनंद झाला; तेव्हा तुष्ट महेश्वराने त्याला वर दिला।
Verse 35
वरं दास्यामि देवेश वरं वृणु यथेप्सितम्
“हे देवेश! मी तुला वर देईन; तुला जसा अभिष्ट आहे तसा वर माग।”
Verse 36
इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र संस्थापयिष्यामि सदा संनिहितो भव
इंद्र म्हणाला—हे देवेश! तू प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर मी तुला येथेच प्रतिष्ठापित करीन; तू सदैव येथे नित्य सन्निधानी राहा।
Verse 37
एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः
त्याला ‘एवमस्तु’ असे म्हणून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर—महर्षींच्या स्तुतीने गौरविले जात—आकाशात प्रवेश करून निघून गेले।
Verse 38
गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिदशालयम्
देवदेव निघून गेल्यावर देवांचा राजा शतक्रतु इंद्राने महादेवाची तेथे स्थापना करून त्रिदशांच्या आलयास प्रस्थान केले।
Verse 39
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः
जो इंद्रतीर्थात स्नान करून पितर व देवतांचे तर्पण करतो, तो महापातकांनी युक्त असला तरी सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 40
इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलमश्नुते
जो इंद्रतीर्थात स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे पूर्ण व विपुल फळ भोगतो।
Verse 41
एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर्नराः
हे राजेंद्र, हे परम उत्तम तीर्थमाहात्म्य मी तुला सर्वथा सांगितले. केवळ ते ऐकण्यानेच मनुष्य पापांपासून मुक्त होतात.