Adhyaya 146

Verse 1

। मार्कण्डेय उवाच । अस्माहकं ततो गच्छेत्पितृतीर्थमनुत्तमम् । प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः

मार्कण्डेय म्हणाले—यानंतर अस्माहक या अनुपम पितृतीर्थास जावे; तेथे एकाच पिंडदानाने पूर्वज प्रेतत्वादी दुःखांतून मुक्त होतात।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । अस्माहकस्य माहात्म्यं कथयस्व ममानघ । स्नानदानेन यत्पुण्यं तथा पिण्डोदकेन च

युधिष्ठिर म्हणाले—हे अनघ, मला अस्माहकचे माहात्म्य सांगा; स्नान-दानाने तसेच पिंड व उदक-प्रदानाने कोणते पुण्य मिळते?

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ ऋषिदेवसमागमे । प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि

श्री मार्कंडेय म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! पूर्वकल्पी ऋषि-देवांच्या समागमात, हे तात, हाच प्रश्न मीही विचारला होता, जसा तू आता विचारितोस।

Verse 4

एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः । नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा

सातही सागर, प्रयाग व पुष्कर यांसह एकत्र झाले तरी त्यांना याची बरोबरी साधत नाही; याविषयी अधिक विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 5

सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् । तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः

सोमनाथ प्रसिद्ध आहे, जो सोमाने (चंद्राने) प्रतिष्ठित केला. त्या ठिकाणी सोमग्रहाचे पुण्यकर्म केल्यास मनुष्य तेच पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 6

मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् । कश्चिदस्मत्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति

मासाच्या शेवटी पितर आपल्या संततीकडे पाहतात—‘आपल्या कुळातला कोणी येथे पिंडदान करील काय?’

Verse 7

प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी । एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः

प्रपितामह तसेच आदित्यही असेच म्हणतात—ही श्रुतीची सनातन शिकवण आहे; देव आणि तपोधन ऋषीही याच प्रकारे बोलतात।

Verse 8

सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव यत्फलम् । द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम्

हे पार्थिवा! एकदाच पिंड व उदक अर्पण केल्याने जे फळ मिळते ते ऐक. हे राजेंद्र! पितृगण बारा वर्षे सुशोभित कल्याणयोगाचा उपभोग घेतात.

Verse 9

युगे युगे महाराज अस्माहके पितामहाः । सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

हे महाराज! युगानुयुगे आमचे पितामह सदैव आपल्या गोत्रातील व्यक्ती येत आहे का, हे पाहत राहतात.

Verse 10

भविष्यति किमस्माकममावास्याप्यमाहके । स्नानं दानं च ये कुर्युः पितॄणां तिलतर्पणम्

‘अमावास्येलाही आणि माघातही आमचे काय होईल?’—अशी चिंता त्यांना असते. जे स्नान, दान आणि पितरांसाठी तिळतर्पण करतात, ते त्यांना आधार देतात.

Verse 11

ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै । जलमध्येऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति

ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन निश्चयाने सर्व कामना प्राप्त करतात. हे भूपाल! येथे जलाच्या मध्यभागी ‘अग्नितीर्थ’ स्थित आहे.

Verse 12

दर्शनात्तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते । स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति

त्या तीर्थाचे केवळ दर्शन घेतल्याने पापांचा ढीग विरघळून जातो. हे राजेंद्र! फक्त स्नानानेच ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते.

Verse 13

शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः । एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ

जो नित्य श्वेत वस्त्रे धारण करील, नियमशील व जितेंद्रिय राहील, आणि एकवेळ भोजन करील—त्याने तीर्थाच्या सान्निध्यात एक महिना निवास करावा।

Verse 14

सुवर्णालंकृतानां तु कन्यानां शतदानजम् । फलमाप्नोति सम्पूर्णं पितृलोके महीयते

सुवर्णालंकारांनी अलंकृत अशा शंभर कन्यांच्या दानासारखे जे फळ, ते पूर्णपणे प्राप्त होते आणि तो पितृलोकी मान पावतो।

Verse 15

पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति धार्मिकः

या पुण्यकर्माच्या प्रभावाने तो पृथ्वीवर समुद्रसीमेपर्यंत महाभोगांचा स्वामी होतो; धन-धान्ययुक्त, दानशील व धर्मनिष्ठ बनतो।

Verse 16

उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्

उपवास करून व शुद्ध होऊन तो ब्रह्मलोक प्राप्त करू शकतो. आणि जो आमच्या या तीर्थास येऊन प्राणत्याग करील, त्यालाही परम कल्याणकारी गति प्राप्त होते.

Verse 17

कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः

तो कोटी-कोटी वर्षसहस्रांपर्यंत रुद्रलोकी मान पावतो; नंतर पुण्य क्षीण झाल्यावर स्वर्गातून पडतो—कर्मसंचय संपल्याने दिव्य अवस्थेतून च्युत होतो।

Verse 18

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् । कृत्वाभिषेकविधिना हयमेधफलं लभेत्

तो सुवर्ण, मणी व मोत्यांनी समृद्ध अशा कुळात पुनर्जन्म घेतो आणि रूपवान होतो. अभिषेक-विधीने स्नान केल्यास त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

Verse 19

धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्

तो धनाढ्य, रूपवान, दक्ष, दानशूर व धर्मनिष्ठ होतो. चारही वेदांतील जे पुण्य आणि सत्यवादी जनांना जे फळ—

Verse 20

तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थेऽभिषेचनात् । तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा

त्या तीर्थात अभिषेक-स्नान केल्याने तेच फळ निश्चयाने मिळते. हे तीर्थांतील परम तीर्थ असून प्राचीनकाळी शंभू (शिव) यांनी निर्माण केले आहे.

Verse 21

हृदयेशः स्वयं विष्णुर्जपेद्देवं महेश्वरम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा

हृदयात अधिष्ठित स्वयं विष्णू देव महेश्वराचा जप करतो. तसेच गंधर्व, अप्सरा आणि मरुत्—वायुदेवही (जप करतात).

Verse 22

विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

विश्वेदेव, पितर, चंद्र व सूर्य यांसह; तसेच मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह आणि क्रतु हे ऋषी—(सर्वही तेथे स्तुती करतात).

Verse 23

प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः

तेथे प्रचेता, वसिष्ठ, भृगु आणि नारदही होते; तसेच च्यवन, गालव आणि महामुनी वामदेवही उपस्थित होते।

Verse 24

वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः । उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः

तेथे वालखिल्य व गंधारगण, तृणबिंदु व जाजलि; उद्दालक व ऋष्यशृंग; आणि वसिष्ठासह सनंदनही होते।

Verse 25

शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा । अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः

तेथे शुक्र व भरद्वाज, वात्स्य व वात्स्यायनही होते; मित्र-वरुणज अगस्ति आणि मुनीश्वर विश्वामित्रही उपस्थित होते।

Verse 26

गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः । सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा

तेथे गौतम व पुलस्त्य, तसेच पौलस्त्य, पुलह व क्रतु; आणि सनातन, कपिल, वाह्नि व पंचशिखही होते।

Verse 27

अन्येऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः । क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः

तेथे आणखीही अनेक मुनि—ज्यांची व्रते प्रशंसित—उपस्थित होते; तसेच सर्व देवता आणि तपोधनाने समृद्ध सर्व ऋषी तेथे क्रीडा करीत होते।

Verse 28

मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः । अस्माहकेऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः

येथे मनुष्यही, योगींद्रही, तसेच पितर व पितामहांसह निवास करतात। आमच्या हितासाठी हे सर्व येथे स्थिर आहेत—यात संशय नाही।

Verse 29

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम्

पितर, पितामह आणि प्रपितामह—ज्यांच्या समोर दिलेले अर्पण उपस्थित राहते—त्यांच्यापुढे पुण्य वा पाप, दोन्ही कर्मे प्रकट होतात।

Verse 30

अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे । मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान्

योधनीपुरात जे काही केले जाते ते सर्व अक्षय होते। माता-पिता तसेच सर्व बंधु-सुहृदजन त्यागून जरी कोणी करील, तरी त्याचेही ते फल नष्ट होत नाही।

Verse 31

धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस्तथा देहं नृपोत्तम । गच्छते वायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः

धन, धान्य, प्रिय पुत्र आणि देहही, हे नृपोत्तम, येथेच राहून जातात। जीव वायूसारखा निघून जातो; सोबत फक्त शुभ-अशुभ कर्मे असतात।

Verse 32

अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः । शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव

सर्वभूतांना अदृश्य असा परमात्मा—महत्तरांहूनही महत्तर—हे पार्थिवा, स्वकर्मानुसार शुभ किंवा अशुभ गती प्राप्त करतो।

Verse 33

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतुना । एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते

युधिष्ठिर म्हणाला—हे मुने, नातलगांना एखाद्याचे शुभ-अशुभ का लागत नाही? जीव एकटाच जन्मतो आणि निश्चयाने एकटाच लयास जातो।

Verse 34

एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम्

खरेच, पुण्याचे फळ एकटाच भोगतो आणि पापाचे फळही एकटाच भोगतो।

Verse 35

मार्कण्डेय उवाच । एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया

मार्कण्डेय म्हणाले—हे नृप, तू विचारलेला हा महान प्रश्न मला स्मरण झाला आहे।

Verse 36

पितामहमुखोद्गीतं श्रुतं ते कथयाम्यहम् । यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातमृषिसंसदि

पितामह (ब्रह्मा) यांच्या मुखातून गात-गात जे मी ऐकले, तेच मी तुला सांगतो; जे मला पूर्वी ऋषिसभेत माझ्या पितामहाकडून ज्ञात झाले होते।

Verse 37

न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् । कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः

वायुस्वरूप त्या देहीसाठी ना माता, ना पिता, ना कोणी बंधू, आणि कुठेही खरा सुहृद नाही; त्याचे रूप कोणालाही ज्ञात होत नाही।

Verse 38

यद्येवं न भवेत्तात लोकस्य तु नरेश्वर । अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम्

जर असे नसते, हे तात! हे नरेश्वर! तर निश्चयच लोक मर्यादाहीन झाला असता; आणि चराचर सर्व जग नष्ट झाले असते।

Verse 39

एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः । मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति

हे राजन्! हे जाणून पूर्वकाळी सर्व लोककर्त्यांनी लोकी मर्यादा स्थापिली, जेणेकरून धर्म न नष्ट होईल।

Verse 40

धर्मे नष्टे मनुष्याणामधर्मोऽभिभवेत्पुनः । ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रुवम्

मनुष्यांमध्ये धर्म नष्ट झाला की अधर्म पुन्हा प्रबळ होतो; मग स्वधर्मापासून ढळल्याने नरकगमन निश्चित होते।

Verse 41

लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः । मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः

सर्व लोक निरंकुश होऊन मर्यादा उल्लंघनात रत होतो; म्हणून महर्षींनी शास्त्र पाहून मर्यादा स्थापिली।

Verse 42

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम्

स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय, देवतार्चन, पिंड-उदकप्रदान तसेच अतिथिपूजन—

Verse 43

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः । त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

हे तात! पिता, पितामह आणि प्रपितामह—हे तिघे देवत्रयरूप मानले जातात: ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर।

Verse 44

पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान्

त्यांची पूजा केली असता सर्वांचीच पूजा होते; तसेच तीन मातामहही पूजिले जातात. म्हणून श्रुति-स्मृतीच्या अभिप्रायानुसार सांगितलेला धर्म सर्व प्रयत्नाने आचरावा।

Verse 45

धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत्

जो नित्य धर्म आचरतो तो पापाच्या अंशानेही लिप्त होत नाही. श्रुति-स्मृतीत सांगितलेला धर्म मनानेसुद्धा उल्लंघू नये।

Verse 46

इह लोके परे चैव यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः । पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ

जो इहलोकी व परलोकी आपले कल्याण इच्छितो, त्याने जाणावे—पिता व पुत्र सदैव एकच असतात, जणू प्रतिबिंबातून प्रतिबिंब उत्पन्न झालेले।

Verse 47

विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा । उद्धरेदात्मनात्मानमात्मानमवसादयेत्

विभक्त असो वा अविभक्त—श्रुति-स्मृतीच्या अभिप्रायानुसार आचरण करावे. स्वतःच्या बळाने स्वतःला उन्नत करावे; स्वतःला अधःपात करू नये।

Verse 48

पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः । एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत्

हे पार्थ, पिंड व उदक यांचे दान केल्यावाचून कर्तव्यपूर्ती होत नाही—यात संशय नाही. हे जाणून प्रयत्नपूर्वक पिंडोदक-प्रदाता व्हावे.

Verse 49

आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते । पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च

आयुष्य, धर्म, यश, तेज आणि संतती—हे सर्व वाढते. आणि समुद्रपर्यंत या पृथ्वीवर जी जी पितृक्षेत्रे आहेत…

Verse 50

तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् । गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा

आता मी तुला ती स्थाने सांगतो, जिथे दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते—गयेत, पुष्करात, ज्येष्ठतीर्थात, प्रयागात आणि नैमिषात.

Verse 51

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन । पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः

हे कुरुनंदन, कुरुक्षेत्रातील संनिहिता आणि प्रभास येथे—पिंडोदकप्रदानाने जे फळ पंडितांनी सांगितले आहे…

Verse 52

अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः । तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह

तेच फळ आमच्या येथे—नर्मदेत—निःसंशय मिळते. तेथे ब्रह्मा, मुरारी (विष्णू) आणि उमेसह रुद्र निवास करतात.

Verse 53

इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा । सागराः सरितश्चैव पर्वताश्च बलाहकाः

तेथे इंद्रादि सर्व देव, पितर आणि मुनिगणही—सागर, नद्या, पर्वत तसेच वर्षावाहक मेघ—सर्व उपस्थित असतात।

Verse 54

तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः । स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप

तेथे सर्व पितर निवास करतात; म्हणून ते सर्व तीर्थांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे। हे नृपा, तेथे ब्रह्मशिला स्थित आहे, जी हत्तीच्या कुम्भासारखी गोलाकार भासते।

Verse 55

कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः । वैशाखे मासि सम्प्राप्तेऽमावास्यां नृपोत्तम

हे नृपोत्तम, कलियुगात प्रधान असे ‘गयाशिर’ सामान्यतः दिसत नाही; परंतु वैशाख मासातील अमावास्या येताच ते प्रकट होते।

Verse 56

व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला । तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते

गजकुम्भासारखी ती शिला तेथे तीर्थ व्यापून स्थिर आहे। आणि त्या तीर्थाचा विस्तार एक गव्यूतीएवढा आहे—असे सांगितले जाते।

Verse 57

तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते शतवार्षिकी

जो त्या दिवशी तेथे जाऊन श्राद्ध देतो, त्याच्या पितरांना अक्षय तृप्ती प्राप्त होते, जी शंभर वर्षे टिकते।

Verse 58

अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः । करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम्

इतर अमावास्येलाही जो मनुष्य स्नान करून इंद्रिये जिंकून मंत्रांसहित विधिपूर्वक श्राद्ध करतो—

Verse 59

तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छृणुष्व नराधिप । अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम्

हे नराधिप! त्याचे जे पुण्यफळ होते ते ऐक; ते अग्निष्टोम व अश्वमेध यज्ञांचे तसेच वाजपेयाचे फळ सम आहे.

Verse 60

तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् । रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः

तो तोच फल प्राप्त करतो, जसे शंकरांनी मला सांगितले. आणि जे रौरव इत्यादी सर्व नरकांत स्थित आहेत—

Verse 61

पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा । पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः

पिता, पितामह इत्यादी—पितृकुळ व मातृकुळ दोन्हीतील—एकाच पिंड व जलदानाने, विशेषतः तर्पणाने, तृप्त होतात.

Verse 62

क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावदाभूतसम्प्लवम् । ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः

पितृलोकात स्थित ते महाप्रलयापर्यंत आनंदाने क्रीडा करतात; आणि जे कर्मबंधात किंवा विकर्मात गुंतलेले—जे प्रेतकल्मषयुक्त जन्मले आहेत—

Verse 63

पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते तेऽपि तत्र न संशयः । अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा

एकाच पिंडदानाने तेही तेथे मुक्त होतात—यात संशय नाही। आमच्या प्रदेशात गजासारखी दिव्य शिळा उभी आहे।

Verse 64

ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी । उपर्यस्या यथान्यायं पितॄनुद्दिश्य भारत

ती शिळा पूर्वी ब्रह्म्याने निर्मिली असून सर्व पापांचा क्षय करणारी आहे। हे भारत, तिच्यावर विधिपूर्वक पितरांना उद्देशून कर्म (श्राद्धादि) करावे।

Verse 65

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः । भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

विचक्षण पुरुषाने दक्षिणाग्र दर्भांवर पिंड अर्पण करावेत; आणि भूमीवर सिद्ध (शिजवलेल्या) अन्नाने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे।

Verse 66

श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु । दक्षिणा विविधा देया पितॄनुद्दिश्य भारत

श्राद्धातील ब्राह्मणांना वस्त्रयुग्म, छत्र, पादत्राण (उपानत) व कमंडलू द्यावेत; आणि हे भारत, पितरांना उद्देशून विविध दक्षिणा अर्पण करावी।

Verse 67

यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः

हे द्विजश्रेष्ठ, जो दान देतो त्याचे पुण्यफळ ऐक। त्याचे पितर बारा वर्षे तृप्त होतात—यात संशय नाही।

Verse 68

अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः । वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्

हे महाराज, आमचे पितर व पितामह वायूसारखे सूक्ष्म होऊन आपल्या गोत्रातील जन्मलेल्या व्यक्तीच्या आगमनाची वाट पाहत पाहत निरीक्षण करीत असतात।

Verse 69

अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति । श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम्

‘या तीर्थस्थानी आमचा पुत्र येईल; स्नान करून जल अर्पण करील. तो श्राद्ध करो वा पिंडदान करो—त्यामुळे आम्हांस सद्गती प्राप्त होईल.’

Verse 70

स्नाने कृते तु ये केचिज्जायन्ते वस्त्रविप्लुषः । प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पितॄन्नात्र संशयः

स्नान झाल्यावर वस्त्रातून जे जलकण पडतात, त्याच कणांनी नरकस्थ पितर तृप्त होतात—यात संशय नाही।

Verse 71

केशोदबिन्दवस्तस्य ये चान्ये लेपभाजिनः । तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः

त्याच्या केसांतील जलकण आणि देहाला चिकटलेले इतर थेंब—यांनी स्वगोत्रातील ते मृतजनही तृप्त होतात, ज्यांचा अग्निसंस्कार (अंत्येष्टी) झाला नाही।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु ये केचिच्छ्राद्धं कृत्वा विधानतः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम्

त्या तीर्थी जो कोणी विधिपूर्वक श्राद्ध करून पितृ-संहिता जपतो, तो पितरांना शीघ्र नरकातून उद्धरतो।

Verse 73

वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनं भवेत् । अक्षयाल्लभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानवः

जेव्हा चंद्र वनस्पति नक्षत्रात असतो आणि तो दिवस सोमवार असतो, तेव्हा मनुष्य एकाच पिंडदानानेही अक्षय लोक प्राप्त करतो।

Verse 74

अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः । नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्ते पितृसंहिताम्

तेथे खरोखर सर्व काही अक्षय होते—यात संशय नाही; आणि पितृसंहिता जपणारे पितरांना नरकातून शीघ्र उद्धरतात।

Verse 75

तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄनुद्दिश्य भारत । नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं योऽभिषिच्य समुत्सृजेत्

हे भारत, त्या तीर्थी अमावास्येला पितरांच्या उद्देशाने जो सर्वांगसंपूर्ण, निरोग ‘नीळ’ वृषभाचा अभिषेक करून वृषोत्सर्गाने त्याला मुक्त करतो।

Verse 76

तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः । अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते

त्या कर्माचे पुण्यफळ सांगण्यास वाचस्पतीही समर्थ नाही; येथे वृषोत्सर्गाने जे महान पुण्य प्राप्त होते।

Verse 77

तव शुश्रूषणात्सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत । रौरवादिषु ये किंचित्पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः

हे भारत, तुझ्या शुश्रूषेमुळे मी ते सर्व सांगतो; त्याचे जे पूर्वज रौरव इत्यादी नरकांत कुठेही यातना भोगत आहेत।

Verse 78

वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

वृषोत्सर्गविधीने त्या सर्व—एकवीस पितरांचा—उद्धार होतो. जो वृषभ लोहितवर्णाचा असून मुख व शेपटी पांडुर (फिकट) असतो, तो श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 79

पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च

ज्याच्या खुरांवर व शिंगांवर पिंग (ताम्रवर्ण) असतो तो ‘नील’ वृषभ म्हणतात. आणि जो सर्वांगाने पिंग असून शेपटी व खुरांवर श्वेत असतो, तोही श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 80

स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितॄणां प्रीतिवर्धनः । पारावतसवर्णश्च ललाटे तिलको भवेत्

त्याला ‘पिंग’ वृषभ असे म्हणतात; तो पितरांची प्रीती वाढवितो. त्याचा वर्ण पारावत (कबूतर) सदृश असावा आणि कपाळावर तिलकचिन्ह असावे.

Verse 81

तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् । सर्वाङ्गेष्वेकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च

त्या वृषभाला ‘बभ्रु’ असे म्हणतात—जो पूर्ण व सर्वांगसुंदर असतो. जो सर्वांगाने एकाच वर्णाचा असून शेपटी व खुरांवर पिंग असतो, तो श्रेष्ठ आहे.

Verse 82

खुरपिङ्गं तमित्याहुः पितॄणां सद्गतिप्रदम् । नीलं सर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम्

ज्याचे खुर पिंग असतात त्याला ‘खुर-पिंग’ म्हणतात; तो पितरांना सद्गती देणारा आहे. दुसरा वृषभ सर्वशरीराने नील, स्वाभाविक अरुण नेत्रांचा व दृढ असावा—तोही प्रशस्त आहे.

Verse 83

तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः । यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते

त्यालाच ‘नील’ असे म्हणतात; नील पाच प्रकारचा स्मरणात आहे. त्यांत वैश्यगृही जन्मलेला नील विशेष श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 84

न वाहयेद्गृहे जातं वत्सकं तु कदाचन । तेनैव च वृषोत्सर्गे पितॄणामनृणो भवेत्

स्वगृही जन्मलेला वासरू कधीही ओझे वाहण्यासाठी लावू नये. त्याच्याच द्वारा वृषोत्सर्ग विधीत पितृऋणातून मुक्त होता येते.

Verse 85

जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् । पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मकोकगता अपि

जो द्विज आपल्या घरी जन्मलेल्या नवजात वासराला ओझे वाहायला लावतो, त्याचे पितर—ब्रह्मलोकास गेलेले असले तरी—पतित होतात.

Verse 86

यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम् । पिबन्पितॄन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद्धुनन्

तो जसा-जसा पितो आणि पिऊन मस्तक हलवितो—पिण्याने पितर तृप्त होतात, आणि मस्तक हलविण्याने त्यांना नरकातून शीघ्र उध्दरतो.

Verse 87

यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः । नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस्तथा

जसे शेपटीच्या फटक्याने थेंब खांद्यावर जाऊन पडतात, तसेच गोत्रबंधू पतित जनांना नरकातून शीघ्र उध्दरतात.

Verse 88

गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् । खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेदृषीन्

पावसाळ्यात तो गर्जना करीत आणि शिंगांनी भूमी खरडीत असता, त्याच्या खुरांतून जी मऊ माती वर येते—त्या मातीने ऋषींना तृप्त करावे।

Verse 89

पिबन्पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् । गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज

पिण्याने तो पितरांना प्रसन्न करतो; खाणे व भूमी खरडणे याने देवांना; आणि गर्जनेने ऋषी व मनुष्यांनाही—हे धर्मपुत्रा, कारण तो खरोखर धर्मस्वरूप आहे।

Verse 90

भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा । गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत्सर्वेषामाधिनाशनम्

भूत, पिशाच किंवा चातुर्थिक ज्वर यांपैकी कशानेही कोणी ग्रस्त झाला असेल, तर तो पीडित या स्थानी जावा—हे सर्वांच्या व्याधींचा नाश करणारे आहे।

Verse 91

स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् । मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा

निर्मळ पाण्यात स्नान करून दर्भाची गाठ बांधावी—मस्तकावर, किंवा बाहुमुळाशी, किंवा नाभीवर, अथवा गळ्याजवळही।

Verse 92

गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् । ततः समुच्चरन्मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम्

देवाजवळ जाऊन केशवाची प्रदक्षिणा करावी; नंतर मंत्रोच्चार करावा—गायत्रीचा किंवा एखाद्या वैष्णव मंत्राचा।

Verse 93

नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् । नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमोऽस्तु ते

शरण्येश, सर्व देवांनी वंदिलेल्या नारायणास नमस्कार। यज्ञाच्या अंगरूपाने प्रकट, सर्वव्यापी प्रभो—तुला नमो नमः।

Verse 94

नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन । दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम्

देवेश, पद्मगर्भ सनातन—तुला वारंवार नमस्कार. दामोदर, जय अनंत—शरण आलेल्या माझे रक्षण कर.

Verse 95

त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत्यस्मिंश्चराचरे । त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च

या चराचर जगताचा कर्ता तूच आणि संहर्ता ही तूच. तूच सर्व भूतांचे पालन करतोस आणि तूच हे भुवन धारण करतोस.

Verse 96

प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय । त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे

देवदेवेश, प्रसन्न हो; तुझे सुप्त असलेले अंग जागृत कर. हे हरे, मी नित्य तुझ्या ध्यानात रत असून तुझ्या भक्तीतच परम आहे.

Verse 97

इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मेऽच्युत । मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम्

हे देव, अशा प्रकारे स्तुत झाल्यावर, हे अच्युत, माझ्यावर प्रसाद कर. माझे रक्षण कर, पापांपासून वाचव; शरण आलेल्या मला तार.

Verse 98

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्

अशा रीतीने देवेश, दानवांतक हरि याची स्तुती करून, पुनरुक्त मंत्रोच्चारासह पुन्हा स्नान करावे आणि नंतर विप्रांना भोजन घालावे।

Verse 99

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः

वेदोक्त विधीनुसार यथाविधि स्नान करून, पिंडनिर्वपण करावे आणि त्यानंतर स्वस्तिकपाठ करवावा।

Verse 100

एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् । पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्

अशा रीतीने देवेश, दानवांतक हरि याची स्तुती करून, पुनरुक्त मंत्रोच्चारासह पुन्हा स्नान करावे आणि नंतर विप्रांना भोजन घालावे।

Verse 101

वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि । एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत्

वेदोक्त विधीनुसार यथाविधि स्नान करून, त्यांच्याकडून अशा प्रकारे पाठ करवून, नंतर विप्रांना सन्मानपूर्वक विसर्जित करावे।

Verse 102

यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा । शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि

तेथे जे काही उच्चारले गेले असेल ते विप्रांना निवेदावे। त्या तीर्थी स्नान करून पुरुष असो वा भक्तिभावयुक्त स्त्री, यथाविधि श्राद्ध करून शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी।

Verse 103

तत्र तीर्थे नरो यावत्स्नापयेद्विधिपूर्वकम् । क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा

त्या तीर्थस्थानी मनुष्य जितका वेळ विधिपूर्वक स्नान करतो—दुधाने, किंवा मधाने, किंवा दह्याने, अथवा थंड पाण्याने—तितक्याच वेळ पुण्यवृद्धी होते।

Verse 104

तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् । अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसंक्रमे

तितक्याच काळ पितर पुष्करपात्रांतून जल पितात—विशेषतः अयनकाळी, विषुवकाळी, युगारंभी आणि सूर्यसंक्रांतीच्या वेळी।

Verse 105

पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

जो पुष्पांनी देवेशाचे पूजन करून नैवेद्य अर्पण करतो, तो पुष्कळ फल प्राप्त करतो—अश्वमेध यज्ञासारखे महान् पुण्यफल।

Verse 106

तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणमाचरेत् । सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते

हे राजन्, जो त्या तीर्थी सूर्यग्रहणाचे आचरण करतो, तो सूर्यतेजोत्पन्न दिव्य विमानांनी नेला जाऊन विष्णुलोकी सन्मानित होतो।

Verse 107

तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति । सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम्

जो त्या तीर्थी पितरांस विधिपूर्वक श्राद्ध अर्पण करतो, तो त्याच कर्माने सत्पुत्रप्राप्तीसारखे जन्माचे खरे फल मिळवितो।

Verse 108

इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुरीश्वरम्

हे ऐकून शक्राच्या अग्रस्थानी सर्व देवांनी, ब्रह्मा-विष्णु-महेशांसह, तेथेच परमेश्वराची स्थापना केली।

Verse 109

सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् । यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः

हे सर्व रोगांचे शमन करणारे व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे—जो पूर्ण एक वर्ष अमावास्या-व्रत भक्तिभावाने पाळतो।

Verse 110

पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप । त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा

हे नृपा! अस्माहक येथे पितरांना पिंडदान करावे; त्याचे पुण्य त्रिपुष्कर, गया, प्रभास व नैमिष येथे केलेल्या दानास तुल्य आहे।

Verse 111

यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् । तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः

श्राद्ध करणाऱ्यांना जे पुण्य मिळते ते येथेच निश्चयाने प्राप्त होते। जो दक्षिणाभिमुख होऊन कुशमिश्रित तिलोदक अर्पण करतो, तो निश्चित फल पावतो।

Verse 112

मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये । यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

मन्वंतराच्या आरंभी, युगाच्या आरंभी, व्यतीपातकाळी आणि दिवसाच्या शेवटी—जो पितरांना व मातृगणांना दान देतो, तो अश्वमेधयज्ञाचे फल मिळवतो।

Verse 113

अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् । ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज्जागरणक्रियाम्

अस्माहक तीर्थी जो पुरुष स्नान करून विधिपूर्वक हरिचे पूजन करतो आणि भक्तीने ब्रह्मा व शंकर यांचा सत्कार करतो, त्याने जागरण-व्रताची क्रिया करावी।

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम्

तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शक्र (इंद्र) यांचे आतिथ्य प्राप्त करतो. त्या तीर्थी जो मनुष्य स्नान करून जनार्दनाचे दर्शन घेतो, त्याला हेच फळ मिळते.

Verse 115

विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः । सपुत्रेण च तेनैव पितॄणां विहिता गतिः

विशेष विधीने पूजन करून आणि वारंवार प्रणाम करून, तोच पुरुष पुत्रासह पितरांसाठी विहित कल्याणकारी गती साधतो.

Verse 116

एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः

एकाच मूर्तीत तीन देव—ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर—असतात; ते सत्य कार्य-कारणाने युक्त, अत्यंत सूक्ष्म आणि अतिमहान फल देणारे आहेत.

Verse 117

एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम् । अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि

हे राजन्, महापातकांचा नाश करणारे हे तुला सांगितले आहे. अस्माहकचे माहात्म्य मी वर्णिले; आता तू आणखी काय विचारतोस?