Adhyaya 230

Verse 1

सूत उवाच । इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः । मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः

सूत म्हणाले—असे बोलून तो मुनि पांडुपुत्रासमोर शांत झाला. मृकंडूचा पुत्र, बुद्धिमान मार्कंडेय, जो सात कल्पांचे स्मरण ठेवणारा, तेथे उपस्थित होता.

Verse 2

मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः । तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

हे श्रेष्ठ मुनिगण, जसे मुनि मार्कंडेयांनी पार्थाला सांगितले, तसेच मी तुम्हांला रेवेचे हे परम उत्तम माहात्म्य संपूर्णपणे कथन केले आहे.

Verse 3

इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी । रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा

ही पुण्य रेवा नदी सरितांमध्ये श्रेष्ठ, जगाची एकमेव पावनकर्ती आहे। रुद्रदेहातून उत्पन्न होऊन ती सर्व प्राण्यांना अभय प्रदान करते।

Verse 4

ओङ्कारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः । तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते

ओंकार-जलधि नावाच्या महान संगमापर्यंत भृगुनंदन बोलला; आणि मग त्याने धर्मपुत्रास तीर्थ व संगम यांच्या विविध भेदांविषयी विचारले।

Verse 5

समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः । सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

हे मुनिगण, मी तुम्हांला केवळ संक्षेपाने सांगतो—सदुसष्ट हजार, आणि त्याचप्रमाणे साठ कोटीही (इतकी संख्या आहे)।

Verse 6

कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि । तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा

इथे हे कसे आणि कोणाकडून सांगता येईल—शेकडो वर्षांतही? तरीही, हे मुनिश्रेष्ठांनो, पार्थाला जसे सांगितले होते तसेच मी येथे सांगतो।

Verse 7

तीर्थमोंकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम् । प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः

ओंकार-तीर्थापासून आरंभ करून मी शुभ तीर्थावली सांगीन। संक्षेपाने सांगितली जाणारी ती ऐका, हे महर्षींनो।

Verse 8

नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ । सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपञ्कजम्

सोम व महेशान यांना वंदन करून, तसेच ब्रह्मा व अच्युत—या दोघांना नमस्कार करून; सरस्वती, गणेश आणि देवीच्या चरणकमळांना नमन करून—

Verse 9

पूर्वाचार्यांस्तथा सर्वान्दृष्ट्वादृष्टार्थवेदिनः । प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम्

दृष्ट व अदृष्ट अर्थ जाणणाऱ्या सर्व पूर्वाचार्यांना प्रणाम करून, आणि देवी नर्मदेला वंदन करून, मी आता ही तीर्थमाला सांगतो।

Verse 10

ॐ नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने । यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः

ॐ—विश्वरूप, ओंकार, अखिलात्मा यांना नमस्कार. हे द्विजांनो! त्यांच्यापासून आरंभ करून मी आता रेवा (नर्मदा) तीर्थांची पवित्र आवळी सांगतो।

Verse 11

अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे । पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम्

मार्कण्डेयांनी सांगितलेल्या रेवा-तीर्थांच्या या शुभ क्रमात, पुराणसंहितेचा तो अध्याय आहे ज्यात मार्कण्डेय-आश्रमाचे वर्णन केले आहे।

Verse 12

ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा । तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम्

त्यानंतर प्रश्नाधिकार येतो, तसेच नर्मदेच्या उद्भवाची स्तुती; आणि तिच्या पंधरा प्रवाहांचेही कीर्तन (वर्णन) केले आहे।

Verse 13

नामनिर्वचनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्भवाः । एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम्

त्याचप्रमाणे नामांचे निर्वचन व कल्पांतील त्यांची उत्पत्तीचे वर्णन आहे; तसेच एकवीस कल्पांची नावेही कीर्तनरूपेण सांगितली आहेत।

Verse 14

मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च । माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तथैव च

मार्कण्डेयांनी अनुभवल्या त्या सात (अनुभव) यांची लक्षणे, तसेच रेवेचे माहात्म्य; आणि त्याचप्रमाणे शिव व विष्णू यांचेही माहात्म्य (वर्णिले आहे)।

Verse 15

संहारलक्षणं तद्वदोङ्कारस्य च सम्भवः । तथैवौंकारमाहात्म्यममरकण्टकीर्तनम्

त्याचप्रमाणे संहाराची लक्षणे व ओंकाराचा संभव (उत्पत्ती) आहे; तसेच ओंकाराचे माहात्म्य आणि अमरकण्टाचे कीर्तनही आहे।

Verse 16

अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत् । दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम्

अमरेश्वराचे तीर्थ, तसेच महान दारुवन; दारुकेश्वराचे तीर्थ आणि निश्चयच चरुकेश्वर नावाचे तीर्थही (वर्णिले आहे)।

Verse 17

चरुकासङ्गमस्तद्व्यद्वतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा

चरुका-संगम, त्याचप्रमाणे व्यद्वती-पातेश्वर; तसेच पातालेश्वराचे तीर्थ आणि कोटियज्ञ नावाचे स्थानही (वर्णिले आहे)।

Verse 18

वरुणेश्वरतीर्थं च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम् । सिद्धेश्वरं यमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्

तेथे वरुणेश्वर तीर्थ आहे आणि एकशे आठ लिंगे आहेत; मग सिद्धेश्वर व यमेश, आणि त्यानंतर ब्रह्मेश्वर आहे।

Verse 19

सारस्वतं चाष्टरुद्रं सावित्रं सोमसंज्ञितम् । शिवखातं महातीर्थं रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! (तेथे) सारस्वत, अष्टरुद्र, सावित्र आणि ‘सोम’ नामक तीर्थ आहे; तसेच शिवखात नावाचे महातीर्थ व रुद्रावर्तही आहे।

Verse 20

ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं सूर्यावर्तमतः परम् । पिप्पलावर्ततीर्थं च पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः

‘ब्रह्मावर्त’ नावाचे परम तीर्थ आहे; त्यानंतर ‘सूर्यावर्त’ नावाचे श्रेष्ठ तीर्थ; तसेच ‘पिप्पलावर्त’ तीर्थ आणि पिप्पली नदीचा संगमही आहे।

Verse 21

अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस्तथा । विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्

‘अमरकण्ट’चे माहात्म्य, तसेच कपिला नदीचा संगम; विशल्येच्या उत्पत्तीचे वर्णनही, आणि भृगुतुङ्ग पर्वताचे कीर्तन (स्तवन) आहे।

Verse 22

विशल्यासङ्गमः पुण्यः करमर्दासमागमः । करमर्देश्वरं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्

विशल्येचा संगम पुण्यकारक आहे; करमर्देचा समागमही पावन आहे। करमर्देश्वराचे तीर्थ आणि ‘चक्रतीर्थ’ नावाचे अनुपम तीर्थ आहे।

Verse 23

सङ्गमो नीलगङ्गायाः विध्वंसस्त्रिपुरस्य च । कीर्तनं तीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम्

येथे नीलगंगेचा संगम, त्रिपुरविध्वंसाचा वृत्तान्त; तीर्थदानांचे कीर्तन आणि मधु-कतृतीया व्रताचे विधान वर्णिले आहे।

Verse 24

अप्सरेश्वरतीर्थं च देहक्षेपे विधिस्ततः । तीर्थं ज्वालेश्वरं नाम ज्वालायाः सङ्गमस्तथा

अप्सरेश्वर तीर्थ, त्यानंतर देहक्षेप (अंत्येष्टी) विधी; ज्वालेश्वर नावाचे तीर्थ आणि ज्वाला-नदीचा संगमही वर्णिला आहे।

Verse 25

शक्रतीर्थं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च । अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा

शक्रतीर्थ, कुशावर्त व हंसतीर्थ; तसेच अंबरीषाचे तीर्थ आणि त्याचप्रमाणे महाकालेश्वर धामही वर्णिले आहे।

Verse 26

मातृकेश्वरतीर्थं च भृगुतुङ्गानुवर्णनम् । तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरकीर्तनम्

मातृकेश्वर तीर्थ व भृगुतुङ्गाचे वर्णन; तेथे भैरवाचे माहात्म्य आणि चपलेश्वराचे कीर्तनही सांगितले आहे।

Verse 27

चण्डपाणेश्च माहात्म्यं कावेरीसङ्गमस्तथा । कुबेरेश्वरतीर्थं च वाराहीसङ्गमस्तथा

चण्डपाणीचे माहात्म्य, तसेच कावेरीचा संगम; कुबेरेश्वर तीर्थ आणि वाराहीचा संगमही वर्णिला आहे।

Verse 28

सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थं चण्डेश्वरं तथा । एरण्डीसङ्गमः पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम्

चण्डवेगेचा संगम आहे आणि चण्डेश्वर नावाचे तीर्थही आहे. एरण्डीचा संगम परम पुण्यदायक असून एरण्डेश्वर अत्यंत उत्तम आहेत.

Verse 29

पितृतीर्थं च तत्रैव ओङ्कारस्य च सम्भवम् । माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानामोङ्कारस्य मुनीश्वराः

तेथेच पितृतीर्थ आहे आणि ओंकाराचा उद्भवस्थानही आहे. हे मुनीश्वरांनो, तेथे पंचलिंगांचे तसेच ओंकाराचेही माहात्म्य प्रसिद्ध आहे.

Verse 30

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तीर्थं काकह्रदं तथा । जम्बुकेश्वरतीर्थं च सारस्वतमतः परम्

कोटितीर्थाचे माहात्म्य, तसेच काकह्रद नावाचे तीर्थ; जम्बुकेश्वरतीर्थही; आणि त्यानंतर सारस्वत परंपरेचे परम उत्तम वर्णन (आहे).

Verse 31

कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थं च कपिलेश्वरम् । दैत्यसूदनतीर्थं च चक्रतीर्थं च वामनम्

कपिलेचा संगम आहे आणि कपिलेश्वर नावाचे तीर्थही आहे. दैत्यसूदनतीर्थ, चक्रतीर्थ तसेच वामनाचे पावन स्थानही आहे.

Verse 32

तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे । स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभाषितम्

पूर्वजांनी कपिला-संगमस्थानी तीर्थाचे लक्षण जाणले. स्वर्ग व नरक—दोन्हींची लक्षणेही मुनिंनी सांगितली आहेत.

Verse 33

व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम् । अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम्

येथे देहाची योग्य व्यवस्था व सदाचाराचे विधान, तसेच गोदानाचे वर्णन आहे; तसेच अशोकवनिका तीर्थ आणि मतंग ऋषींच्या आश्रमाचेही वर्णन आहे।

Verse 34

अशोकेश्वरतीर्थं च मतङ्गेश्वरमुत्तमम् । तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीर्थं मनोरथम्

अशोकेश्वर तीर्थ आणि उत्तम मतंगेश्वर; तसेच पुण्य मृगवन, आणि तेथे ‘मनोरथ’ नावाचे तीर्थ आहे।

Verse 35

सङ्गमोऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम् । तथा मेघवनं तीर्थं देव्या नामानुकीर्तनम्

अंगारगर्तेचा संगम आणि उत्तम अंगारेश्वर; तसेच ‘मेघवन’ नावाचे तीर्थ, आणि देवीच्या नामांचे भक्तिपूर्वक कीर्तन आहे।

Verse 36

सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीर्थं कुब्जेश्वरं तथा । बिल्वाम्रकं तथा तीर्थं पूर्णद्वीपमतः परम्

कुब्जेचा संगम, तसेच ‘कुब्जेश्वर’ तीर्थ; आणि ‘बिल्वाम्रक’ नावाचे तीर्थ, त्यानंतर पूर्णद्वीप येतो।

Verse 37

तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः । द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं यज्ञेश्वरं तथा

तसेच हिरण्यगर्भेचा संगम—पुण्यकीर्तीने प्रसिद्ध; ‘द्वीपेश्वर’ नावाचे पवित्र तीर्थ, आणि ‘यज्ञेश्वर’ही पुण्यस्थळ आहे।

Verse 38

माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा । वागीश्वरं नाम तीर्थं पुण्यो वै वागुसङ्गमः

तेथे माण्डव्य-आश्रमाचे तीर्थ आहे, तसेच विशोका-संगम; ‘वागीश्वर’ नावाचे तीर्थ आणि पवित्र ‘वागु-संगम’ही आहे.

Verse 39

सहस्रावर्तकं तत्र तीर्थं सौगन्धिकं तथा । सङ्गमश्च सरस्वत्या ईशानं तीर्थमुत्तमम्

तेथे सहस्रावर्तक तीर्थ व सौगन्धिक तीर्थ आहे; सरस्वतीचा संगम आणि ‘ईशान’ नावाचे उत्तम तीर्थही आहे.

Verse 40

देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम् । ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम्

यानंतर देवता-त्रय तीर्थ आणि त्यानंतर शूलखात; पुढे ब्रह्मोद, शाङ्कर, सौम्य आणि मग सारस्वत तीर्थ आहे.

Verse 41

सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा । आग्नेयमदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम्

सहस्र-यज्ञ तीर्थ आणि कपालमोचनही आहे; पुढे आग्नेय, अदितीश आणि उत्तम वाराह तीर्थ आहे.

Verse 42

तथा देवपथं तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम् । शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम्

तसेच देवपथ तीर्थ आणि ‘यज्ञ-सहस्रक’ नावाचे तीर्थ आहे; पुढे शुक्ल तीर्थ, दीप्तिकेश आणि ‘योधन’ म्हणविले जाणारे विष्णु तीर्थही आहे.

Verse 43

नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम् । योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च सत्तमाः

हे सत्तमांनो! तेथे नर्मदेश्वर तीर्थ, वरुणेश व मारुत; तसेच योगेश, रोहिणी-तीर्थ आणि दारु-तीर्थही आहेत।

Verse 44

ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते । मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम्

ब्रह्मावर्त, पत्त्रेश, वाह्न आणि सौर यांचीही कीर्ती सांगितली जाते; तसेच मेघनाद, दारु-तीर्थ आणि गुहाश्रय देवतीर्थही प्रशंसित आहे।

Verse 45

नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम् । करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम्

ते उत्तम कपिला-तीर्थ ‘नर्मदेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्यापुढे करञ्जेश, कुण्डलेश आणि मग पिप्पलाद आहे।

Verse 46

विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः । प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः

विमलेश्वर तीर्थ आणि पवित्र पुष्करिणीचा संगमही आहे. तेथेच शूलभेदाची प्रशंसा आरंभते आणि तेथेच अंधकाचा पराक्रम वर्णिला आहे।

Verse 47

देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः । शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम्

देवांना आश्वासन देणारे दान, तसेच अंधकाचा निग्रह; शूलभेदाची उत्पत्ती आणि पात्राची परीक्षा—हे सर्व (वृत्तांत) आहेत।

Verse 48

प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशृङ्गानुभावनम् । स्वर्गतिं दीर्घतपसो भानुमत्यास्तथेङ्गितम्

येथे दानधर्माची प्रशंसा, ऋषिशृंगांच्या प्रभावाचे वर्णन, दीर्घ तपाने प्राप्त झालेली स्वर्गगती, तसेच भानुमतीचा प्रसंगही सांगितला आहे।

Verse 49

शबरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शूलभेदजम् । कपिलेश्वरतीर्थं च मोक्षतीर्थमतः परम्

शबराचे स्वर्गगमन शूलभेदातून उत्पन्न झालेल्या माहात्म्यरूपाने वर्णिले आहे। कपिलेश्वर तीर्थ आहे, आणि त्यापलीकडे मोक्षतीर्थ आहे।

Verse 50

सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थं च विमलेश्वरम् । तथैवोलूकतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः

येथे मोक्षनदीचा संगम, विमलेश्वर तीर्थ; तसेच ओलूक तीर्थ, आणि पुष्करिणीचा संगमही वर्णिला आहे।

Verse 51

आदित्येश्वरतीर्थं च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम् । सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थं भीमेश्वरं शुभम्

आदित्येश्वर तीर्थ व संगमेश्वर तीर्थ आहेत. भीमकुल्येचा संगम आणि शुभ भीमेश्वर तीर्थही सांगितले आहे।

Verse 52

मार्कण्डेश्वरतीर्थं च तथा वै पिप्पलेश्वरम् । करोटीश्वरतीर्थं च तीर्थमिन्द्रेश्वरं शुभम्

मार्कण्डेश्वर तीर्थ, तसेच पिप्पलेश्वराचे स्थान; करोटीश्वर तीर्थ आणि शुभ इन्द्रेश्वर तीर्थही वर्णिले आहे।

Verse 53

अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् । वैद्यनाथं च केदारमानन्देश्वरसंज्ञितम्

अगस्त्येश, कुमारेश आणि अनुपम व्यासेश्वर; तसेच वैद्यनाथ, केदार आणि ‘आनंदेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध (स्थळ) आहे।

Verse 54

मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा । सङ्गमश्चानुदुह्या वै तीर्थे भीमार्जुनाह्वये । तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरमतः परम्

मातृतीर्थ, मुण्डेश, चौर आणि कामेश्वर आहेत; तसेच भीमार्जुन नावाच्या तीर्थात अनुदुह्या नदीचा संगम आहे। त्यानंतर ‘धर्मेश्वर’ नावाचे तीर्थ, मग लुङ्केश्वर आहे।

Verse 55

ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम् । कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम्

त्यानंतर धनद-तीर्थ, जटेश आणि मंगलेश्वर; तसेच कपिलेश्वर-तीर्थ आणि उत्तम गोपारेश्वर (आहेत)।

Verse 56

मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः । तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम्

‘मणिनागेश्वर’ नावाचे (देवस्थान) आहे आणि मणि नदीचा संगम आहे; तसेच तिलकेश्वर-तीर्थ, आणि त्यानंतर गौतमेश (आहेत)।

Verse 57

तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः । शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम्

तेथेच मातृतीर्थही आहे, जे मुनिंनी सांगितले आहे, हे मुनीश्वरांनो; तसेच शंखचूड आणि केदार, आणि त्यानंतर पाराशर (आहे)।

Verse 58

भीमेश्वरं च चन्द्रेशमश्ववत्याश्च सङ्गमः । बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम्

भीमेश्वर व चंद्रेश्वर, तसेच अश्ववतीचा संगम; बह्वीश्वर, नारदेश, वैद्यनाथ आणि कपीश्वर हीही (तीर्थे) आहेत।

Verse 59

कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम् । मेघेश्वरं मत्स्यकेशमप्सराह्रदसंज्ञकम्

कुंभेश्वर व मार्कंडेयाचे स्थान; रामेश व लक्ष्मणेश्वर; मेघेश्वर व मत्स्यकेश; तसेच ‘अप्सराह्रद’ नावाचे तीर्थ।

Verse 60

दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम् । पावकेश्वरतीर्थं च तथैव कपिलेश्वरम्

दधिस्कंद व मधुस्कंद ही तीर्थे, तसेच नंदिकेश व वारुण; तसेच पावकेश्वरतीर्थ आणि कपिलेश्वर (हीही) आहेत।

Verse 61

नारायणाह्वयं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम् । चण्डादित्यं परं तीर्थं चण्डिकातीर्थमुत्तमम्

नारायण नावाचे तीर्थ व अनुपम चक्रतीर्थ; चंडादित्याचे परम तीर्थ आणि उत्तम चंडिकातीर्थ (ही आहेत)।

Verse 62

यमहासाह्वयं तीर्थं तथा गङ्गेश्वरं शुभम् । नन्दिकेश्वरसंज्ञं च नरनारायणाह्वयम्

यमहास नावाचे तीर्थ, तसेच शुभ गंगेश्वर; नंदिकेश्वर संज्ञक स्थान आणि नर-नारायण नावाचे तीर्थ (हीही) आहे।

Verse 63

नलेश्वरं च मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतः परम् । व्यासेश्वरं परं तीर्थं तत्र सिद्धेश्वरं तथा

तेथे नलेश्वर व मार्कंड आहेत; त्यानंतर शुक्लतीर्थ आहे। व्यासेश्वर हे परम तीर्थ असून, तेथेच सिद्धेश्वरही आहे।

Verse 64

कोटितीर्थं प्रभातीर्थं वासुकीश्वरमुत्तमम् । सङ्गमश्च करञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्

कोटितीर्थ, प्रभातीर्थ आणि उत्तम वासुकीश्वर आहेत; करंजेचा संगमही आहे, तसेच उत्तम मार्कंडेश्वरही आहे।

Verse 65

तीर्थं कोटीश्वरं नाम तथा संकर्षणाह्वयम् । कनकेशं मन्मथेशं तीर्थं चैवानसूयकम्

कोटीश्वर नावाचे तीर्थ आहे, तसेच संकर्षण नावाने प्रसिद्ध तीर्थही आहे। कनकेश, मन्मथेश आणि अनसूया-तीर्थही आहेत।

Verse 66

एरण्डीसङ्गमः पुण्यो मातृतीर्थं च शोभनम् । तीर्थं स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम्

एरण्डीचा संगम पुण्यकारक आहे आणि शोभन मातृतीर्थही आहे। स्वर्णशलाका नावाचे तीर्थ तसेच अंबिकेश्वरही आहे।

Verse 67

करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम् । सौभाग्यसुन्दरी तीर्थं धनदेश्वरमुत्तमम्

करंजेश, भारतेश, नागेश आणि मुकुटेश्वर आहेत; सौभाग्यसुंदरीचे तीर्थ आणि उत्तम धनदेश्वरही आहेत।

Verse 68

रोहिण्यं चक्रतीर्थं च उत्तरेश्वरसंज्ञितम् । भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्कमतः परम्

(येथे) रोहिणीतीर्थ, चक्रतीर्थ आणि ‘उत्तरेश्वर’ नावाचे स्थान आहे. भोगेश्वर व केदारही आहेत; यांपलीकडे निष्कलंक तीर्थ आहे.

Verse 69

मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम् । कोटवीसङ्गमः पुण्यं कोटितीर्थं च तत्र वै

(येथे) मार्कण्डतीर्थ, धौतपापतीर्थ आणि आङ्गिरसेश्वराचे तीर्थ आहे. कोटवी-संगम पुण्य आहे; आणि तेथेच कोटितीर्थही आहे.

Verse 70

अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम् । स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्मं वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्

परम तीर्थ अयोनिज, स्वयंप्रकट असा उत्तम अङ्गारेश्वर आहे. (येथे) स्कान्दतीर्थ, नार्मदतीर्थ, ब्राह्मतीर्थ आणि वाल्मीकेश्वर नावाचे तीर्थही आहेत.

Verse 71

कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम् । कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम्

(येथे) कोटितीर्थ, कपालेश, पाण्डुतीर्थ, त्रिलोचन (त्रिनेत्रधारी प्रभू), कपिलेश, कम्बुकेश, प्रभास आणि कोहनेश्वर आहेत.

Verse 72

इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च । नागेश्वरं गौतमेशमहल्यातीर्थमुत्तमम्

(येथे) इन्द्रेश व वालुकेश, देवेश आणि शक्र (इन्द्र)ही आहेत. नागेश्वर, गौतमेश आणि उत्तम अहल्यातीर्थही आहे.

Verse 73

रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरौ । नर्मदेशं कपर्दीशं सागरेशमतः परम्

(तेथे) रामेश्वर, मोक्षतीर्थ तसेच कुशलवेश्वर व लवेश्वर आहेत. (तेथे) नर्मदेश, कपर्दीश आणि यांपलीकडे सागरेशही आहेत.

Verse 74

धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्

(तेथे) धौरादित्य हे परम तीर्थ आहे, तसेच आणखी एक स्वयंभू तीर्थही आहे. (तेथे) पिंगलेश्वर-तीर्थ आणि अनुपम भृग्वीश्वर आहेत.

Verse 75

दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः । मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च आदिवाराहमुत्तमम्

हे सत्तमांनो! (तेथे) दशाश्वमेधिक-तीर्थ व कोटितीर्थ आहेत; (तेथे) मार्कण्ड-तीर्थ, ब्रह्मतीर्थ आणि उत्तम आदिवाराह (स्थान)ही आहे.

Verse 76

आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा । वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम्

(तेथे) आशापूरा नावाचे तीर्थ, कौबेर व मारुत (तीर्थ) आहेत. (तेथे) वरुणेश, यमेश तसेच रामेश आणि कर्कटेश्वरही आहेत.

Verse 77

शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम् । वैष्णवं चक्रतीर्थं च रामकेशवसंज्ञितम्

(तेथे) शक्रेश, सोमतीर्थ आणि अनुपम नंदा-ह्रद (सर) आहे. (तेथे) वैष्णव चक्रतीर्थही आहे, जे राम-केशव या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 78

तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम् । जयवाराहर्तीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम्

तसेच रुक्मिणी-तीर्थ आहे आणि अनुपम शिव-तीर्थ आहे. तसेच जय-वाराह-तीर्थ व ‘अस्माहक’ नावाने प्रसिद्ध तीर्थही आहे.

Verse 79

अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम् । पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम्

अंगारेश, सिद्धेश आणि त्यानंतर तपेश्वर आहेत. पुन्हा ‘सिद्धेश्वर’ नावाचे तीर्थ आणि वरुणेश्वरही आहेत.

Verse 80

पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम् । कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम्

पुण्य पराशरेश्वर, अनुपम कुसुमेश, कुण्डलेश्वर-तीर्थ तसेच कलकलेश्वरही आहेत.

Verse 81

न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम् । श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम्

न्यङ्कुवाराह नावाचे स्थान, उत्तम अङ्कोल-तीर्थ, श्वेतवाराह-तीर्थ आणि भार्गल नावाचे परम शुभ सौर-धामही आहे.

Verse 82

हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम् । सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्

हुङ्कारस्वामी-तीर्थ आणि शोभन शुक्ल-तीर्थ आहेत. तसेच मधुमती नदीचा संगम—तोच खरोखर संगमेश्वर-तीर्थ आहे.

Verse 83

नर्मदेश्वरसंज्ञं च नदीत्रितयसङ्गमः । अनेकेश्वरतीर्थं च शर्भेशं मोक्षसंज्ञितम्

नर्मदेश्वर नावाचे देवस्थान, तीन नद्यांचा पवित्र संगम, अनेकेश्वर तीर्थ आणि शर्भेश—मोक्षप्रद म्हणून प्रसिद्ध।

Verse 84

कावेरीसङ्गमः पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्वयम् । मार्कण्डेशं च नागेशमुदम्बर्याश्च सङ्गमः

कावेरीचा संगम अत्यंत पुण्यदायक; गोपेश्वर नावाचे तीर्थ, तसेच मार्कण्डेश व नागेश; आणि उदंबरीचा संगमही।

Verse 85

साम्बादित्याह्वयं तीर्थमुदम्बर्याश्च सङ्गमः । सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्

साम्बादित्य नावाचे तीर्थ, उदंबरीचा संगम, सिद्धेश्वर व मार्कण्ड, तसेच सिद्धेश्वरीने पावन केलेले स्थान।

Verse 86

गोपेशं कपिलेशं च वैद्यनाथमनुत्तमम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थं च सैन्धवायतनं महत्

गोपेश व कपिलेश, अनुपम वैद्यनाथ, पिंगलेश्वर तीर्थ आणि सैन्धवायतन नावाचे महान धाम।

Verse 87

भूतीश्वराह्वयं तीर्थं गङ्गावाहमतः परम् । गौतमेश्वरतीर्थं च दशाश्वमेधिकं तथा

भूतीश्वर नावाचे तीर्थ; त्यापुढे गंगावाह; गौतमेश्वर तीर्थ आणि दहा अश्वमेध यज्ञांच्या फलासमान प्रसिद्ध स्थान।

Verse 88

भृगुतीर्थं तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी । वृषखातं च तत्रैव केदारं धूतपातकम्

तेथे पुण्य भृगुतीर्थ आहे, प्रसिद्ध सौभाग्यसुंदरी आहे; त्याच ठिकाणी वृषखात आणि पाप धुऊन टाकणारे केदारही आहे।

Verse 89

तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा । तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्

धूतेश्वरीच्या संगमावर एरण्डी नावाचे तीर्थ आहे; कनकेश्वरीचे तीर्थही आहे, आणि त्यापुढे ज्वालेश्वर आहे।

Verse 90

शालग्रामाह्वयं तीर्थं सोमनाथमनुत्तमम् । तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं चन्द्रप्रभासकम्

शालग्राम नावाचे तीर्थ आहे आणि अनुपम सोमनाथ आहे; तसेच उदीर्ण-वाराह नावाचे पवित्र स्थान व चंद्रप्रभासक तीर्थही आहे।

Verse 91

द्वादशादित्यतीर्थं च तथा सिद्धेश्वराभिधम् । कपिलेश्वरतीर्थं च तथा त्रैविक्रमं शुभम्

द्वादशादित्य तीर्थही आहे आणि सिद्धेश्वर नावाचे स्थानही आहे; कपिलेश्वर तीर्थही आहे तसेच शुभ त्रैविक्रमही आहे।

Verse 92

विश्वरूपाह्वयं तीर्थं नारायणकृतं तथा । मूलश्रीपतितीर्थं च चौलश्रीपतिसंज्ञकम्

विश्वरूप नावाचे तीर्थ आहे, जे नारायणाने स्थापित केले; मूल-श्रीपति तीर्थही आहे आणि चौल-श्रीपति नावाचे स्थानही आहे।

Verse 93

देवतीर्थं हंसतीर्थ प्रभासं तीर्थमुत्तमम् । मूलस्थानं च कण्ठेशमट्टहासमतः परम्

तेथे देवतीर्थ, हंसतीर्थ व उत्तम प्रभासतीर्थ आहे; तसेच मूलस्थान, कण्ठेश आणि त्यानंतर परम ‘अट्टहास’ नावाचे स्थान आहे.

Verse 94

भूर्भुवेश्वरतीर्थं च ख्याता शूलेश्वरी तथा । सारस्वतं दारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्

तेथे भूर्भुवेश्वरतीर्थ व ख्यात शूलेश्वरी आहे; सारस्वत तीर्थ, दारुकेश आणि उत्तम अश्विनोस्तीर्थही आहे.

Verse 95

सावित्रीतीर्थमतुलं वालखिल्येश्वरं तथा । नर्मदेशं मातृतीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्

तेथे अतुल सावित्रीतीर्थ आहे आणि तसेच वालखिल्येश्वर; नर्मदेश, मातृतीर्थ व अनुत्तम देवतीर्थही आहे.

Verse 96

मच्छकेश्वरतीर्थं च शिखितीर्थं च शोभनम् । कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्र कोटीश्वरी मृडा

तेथे मच्छकेश्वरतीर्थ व शोभन शिखितीर्थ आहे; तसेच कोटितीर्थही आहे, हे मुनिश्रेष्ठ—तेथे कृपामयी कोटीश्वरी देवी विराजते.

Verse 97

तीर्थं पैतामहं नाम माण्डव्ये श्वरसंज्ञितम् । तत्र नारायणेशं च अक्रूरेशमतः परम्

तेथे ‘पैतामह’ नावाचे तीर्थ आहे, जे माण्डव्येश्वर या नावानेही ओळखले जाते; तेथे नारायणेशही आहेत, आणि त्यानंतर अक्रूरेश नावाचे धाम आहे.

Verse 98

देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम् । तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्

तेथे देवखात, सिद्धरुद्र आणि अनुपम वैद्यनाथ आहेत; तसेच मातृतीर्थ आहे, आणि त्यानंतर उत्तरेशाचे स्थान आहे.

Verse 99

तथैव नर्मदेशां च मातृतीर्थं तथा पुनः । तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम्

तसेच नर्मदेशा आहे, आणि पुन्हा मातृतीर्थही आहे; तसेच कुररीतीर्थ, ढौण्ढेश आणि दशकन्यकेचे धाम आहे.

Verse 100

सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम् । भारभूतेश्वरं तीर्थं तथा मुण्डीश्वरं विदुः

सुवर्णबिंदु नावाचे तीर्थ आहे, जे ऋणजन्य पापांचे मोचन करते; भारभूतेश्वराचे तीर्थ आणि मुण्डीश्वराचे तीर्थही प्रसिद्ध आहे.

Verse 101

एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम् । मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्

एकशाल, डिण्डिपाणि आणि परम अप्सरसा-तीर्थ यांचाही उल्लेख आहे; तसेच मुन्यालय, मार्कण्ड आणि गणितादेवता नावाने प्रसिद्ध स्थान आहे.

Verse 102

आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा । आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च

आमलेश्वर-तीर्थ आहे आणि कन्थेश्वराचे तीर्थही आहे; एका स्थानास आषाढी-तीर्थ म्हणतात, तसेच शृङ्गी-तीर्थही आहे.

Verse 103

बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च । मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा

तेथे बकेश्वर-तीर्थ आणि त्याचप्रमाणे कपालेश; तसेच मार्कण्ड व कपिलेश, आणि तद्वत एरण्डी-संगम नामक संगम-तीर्थ आहे.

Verse 104

एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम् । जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः

यानंतर एरण्डीदेवता-तीर्थ, आणि त्यापुढे राम-तीर्थ. त्याहून पुढे जमदग्नीचे तीर्थ; आणि मग रेवा-सागर-संगम (रेवेचा समुद्राशी संगम) आहे.

Verse 105

लोटनेश्वरतीर्थ तल्लुङ्केशनामकं तथा । वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः

तेथे लोटनेश्वराचे तीर्थ आहे, जे तल्लुङ्केश या नावानेही प्रसिद्ध आहे. हे ऋषिश्रेष्ठांनो, तेथे वृषरखात नावाचे एक कुण्डही आहे.

Verse 106

तथा हंसेश्वरंनाम तिलादं वासवेश्वरम् । तथा कोटीश्वरं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम् । विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे

तसेच हंसेश्वर, तिलाद आणि वासवेश्वर; तसेच कोटीश्वराचे तीर्थ, उत्तम अलिका-तीर्थ, आणि रेवा-सागर-संगमावर विमलेश्वर-तीर्थही आहे.

Verse 107

एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः । तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना

हे महर्षींनो, अशा रीतीने ही पुण्य तीर्थ-माळा मी सांगितली; ही पुण्य तीर्थ-सूक्तांची माळ तटावरील रज्जूसारखी गुंफली आहे.

Verse 108

नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता । मण्डनायेह साधूनां सर्वलोकहिताय च

नर्मदेच्या जलाने निर्मळ धुतलेले व मार्कण्डेयांनी घडविलेले हे येथे साधूजनांचे भूषण आणि सर्व लोकांच्या हितासाठी स्थित आहे.

Verse 109

दरितध्वान्तशमनीधार्या धर्मार्थिभिः सदा । अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत्

ही विदीर्ण अंधकार शमविणारी आहे; धर्मार्थींनी तिला सदैव धारण करावी. एकदाच जपल्यानेही अहोरात्र केलेले पाप शीघ्र नष्ट होते.

Verse 110

त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम् । मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम्

त्रिकाळ जप केल्याने मासोत्पन्न पुण्य मिळते; आणि शिवासमोर तीन महिने जप केल्यास त्रैमासिक व्रताचे फळ मिळते. एक महिना जपल्यास वर्षोत्पन्न पुण्य, आणि एक वर्ष जपल्यास शताब्दी कर्माचे फळ प्राप्त होते.

Verse 111

श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः । पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत्

श्राद्धकाळी भोजन करणाऱ्या ब्राह्मणांच्या समोर उभा राहून जो ही पुण्य तीर्थावली पठण करतो, तो गयाश्राद्धाचे फळ देणारा ठरतो.

Verse 112

पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन् । प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम्

देवपूजेच्या वेळी श्रद्धेने त्यांच्या समोर याचे पठण करणारा सर्व देवांना प्रसन्न करतो आणि आपले संपूर्ण कुळ पवित्र करतो.

Verse 113

एवं तीर्थावलिः पुण्या रेवातीरद्वयाश्रिता । मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैवशृणुतानघाः

अशा रीतीने रेवेच्या दोन्ही तीरांवर आश्रित ही पुण्य तीर्थमाळा मी सांगितली. हे मुनिश्रेष्ठांनो, हे निष्पापांनो, तसेच पुढेही ऐका.