Adhyaya 22

Verse 1

। श्री मार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा । आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी

श्री मार्कण्डेय म्हणाले: आता पुढे मी सांगतो की ती ‘विशल्या’ कशी झाली—जी लोकांस आश्चर्यरूप असून सर्व पापांचा क्षय करणारी आहे.

Verse 2

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत । मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः

ब्रह्म्यापासून मानसपुत्र म्हणून ‘मुख्य’ नावाचा अग्नी उत्पन्न झाला. ‘मुख्य-वह्नी’ म्हणून प्रसिद्ध तो ऋषी परम धर्मनिष्ठ होता.

Verse 3

तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा । तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्

त्याची पत्नी स्वाहा होती; ती दक्षाची कन्या म्हणून दाक्षायणी म्हणतात. हे महाराज, त्या मुख्यापासून तेव्हा तीन पुत्र उत्पन्न झाले.

Verse 4

अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च । गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते

अग्नीचा आहवनीय असा एक रूप, तसेच दक्षिणाग्नी असे दुसरे; आणि तिसरे गार्हपत्य नावाचे. या पवित्र अग्नींमुळेच त्रैलोक्याची व्यवस्था टिकून राहते.

Verse 5

तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् । पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ

तसेच गार्हपत्य अग्नीपासून दोन शुभ पुत्र जन्मले—पद्मक आणि शंकु नावाचा. ते दोघेही अग्नींमध्ये श्रेष्ठ होते.

Verse 6

वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः

नदीकाठी वास करून अग्नीने महान तपश्चर्या केली. जितेंद्रिय व पूर्ण समाधानी होऊन त्याने रुद्राची आराधना केली.

Verse 7

दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः

दहा हजार वर्षे त्याने विपुल तप आचरले। तेव्हा वृषभध्वज महादेव प्रसन्न होऊन त्यास बोलला।

Verse 8

भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“अरे महाभाग! तुझ्या मनात जे आहे ते सांग. ते जरी अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी निःसंशय देईन.”

Verse 9

अग्निरुवाच । नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश । भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर

अग्नी म्हणाला—“हे महेश्वर! तुझ्या प्रसादाने नर्मदा आणि सोळा पुण्य नद्या माझ्या पत्नी होवोत.”

Verse 10

तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् । एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर

“त्यांच्यापासून मी इच्छित श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न करीन. हे देव! हाच वर—हे महेश्वर, मला द्या.”

Verse 11

ईश्वर उवाच । एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः । पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः

ईश्वर म्हणाला—“या श्रेष्ठ नद्या ‘धिष्णी’ नावाने प्रसिद्ध होतील. या विशालाक्षी देव्या तुझ्या पत्नी होतील; वेदांत ख्यात—निःसंशय.”

Verse 12

तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्

त्यांच्या पुत्रांपासून यज्ञात स्मरणीय असे अग्नी उत्पन्न होतील; धिष्ण्य-अग्नी म्हणून विख्यात होऊन ते भूतप्रलयापर्यंत प्रसिद्ध राहतील.

Verse 13

एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह

असे बोलून महादेव तेथेच अंतर्धान पावले; आणि सरित्श्रेष्ठा नर्मदा खरोखरच त्यांची पत्नी झाली.

Verse 14

कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती

कावेरी, कृष्णवेणी, रेवा व यमुना; गोदावरी, वितस्ता, चंद्रभागा व इरावती—या सर्व विख्यात नद्या या पवित्र कथेत सांगितल्या आहेत.

Verse 15

विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा

विपाशा व कौशिकी, सरयू व शतरुद्रिका; शिप्रा व सरस्वती, तसेच ह्रादिनी व पावनी—या देखील पावन करणाऱ्या नद्यांत गणल्या आहेत.

Verse 16

एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः

या सोळा नद्या पत्नीभावासाठी निश्चित केल्या गेल्या; आणि त्या महातेजस्वीने शीघ्रच आपले आत्मतत्त्व त्यांच्या धिष्णि-आवासांत विभागले.

Verse 17

व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः

पतीच्या व्यभिचार-दोषामुळे नर्मदा इत्यादी पवित्र धिष्ण्यांत शुद्ध पुत्र उत्पन्न झाले; ते सर्व त्या धामांचे पालक म्हणून ‘धिष्ण्यप’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 18

तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः । बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप

त्या नर्मदेचा ‘धिष्णीन्द्र’ नावाचा एक विख्यात पुत्र झाला; तो बलवान आणि रूपाने अनुपम होता, हे नृपा।

Verse 19

ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

मग देव-आसुरांचे लोमहर्षक, भयावह युद्ध झाले; ते ‘मयतारक’ या नावाने त्रिलोकी प्रसिद्ध झाले.

Verse 20

तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः । ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः

तेथे मयताराच्या नेतृत्वाखालील अतिभयंकर दैत्यांनी आघात केल्याने भयभीत देव विष्णूच्या शरण गेले.

Verse 21

त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् । दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्

ते म्हणाले—“हे हृषीकेश! या घोर महाभयापासून आमचे रक्षण कर; मयताराच्या अग्रणी सर्व दैत्यांचा संहार कर.”

Verse 22

एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् । ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ

असे संबोधित होताच भगवानांनी दहा दिशांकडे दृष्टि टाकली। नंतर रणभूमीत भगवानांना पावक (अग्नी) आणि मारुत (वायू) दिसले.

Verse 23

आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः

विष्णूंनी बोलाविताच ते दोघे क्षणात त्यांच्या सान्निध्यात आले। बुद्धिमान देवदेवाच्या समोर ते प्रणाम करून उभे राहिले.

Verse 24

ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्

मग महात्मा देवाच्या आज्ञेने धिष्णि—पावकेंद्र अग्निदेव—अत्यंत घोर नर्मदेय महासुरांना जाळू लागला.

Verse 25

अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्

अशा रीतीने सांगितल्यावर ते दोन्ही देव—पावक व मारुत—रणात मयतार पुढे असलेल्या सर्व दैत्यांना जाळू लागले.

Verse 26

दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः

जळत असतानाच ते सर्व शस्त्रांनी अग्नीला वेढू लागले—अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिव्यास्त्रांनी, शेकडो आणि मग हजारो संख्येने.

Verse 27

तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् । ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा

तेव्हा अग्निदेवांनी शस्त्रांच्या वर्षावाने त्या महासुरांना जाळून भस्म केले. त्याच वेळी वायूच्या प्रभावाने सर्वत्र ज्वाळांच्या माळा पसरून गेल्या।

Verse 28

दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः । प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः

नंतर ते दैत्य जळत जळत आणि अग्निज्वाळांनी वेढलेले पाताळतळात शिरले; आणि सहस्रोंनी पाण्यात लीन झाले।

Verse 29

ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् । पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्

यानंतर सर्व देवांनी नर्मदेचा अव्यय पुत्र, कुमारस्वरूप अग्नीचे पूजन केले आणि मग ते त्रिदशांच्या धामास गेले।

Verse 30

सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः । नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः

परंतु महातेजस्वी रेवा-पुत्र, शल्यांनी (बाणांनी) विद्ध असून आणि अग्नींनी वेढलेला, मातेला पाहण्याच्या उत्कंठेने शीघ्र नर्मदेकडे आला।

Verse 31

तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता

शस्त्रांच्या ओघाने जखमी झालेला पुत्र येताना पाहून, पुण्यसलिला नर्मदा अत्यंत विस्मित होऊन उठून उभी राहिली।

Verse 32

पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी । सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्

तिने दोन्ही बाहूंनी त्याला आलिंगन दिले; दुधाने ओथंबलेल्या व दाबल्या गेलेल्या स्तनांसह, शल्याने विद्ध पुत्राला घेऊन ती कापिला ह्रदात प्रविष्ट झाली।

Verse 33

प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि । सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा

पापनाशिनी कापिला ह्रदात तो प्रवेश होताच तिने शल्याने विद्ध त्या बालकाला क्षणार्धात शल्यरहित केले।

Verse 34

स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् । कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः

तिचे शिवप्रसादरूप शुभ जल प्राप्त होताच तो शल्यरहित झाला; म्हणून ती ‘कापिला’ या नावाने प्रसिद्ध झाली, आणि हे तीर्थ ‘विशल्या’ असेही बुधजन म्हणतात।

Verse 35

अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः । पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्

इतरही जेथे शुद्ध व एकाग्र होऊन स्नान करतात, ते पापरूपी शल्यांपासून मुक्त होतात; आणि मृत्यूनंतर देवालयास जातात।

Verse 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया । उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर

तात, नरेश्वर! तू पूर्वी जे विचारलेस—विशल्येच्या उत्पत्तीचे कारण—ते सर्व मी तुला सांगितले आहे।