Adhyaya 20

Verse 1

। युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः । कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ

युधिष्ठिर म्हणाला—हे अनघ! तुमच्या कृपेने मला विविध धर्मांचे आणि सर्वदेवाने केलेल्या संहारांचे वर्णन ऐकायला मिळाले; जे प्रसंग तुम्ही स्वतः पाहिले आहेत।

Verse 2

साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

आता मला शार्ङ्गधनुर्धर (विष्णू) यांचा प्रभाव ऐकायचा आहे। हे विप्रश्रेष्ठा! तुम्ही तो स्वतः अनुभवलात; म्हणून मला ते सांगणे तुम्हालाच उचित आहे।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् । यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते

श्री मार्कंडेय म्हणाले—आता पुढे मी प्रजासंहाराची लक्षणे सांगतो; त्या वेळी कोणती चिन्हे दिसतात आणि कल्पचक्र कसे क्रमाने प्रवर्तते व विधिवत् रचले जाते।

Verse 4

उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च । पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः

गर्जनेसह उल्का पडतात, तसेच भूमिकंप होतो। धुळीचा वर्षाव पडतो आणि अत्यंत दारुण असा गडगडाट सर्वत्र घुमतो।

Verse 5

यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते

यक्ष, किन्नर, गंधर्व, पिशाच, नागजाती व राक्षस—युगांत जवळ आला की हे सर्व प्रलयास प्राप्त होतात।

Verse 6

पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च । वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च

पर्वत, सागर, नद्या आणि विविध सरोवरे—वृक्षही शेवटच्या अवशेष-दशेला येतात; वेली आणि तृणही त्याच शेषभावास प्राप्त होतात।

Verse 7

एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते । काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे

अशा रीतीने सर्वत्र व्याकुळता पसरते, सर्व औषधी व जल नष्ट/ओसंडून जाते; तेव्हा चराचरांसह त्रैलोक्य जणू कोरड्या काष्ठासारखे होते।

Verse 8

यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते । त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्

मध्याह्नी स्नानकाळ येताच मी पाहू लागलो, तेव्हा त्रैलोक्य ज्वालारूप झालेले, पाहणे कठीण व जवळ जाणे अशक्य असे दिसले।

Verse 9

द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा । तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ

हे प्रिय! पूर्वेला दोन सूर्य दिसले; तसेच पश्चिम व उत्तरेला; आणि दक्षिणेलाही दोन तेजस्वी सूर्य दिसले।

Verse 10

द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च । इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्

दोन सूर्य नागलोकी होते आणि दोन आकाशाच्या मध्यभागी होते; अशा रीतीने हे बारा आदित्य सर्व दिशांना ताप देऊ लागले।

Verse 11

पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् । नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा

त्यांनी पर्वत, वन आणि काननांसह सारी पृथ्वी जाळून टाकली; रेवा आणि माझ्यावाचून काहीही न जळलेले दिसत नव्हते।

Verse 12

पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते । ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा

पृथ्वी जळत असताना हविर्गंध उठू लागला; तेव्हा माझे शरीर कोरडे पडू लागले आणि असह्य तहान मला ग्रासू लागली।

Verse 13

न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः । यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्

मला पिण्याचे पाणी कुठेही मिळाले नाही; सूर्यकिरणांनी सर्व काही आटवले होते. कमंडलू पाहिला, तर त्यातले पाणीही कोरडे झाले होते.

Verse 14

ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः । उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति

तेव्हा मी शोकाने दग्ध झालो होतो, विशेषतः भूक व तहानेने त्रस्त. मी भूमीतून उडी मारून वर उठलो आणि आकाशाकडे पाहू लागलो.

Verse 15

तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् । ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम

तेवढ्यात मी आकाशात एक भवन पाहिले, जे दिव्य अलंकारांनी सजलेले होते. हे राजश्रेष्ठा, ते काय आहे हे जाणण्याच्या इच्छेने मी त्याच्याकडे निघालो.

Verse 16

प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् । विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः

ते विचित्र प्राकाराने वेढलेले, कपाट व अर्गळांनी सुशोभित होते. अद्भुत शिखरांनी युक्त त्या भवनाच्या द्वाराजवळ मी पोहोचलो.

Verse 17

षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये । तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्

त्याची उंची छ्याऐंशी हजार योजन होती; आणि रुंदी त्याच्या अर्धी. ते स्वतंत्रपणे उभे होते—सुवर्णमय व रत्नांनी अलंकृत.

Verse 18

तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम । शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्

तेथे मध्यभागी, हे नृपश्रेष्ठा, मला एक परम उत्तम शय्या दिसली; आणि त्या शय्येवर दिव्य केशधारी पुरुष शयन करीत होता।

Verse 19

विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् । मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्

त्याच्या केशांच्या टोकांना सुंदर वळण होते; त्याचे संपूर्ण रूप एक योजन लांब पसरलेले होते; आणि दीप्त कांतियुक्त विचित्र मुकुटाने तो शोभत होता।

Verse 20

श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् । सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्

तो श्यामवर्ण, कमळपानासारख्या नेत्रांचा, तेजस्वी व सुंदर नासिकेचा होता; सिंहासारखा मुख, दीर्घ भुजा, आणि गालांवर उत्तम मिशी-दाढीची रेखा होती।

Verse 21

त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् । विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्

त्रिवलीच्या सुंदर भंगाने तो मनोहर दिसत होता व कर्णकुंडलांनी भूषित होता; विशाल देह, पुष्ट अवयव, आणि पार्श्वभागी शुभ आवर्तचिन्हांनी अलंकृत होता।

Verse 22

शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः । पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्

कटिभागाने तो शोभून दिसत होता, आणि जानू व जंघा स्पष्टपणे विभक्त होते; देवाच्या पादतळावर पद्मचिन्ह होते, व बोटांच्या नखांना तांबूस वर्ण होता।

Verse 23

मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् । शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्

मेघगर्जनेसारखा गंभीर नाद असलेला, सर्व अवयवांनी सुंदर, शय्येच्या मध्यभागी विराजमान त्या पुरुषोत्तम देवाचे मी दर्शन घेतले।

Verse 24

शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु । अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्

शय्येवर शयन करणारे, हातात शंख-चक्र-गदा धारण करणारे; आणि उजव्या बाजूस जपमाळा धारण केलेला उचललेला हात असलेले—ते दहा हजार सूर्यांसारखे तेजस्वी भासले।

Verse 25

तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः । जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण

त्या देवाचे दर्शन होताच भक्तिभावाने परिपूर्ण होऊन तो स्तुती करण्यास उभा राहिला: “जय हो जयेश! जय हो वागीश! जय हो दिव्य अंगांना भूषणांनी विभूषित करणाऱ्या!”

Verse 26

जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन । तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर

जय हो देवपते श्रीमान! आपण साक्षात् सनातन ब्रह्म आहात. सर्व लोक आपल्या देहात स्थित आहेत; हे परमेश्वरा, आपणच परम गती व आश्रय आहात।

Verse 27

त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः । त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः

हे देवेशा! सर्व लोक आपल्या आधारावरच स्थित आहेत. आपण सर्व सत्त्वांमध्ये श्रेष्ठ आहात; आपण कर्ता आहात आणि धरणी धारण करणारे धरणीधर आहात।

Verse 28

त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च । गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्

अग्निहोत्रांच्या कर्मांतले हौत्र अर्पण तूच आहेस; सूत्र आणि मंत्रही तूच आहेस। गोकर्ण, भद्रकर्ण तूच; आणि माहेश्वर—शिवाचे परम पदही तूच आहेस।

Verse 29

त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी । त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्

सर्व कीर्तींची कीर्ती तूच आहेस, दैन्य व पापांचा नाश करणारी। नैमिष आणि कुरुक्षेत्र तूच; विष्णूचे परम पदही तूच आहेस।

Verse 30

त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी । त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्

हे देव! तुझ्या केवळ लीलानेच पृथ्वी तुझ्या पावलाने आक्रांत झाली। तुझ्यामुळेच बली बांधला गेला, आणि तुझ्यामुळेच इंद्राचे पद पुन्हा स्थिर झाले।

Verse 31

त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा । प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्

हे देव! तूच कलि आणि द्वापर; तूच त्रेता आणि कृतयुगही आहेस। प्रलंबाचा दमनकर्ता तूच; स्रष्टा तूच आणि विनाशकर्ता देखील तूच।

Verse 32

त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः । त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः

तुझ्यामुळेच लोक धारण होतात; तूच काळ आहेस, सर्वसंहारक। हे देव! तुझ्यामुळेच सर्व देवयोनी व दिव्य कुलपरंपरा निर्माण झाल्या आहेत।

Verse 33

त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः । ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः । रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः

तूच सर्व लोकांचा मार्ग आहेस, तूच मोक्ष—परम गती आहेस। तुझ्यापासून रजोगुणस्वरूप सनातन देव ब्रह्मा उत्पन्न होतो; तसेच क्रोधातून रुद्र प्रकटतो. परंतु तू सत्त्वगुणात प्रतिष्ठित आहेस।

Verse 34

एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् । एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः

हे देव! हे सर्व चराचर जग तुझ्या क्रीडेसाठीच तू निर्माण केले आहेस। अशा प्रकारे दुःखाने संतप्त देह घेऊन मी प्रभू, स्वामी देवाची स्तुती केली।

Verse 35

भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः । स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्

हे राजन्! परम भक्तीने सर्वभूतांचा स्वामी प्रभू याची स्तुती करत मी तेथे पाण्याने काठोकाठ भरलेले घडे पाहिले।

Verse 36

ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः । उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि

मग जी तहान मी विसरलो होतो ती पुन्हा वाढली. तेव्हा मी त्या पुरुषाच्या पार्श्वाजवळ सरकत गेलो.

Verse 37

पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः । नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते

पाणी प्यावे अशी इच्छा होऊन मी पुन्हा विचार केला. पण त्याने मला पाहिले नाही; आणि तो झोपेत असूनही जागा झाला नाही.

Verse 38

यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् । जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्

जो पापमोहाने भ्रमित होऊन सुखाने झोपलेल्या मनुष्याला जागे करतो, त्याच्या त्या पापाचे फळ अत्यंत महान्—ब्रह्महत्येसमान होते.

Verse 39

एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् । नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी

मी असेच विचार करीत असता दुसरा एक पुरुष आला. तो ना माझ्याकडे पाहत होता, ना काही बोलत; त्याच्या डाव्या खांद्यावर मृगचर्म होते.

Verse 40

जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः । भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः

तो जटाधारी, कमंडलूधारी, हातात दंड धारण केलेला, मेखलेने वेढलेला; सर्वांग भस्माने लिप्त—महातेजस्वी व त्रिलोचन होता.

Verse 41

यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा । तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा

मी त्याची स्तुती करावी अशी इच्छा करून स्वच्छ दृष्टीने त्याला पाहू लागलो, तोच क्षणी त्याच्या सर्व अंगांतून उत्पन्न झालेली, महान् रूपसम्पदेने युक्त अशी देवीसदृश प्रभा प्रकट झाली.

Verse 42

अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् । दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः

मी एक आवृत स्त्री पाहिली, जी सर्व आभरणांनी भूषित होती. तिला पाहताच मी भूमीवर पडून मग म्हणालो—“जयस्व!”

Verse 43

जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि । जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा

रुद्राङ्गसम्भूते देवी, तुला जय असो; हे सनातनी शक्तिवाहिनी, तुला जय असो। कौमारी, माहेन्द्री, वैष्णवी तसेच वारुणी रूपानेही तुला जय असो।

Verse 44

जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने । तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे

कौबेरी रूपाने तुला जय, सावित्री रूपाने तुला जय; हे धात्री, हे वरानने, तुला जय असो। तृष्णेने तप्त झालेल्या माझ्या देहाचे रक्षण कर—चराचर सर्वांमध्ये.

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः । वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम

श्रीदेवी म्हणाली—हे विप्रशार्दूल, तुझ्या सुशोभन वचनांनी मी प्रसन्न झाले आहे. हे द्विजोत्तम, तुझ्या मनात जे आहे ते मला ज्ञात झाले आहे.

Verse 46

शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् । स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया

ऐक, हे विप्र—माझ्यासाठीही हे अत्यंत दारुण व्रत आहे. स्त्रीस्वभावाच्या चंचलतेमुळे मी ते आरंभिले; मंदबुद्धीसाठी हे व्रत खरोखरच दुष्कर आहे.

Verse 47

यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः । विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके

जर माझा पुत्र जन्माला येणार असेल—धर्मिष्ठ व लोकविख्यात—तर प्रथम विप्राला स्तन देऊन, नंतर ते मी बालकाला देईन.

Verse 48

स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने । स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि

हे महामुने! मी जसे सांगितले होते तसेच माझा पुत्र उत्पन्न झाला आहे। हे विप्रेन्द्रा! जर तुला जगायचे असेल तर स्तनपान कर।

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् । पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति

श्री मार्कण्डेय म्हणाले— हे ब्राह्मणांस अकार्य आहे; जो हा स्तन पितो त्याला पुन्हा उपनयन करावे लागते आणि त्याला व्रतसिद्धी प्राप्त होत नाही।

Verse 50

ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु

हे पद्मलोचने! त्रिलोकीतही ब्राह्मणत्व दुर्लभ आहे। संस्कारांनीच विप्र संस्कृत होतो— ज्यांमुळे तो खरोखर विप्र होतो ते ऐक।

Verse 51

प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम् । बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते

स्त्रीसंबंधी संस्कारांमध्ये प्रथम ‘बीजवापन’ होय। केवळ बीजप्रक्षेपण असल्यामुळेच त्यास ‘बीजक्षेप’ असे म्हणतात।

Verse 52

तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् । पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्

त्यानंतर, हे महाभागे! दुसरा ‘गर्भाधान’ संस्कार; तिसरा ‘पुंसवन’ आणि चौथा ‘सीमन्त’ संस्कार होय।

Verse 53

पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते । निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्

पाचवा संस्कार जातकर्म, सहावा नामकरण असे म्हटले आहे। सातवा निष्क्रमण (प्रथम बाहेर जाणे) आणि आठवा अन्नप्राशन (प्रथम अन्नसेवन) होय.

Verse 54

नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् । ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा

नववा चूडाकर्म (मुंडन) आणि दहावा मौञ्जीबंध (मुंजा-मेखला बांधणे) होय. तसेच ऐषिक, दार्विक, सौमिक व भौमिक अशा विधीही आहेत.

Verse 55

पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् । मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने

पत्नीसंयोजन (विवाह) हा आणखी एक संस्कार; त्यानंतर दैवकर्म येतात. मग मानुष्यकर्म व पितृकर्म—अशी शुभ गणनेत ही दहा व आठांत मोजली जातात.

Verse 56

भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्

यानंतर भूतयज्ञ, भव्यहवन, इष्टियाग आणि त्यानंतर पार्वणविधी होतो.

Verse 57

श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् । निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः

श्रावण महिन्यात श्राद्ध, आग्रयणविधी, तसेच चैत्र व आश्वयुज महिन्यात दशमी-पौर्णिमेस (अनुष्ठान); आणि निरूढपशु, सवन, सौत्रामणी, अग्निष्टोम व अत्यग्निष्टोम हे यज्ञही आहेत.

Verse 58

षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः । सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति

षोडशी, वाजपेय, अतिरात्र, आप्तोर्याम तसेच ओडश व वाजपेय इत्यादी यज्ञकर्मेही गणली जातात. आणि गुण—सर्वभूतांप्रती क्षमा, अनसूया (द्वेषरहितता), शौच, मंगल आचरण, अकार्पण्य (उदारता) व अस्पृहा (निरिच्छता)।

Verse 59

एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति

या अठ्ठेचाळीस संस्कारांनी सम्यक् संस्कृत झालेला मनुष्य (खरा) ब्राह्मण होतो।

Verse 60

एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि । शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्

हे महाभागे, हे जाणून तू मला दूध पाजू नकोस. हे भद्रे, हा स्तन शिशूसाठी पिण्याजोगा आहे; माझ्यासारखा तो कसा पिएल?

Verse 61

ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्

माझे हे वचन ऐकून त्या स्त्रीने उत्तर दिले।

Verse 62

यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति । श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति

तू जर स्तन्यदूध पिणार नाहीस तर बाळ मरेल. तीनही लोकांत—वेदांत व स्मृत्यांतही—असे ऐकिवात आहे की सर्व पापांतून मुक्ती मिळू शकते; पण भ्रूणहत्येचे पाप सहज सुटत नाही।

Verse 63

भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः । जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया

हे महाभाग! तुझी हत्या पुन्हा निश्चयाने घडेल; भ्रूणहत्येच्या पापामुळे जीव आठशे जन्म क्लेश भोगतो।

Verse 64

मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् । ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः

मृत्यूनंतर तो तीनशे वर्ष कुत्र्याची योनी प्राप्त करतो; तो काळ संपल्यावर पुन्हा कावळ्याच्या योनीत जातो।

Verse 65

तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि । वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः

तेथेही पापकर्मी आठशे वर्ष क्लेश भोगतो; तो दहा जन्म वराह होतो आणि शेवटी कृमी-योनीत जन्मतो।

Verse 66

ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् । श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप

मग ‘आरोहिणी’ गती प्राप्त करून तो गाय, हत्ती, घोडा आणि मनुष्य अशी जन्मे घेतो; असे श्रुती-शास्त्र-वेदांत ऐकिवात आहे, हे परंतप।

Verse 67

सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम । बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्

हे द्विजोत्तम! बालहत्या हे सर्व पापांपेक्षा अधिक महापाप आहे; बालहत्येने कलुषित ब्राह्मण निश्चयाने नरकात भाजला जातो।

Verse 68

वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् । तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव

तो आठशे वर्षे यमाच्या यातना भोगतो. म्हणून माझे स्तनदूध पिण्यात तुझा दोष तुलनेने अल्प आहे.

Verse 69

तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् । क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्

तसेच न पिल्यास अनेक वर्ष टिकणारे पाप उत्पन्न होते. स्तनदूध पिल्याने तुझी भूक-तहान शमते आणि पुण्यही मिळते.

Verse 70

अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् । एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्

म्हणून येथे कधीही मनात संशय ठेवू नकोस. ये, हे विप्र! बालकाच्या हितासाठी, इच्छेनुसार माझे स्तनदूध पि.

Verse 71

ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः । न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्

मग तिचे वचन ऐकून मी स्तनपान करण्यास उद्यत झालो. पण ते उत्तम दूध पित असूनही मला तृप्ती कळली नाही.

Verse 72

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च । ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः

हे भारत! तीस हजार वर्षे आणि तसेच आणखी शेकडो वर्षे लोटली. मग मी तिच्या मांडीवर जागा झालो—मायानिद्रेने मोहित होऊन.

Verse 73

निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव । तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो

जेव्हा माझा निद्राजन्य मोह निवळला, तेव्हा हे पाण्डवा, मी जितका वेळ आजूबाजूला पाहात राहिलो, तितका वेळ मला कोणीही झोपलेला दिसला नाही; आणि तो बालकही, हे प्रभो, दिसला नाही।

Verse 74

चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत । न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते

तेथे, हे भारता, मला चार कुम्भ दिसले; पण ती देवी दिसली नाही—ती निश्चयच कुठेतरी निघून गेली होती, जे तुलाही अज्ञात आहे।

Verse 75

एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्

तो असा विचार करत, चिंतेत मग्न होऊन उभा होता; तेव्हा देवीने किंचित् हास्ययुक्त मधुर वाणीने त्याला हे वचन सांगितले।

Verse 76

श्रीदेव्युवाच । कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः । ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम

श्रीदेवी म्हणाल्या—ज्या श्याम पुरुषाला तू झोपलेला पाहिलेस तो कृष्ण (विष्णु) आहे; जो दुसरा आला तो हर (शिव) आहे. आणि ते चार कुम्भ, हे द्विजोत्तमा, तेच चार समुद्र आहेत।

Verse 77

यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः । अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता

आणि जो बालक तू पाहिलास तो लोकपितामह ब्रह्मा आहे. आणि मला पृथ्वीच समज—सप्तद्वीपांसह सर्वत्र व्यापलेली।

Verse 78

या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता । इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्

जी तुला परित्यजून गेली, ती भूमीवर दृढपणे प्रतिष्ठित झाली. आणि आता, हे विप्र, तू सरितांमध्ये श्रेष्ठ अशा नर्मदेचे दर्शन घेत आहेस.

Verse 79

सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा । रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा

सर्व सत्त्वांच्या उपकारासाठी विशाल व पुण्यलक्षणा ही नदी ‘रेवा’ म्हणून विख्यात आहे. ती ‘मृत नाही’—म्हणूनच तिचे नाव नर्मदा आहे.

Verse 80

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने । इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत

हे असे जाणून शांतीला जा; हे महामुने, स्वस्थ व स्थिर हो. असे मला सांगून ती देवी तेथेच अंतर्धान पावली.

Verse 81

एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा । सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्

प्रलयकाळी भगवान् सदा सत्त्वस्थितीतच शयन करतात. सत्त्वस्वरूप महादेव हाच तो आधार आहे, ज्यावर हे जगत् स्थित आहे.

Verse 82

एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम

अशा प्रकारे मी स्वतः हे परम आश्चर्य अनुभवले व पाहिले. हे नरोत्तम, सर्व पाप हरून नेणारी ही पुण्यकथा तुला सांगितली आहे.

Verse 83

विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् । भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

विष्णूचे जे चरित्र तू विचारले होते, ते असे सांगितले. आता पुन्हा, हे महाबाहो, आणखी काय ऐकावयास इच्छितोस?