Adhyaya 169

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्परं तीर्थं पुण्यं पापप्रणाशनम् । माण्डव्यो यत्र संसिद्ध ऋषिर्नारायणस्तथा

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर पापप्रणाशक अशा परम पुण्य तीर्थास जावे, जिथे माण्डव्य ऋषी सिद्ध झाले आणि तसेच नारायण ऋषीही।

Verse 2

नारायणेन शुश्रूषा शूलस्थेन कृता पुरा । तत्र स्नात्वा महाराज मुच्यते पापकञ्चुकात्

पूर्वी तेथे शूलावर स्थित नारायणांनी सेवा-शुश्रूषा केली होती. हे महाराज, त्या स्थानी स्नान केल्याने मनुष्य पापरूपी कंचुकातून मुक्त होतो.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतल्लोकेषु यत्त्वया कथितं मुने । न दृष्टं न श्रुतं तात शूलस्थेन तपः कृतम्

युधिष्ठिर म्हणाला—हे मुने! तुम्ही जे कथन केले ते लोकांतही मोठे आश्चर्य आहे. तात, शूळावर स्थित होऊन तप केले—असे मी ना पाहिले, ना ऐकले।

Verse 4

एतत्सर्वं कथय मे ऋषिभिः सहितस्य वै । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं माण्डव्यस्य कुतूहलात्

ऋषींसह बसलेल्या मला हे सर्व सविस्तर सांगावे. माण्डव्याविषयी कुतूहलामुळे आणि या तीर्थाचे माहात्म्यही मला कथन करा.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तपुरा त्रेतायुगे क्षितौ । लोकपालोपमो राजा देवपन्नो महामतिः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्! ऐक, पूर्वी पृथ्वीवर त्रेतायुगात जे घडले ते. लोकपालासारखा महाबुद्धिमान राजा देवपन्न नावाचा होता.

Verse 6

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च यज्वा दानरतः सदा । प्रजा ररक्ष यत्नेन पिता पुत्रानिवौरसान्

तो धर्मज्ञ व कृतज्ञ होता, यज्ञ करणारा आणि सदैव दानात रत असे. त्याने प्रयत्नपूर्वक प्रजेचे रक्षण केले, जसे पिता आपल्या सख्ख्या पुत्रांचे करतो.

Verse 7

दात्यायनी प्रिया भार्या तस्य राज्ञो वशानुगा । हारनूपुरघोषेण झङ्काररवनादिता

त्या राजाची प्रिय पत्नी दात्यायनी होती, जी त्याच्या आज्ञेला अनुसरणारी होती. हार व नूपुरांच्या घोषाने ती झंकारध्वनीने निनादित होत असे.

Verse 8

परस्परं तयोः प्रीतिर्वर्धतेऽनुदिनं नृप । वंशस्तम्बे स्थितो राजा संशास्ति पृथिवीमिमाम्

हे नृपा! त्या दोघांचे परस्पर प्रेम दिवसेंदिवस वाढत गेले. वंशाचा स्तंभ होऊन तो राजा या पृथ्वीचे उत्तम शासन करीत होता.

Verse 9

हस्त्यश्वरथसम्पूर्णां धनवाहनसंयुताम् । अलंकृतो गुणैः सर्वैरनपत्यो महीपतिः

त्या महीपतीकडे हत्ती-घोडे-रथांनी परिपूर्ण सेना होती आणि धन व वाहने यांचीही समृद्धी होती. सर्व गुणांनी अलंकृत असूनही तो राजा अपत्यहीन होता.

Verse 10

दुःखेन महताविष्टः संतप्तः सन्ततिं विना । स्नानहोमरतो नित्यं द्वादशाब्दानि भारत

संतती नसल्याने तो महान दुःखाने व्याप्त व शोकाने संतप्त झाला. हे भारत! तो बारा वर्षे नित्य स्नान व होमकर्मात रत राहिला.

Verse 11

व्रतोपवासनियमैः पत्नीभिः सह तस्थिवान् । आराधयद्भगवतीं चामुण्डां मुण्डमर्दिनीम्

तो पत्नींसह व्रत, उपवास व नियम यांत दृढ राहिला आणि मुण्डमर्दिनी भगवती चामुण्डेची आराधना करीत राहिला.

Verse 12

स्तोत्रैरनेकैर्भक्त्या च पूजाविधिसमाधिना । जय वाराहि चामुण्डे जय देवि त्रिलोचने

अनेक स्तोत्रांनी, भक्तीने आणि पूजाविधीत एकाग्र समाधीने तो स्तुती करू लागला—“जय वाराही! जय चामुण्डे! जय त्रिलोचने देवि!”

Verse 13

ब्राह्मि रौद्रि च कौमारि कात्यायनि नमोऽस्तु ते । प्रचण्डे भैरवे रौद्रि योगिन्याकाशगामिनि

हे ब्राह्मी, हे रौद्री, हे कौमारी, हे कात्यायनी—तुला नमस्कार असो। हे प्रचंडे, हे भैरवी, हे रौद्री—हे आकाशगामिनी योगिनी!

Verse 14

नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे । राज्ञा स्तुता च संतुष्टा देवी वचनमब्रवीत्

चराचरांसह त्रैलोक्यात तुझ्यावाचून काहीही नाही. राजाने स्तुती केल्यावर देवी संतुष्ट झाली आणि वचन बोलली.

Verse 15

वरयस्व यथाकामं यस्ते मनसि वर्तते । आराधिता त्वया भक्त्या तुष्टा दास्यामि ते वरम्

तुझ्या मनात जे आहे ते इच्छेनुसार वर माग. तुझ्या भक्तीने आराधित होऊन मी प्रसन्न आहे; तुला वर देईन.

Verse 16

देवपन्न उवाच । यदि तुष्टासि देवेशि वरार्हो यदि वाप्यहम् । पुत्रसन्तानरहितं संतप्तं मां समुद्धर

देवपन्न म्हणाला—हे देवेशी! तू प्रसन्न असशील आणि मी वरास पात्र असेन, तर पुत्र-संतानरहित, संतप्त मला या दुःखातून उध्दर.

Verse 17

सन्तानं नय मे वृद्धिं गोत्ररक्षां कुरुष्व मे । अपुत्रिणां गृहाणीह श्मशानसदृशानि हि

माझ्या संततीची वाढ कर, माझ्या गोत्राचे रक्षण कर. कारण येथे अपुत्रांचे घर खरोखरच स्मशानासारखे असते.

Verse 18

पितरस्तस्य नाश्नन्ति देवता ऋषिभिः सह । क्रियमाणेऽप्यहरहः श्राद्धे मत्पितरः सदा

त्याचे पितर तृप्त होत नाहीत, ऋषींसह देवताही नाहीत; दररोज श्राद्ध केले तरी माझे पितर सदैव अतृप्तच राहतात।

Verse 19

दर्शयन्ति सदात्मानं स्वप्ने क्षुत्पीडितं मम । इति राज्ञो वचः श्रुत्वा देवी ध्यानमुपागता

माझे पितर भुकेने पीडित होऊन स्वप्नात वारंवार मला दर्शन देतात. राजाचे हे वचन ऐकून देवी ध्यानस्थ झाली।

Verse 20

दिव्येन चक्षुषा दृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् । प्रसन्नवदना देवी राजानमिदमब्रवीत्

देवीने दिव्यदृष्टीने चराचरसहित त्रैलोक्य पाहिले; मग प्रसन्नमुखाने राजाला हे वचन सांगितले।

Verse 21

सन्तानं नास्ति ते राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यजस्व यज्ञपुरुषमपत्यं नास्ति तेऽन्यथा

हे राजन्, चराचरसहित त्रैलोक्यात तुझ्यासाठी संतती नाही. म्हणून यज्ञपुरुषाची उपासना कर; अन्यथा तुला अपत्यप्राप्ती होणार नाही।

Verse 22

मया दृष्टं महीपाल त्रैलोक्यं दिव्यचक्षुषा । एवमुक्त्वा गता देवी राजा स्वगृहमागमत्

हे महीपाल, मी दिव्यदृष्टीने त्रैलोक्य पाहिले आहे. असे बोलून देवी निघून गेली आणि राजा आपल्या घरी परत आला।

Verse 23

इयाज यज्ञपुरुषं संजाता कन्यका ततः । तेजस्विनी रूपवती सर्वलोकमनोहरा

त्याने यज्ञपुरुषाचे विधिपूर्वक पूजन केले; तेव्हा एक कन्या उत्पन्न झाली. ती तेजस्विनी, रूपवती आणि सर्व लोकांचे मन मोहून टाकणारी होती.

Verse 24

देवगन्धर्वलोकेऽपि तादृशी नास्ति कामिनी । तस्या नाम कृतं पित्रा हर्षात्कामप्रमोदिनी

देव-गंधर्वलोकातही तशी कामिनी नव्हती. पित्याने हर्षाने तिचे नाव ‘कामप्रमोदिनी’ असे ठेवले—जी कामाला प्रमोद देणारी.

Verse 25

ततः कालेन ववृधे रूपेणास्तम्भयज्जगत् । हंसलीलागतिः सुभ्रूः स्तनभारावनामिता

काळानुसार ती वाढली आणि आपल्या रूपाने जणू जग स्तब्ध करी. तिची चाल हंसक्रीडेसारखी, भुवया सुंदर, आणि स्तनभारामुळे ती किंचित वाकलेली असे.

Verse 26

रक्तमाल्याम्बरधरा कुण्डलाभरणोज्ज्वला । दिव्यानुलेपनवती सखीभिः सा सुरक्षिता

ती रक्तवर्ण माळा व वस्त्रे धारण करी, कुंडले व अलंकारांनी उजळून निघे. दिव्य अनुलेपनाने सुगंधित असे आणि सख्यांनी ती नीट रक्षित असे.

Verse 27

कुचमध्यगतो हारो विद्युन्मालेव राजते । भ्रमराञ्चितकेशी सा बिम्बोष्ठी चारुहासिनी

तिच्या कुचमध्यीचा हार विद्युतमालेसारखा शोभे. तिचे केश भ्रमरांसारखे श्याम, ओठ बिंबफळासारखे लाल, आणि हास्य अतिशय मनोहर असे.

Verse 28

कर्णान्तप्राप्तनेत्राभ्यां पिबन्तीवाथ कामिनः । चन्द्रताम्बूलसौरभ्यैराकर्षन्तीव मन्मथम्

कानांपर्यंत पोचलेल्या नेत्रांनी ती जणू दृष्टिरसाने कामिनांना पित होती. आणि चंद्रसदृश तांबूलाच्या सुवासाने ती जणू मन्मथालाही आपल्याकडे ओढीत होती.

Verse 29

कम्बुग्रीवा चारुमध्या ताम्रपादाङ्गुलीनखा । निम्ननाभिः सुजघना रम्भोरू सुदती शुभा

तिची ग्रीवा शंखासारखी, कटी मोहक व सडपातळ; पाय, बोटे व नखे तांबूस रंगाने रंजित. खोल नाभी, सुडौल नितंब, रंभेसारख्या उरू आणि सुंदर दातांनी युक्त ती शुभ व रम्य होती.

Verse 30

मातापितृसुहृद्वर्गे क्रीडानन्दविवर्धिनी । एकस्मिन्दिवसे बाला सखीवृन्दसमन्विता

माता-पिता व सुहृदवर्गात प्रिय, आणि क्रीडानंद वाढविणारी ती बाला एके दिवशी सखीसंगासह निघाली.

Verse 31

चन्दनागरुतांबूलधूपसौमनसाञ्चिता । गृहीत्वा पुष्पधूपादि गता देवीप्रपूजने

चंदन, अगरु, तांबूल, धूप व सुगंधी पुष्पांनी नटून, पुष्प-धूपादी उपहार घेऊन ती देवीच्या पूजेस गेली.

Verse 32

तडागतट उत्सृज्य भूषणान्यङ्गवेष्टकान् । चक्रुः सरसिताः क्रीडां जलमध्यगतास्तदा

तळ्याचा काठ सोडून, भूषणे व अंगवेष्टने बाजूला ठेवून, त्या सरोवराच्या पाण्याच्या मध्यभागी उतरल्या आणि तेथे क्रीडा करू लागल्या.

Verse 33

क्रीडन्तीं तामवेक्ष्याथ ससखीं विमले जले । राक्षसः शम्बरो नाम श्येनरूपेण चागमत्

निर्मळ जलात सख्यांसह क्रीडा करणारी तिला पाहून, शंबर नावाचा राक्षस श्येनरूप धारण करून तेथे आला।

Verse 34

गृहीता जलमध्यस्था तेन सा काममोदिनी । खमुत्पपात दुष्टात्मा गृहीत्वाभरणान्यपि

पाण्याच्या मध्यभागी असलेल्या त्या काममोदिनीला त्याने पकडले; आणि दुष्टात्मा तिची आभूषणेही घेऊन आकाशात झेपावला।

Verse 35

वायुमार्गं गतः सोऽथ कामिन्या सह भारत । अपतन्कुण्डलादीनि यत्र तोये महामुनिः

मग तो तो कामिनीसह वायुमार्गाने गेला, हे भारत; आणि ज्या जलात महामुनी होते तेथे कुंडलादी आभूषणे पडली।

Verse 36

माण्डव्यो नर्मदातीरे काष्ठवत्संजितेन्द्रियः । लीनो माहेश्वरे स्थाने नारायणपदे परे

नर्मदातीरी मांडव्य मुनी काष्ठवत् इंद्रिये जिंकून, माहेश्वर स्थानी लीन झाले होते—नारायणाच्या परम पदात स्थित।

Verse 37

तस्य चानुचरो भ्राता भ्रातुः शुश्रूषणे रतः । तपोजपकृशीभूतो दध्यौ देवं जनार्दनम्

त्याचा अनुचर असलेला भाऊही, भावाच्या शुश्रूषेत रत, तप-जपाने कृश होऊन, देव जनार्दनाचे ध्यान करी।

Verse 169

। अध्याय

॥ अध्याय ॥ (अध्याय-विभाग दर्शविणारा लेखनिक/कोलॉफन संकेत)